Zakopane (Krupówki, kościół parafialny, Muzeum Tatrzańskie z alpinarium, ulica Kasprusie, willa Atma, ulica Kościeliska, stary kościół parafialny, kapliczka, cmentarz na Pęksowym Brzyzku, restauracja U Wnuka, willa Koliba, dom Pod Jedlami, Galeria im. Kulczyckich, Teatr Witkacego, wyjazd kolejką na Gubałówkę)

Wariant I: wycieczka na Kasprowy Wierch i Halę Gąsienicową (Kuźnice, wyjazd kolejką na Kasprowy, spacer nad Czarny Staw Gąsienicowy, Murowaniec, dolina Jaworzynka)
Wariant II: wycieczka do Morskiego Oka (Jaszczurówka, Palenica Białczańska, Wodogrzmoty Mickiewicza, Włosienica, Morskie Oko, Czarny Staw pod Rysami)

Choć pierwsze osady na Podhalu pojawiły się w XII w., do końca XV stulecia jego część położoną bliżej Tatr pokrywała niezmierzona puszcza, przez którą wiodły nieliczne ścieżki ku pastwiskom na tatrzańskich halach i prowadzące na Węgry trakty handlowe. Na szlakach przepędzania owiec, w głębi puszczy zaczęły powstawać małe osady pasterskie, zalążki późniejszych wsi. Jedną z takich osad było Zakopane. O jego początkach wiadomo niewiele. Podobno mieszkańcy wsi w 1578 r. otrzymali z rąk króla Stefana Batorego przywilej osadniczy, który Michał Korybut Wiśniowiecki potwierdził w 1670 r., ale prawdziwość tego dokumentu jest wątpliwa.
Pierwszym zakopiańczykiem był ponoć nieznanego imienia Gąsienica, którego synowie, Jędrzej i Paweł, wybudowali młyn u zbiegu potoków Białego i Cichej Wody (dziś skrzyżowanie Krupówek, Kościeliskiej i Nowotarskiej) - to najstarsza część Zakopanego zwana Nawsiem.

Krupówki, tętniąca życiem promenada Zakopanego i jedna z najsłynniejszych ulic w Polsce, przebiegają przez środek miasta na osi północny zachód-południowy wschód. Tutaj mieści się większość sklepów, lokali i instytucji. Początkowo były ścieżką łączącą centrum wsi przy Kościeliskiej z Kuźnicami, powagi nabrały w latach 70. XIX w. Stawiano tu zarówno drewniane chałupy, jak i piętrowe secesyjne domy. Pod nr. 1 stoi budynek najstarszego zakopiańskiego hotelu Pod Gewontem, a po drugiej stronie ulicy drewniana willa nazywana Wenecją (nr 2a). Ulica jest zamknięta dla ruchu kołowego.

Po lewej stronie Krupówek dominuje neoromański kościół Świętej Rodziny, wzniesiony w 1896 r. z inicjatywy ks. Józefa Stolarczyka i dzięki staraniom następnego proboszcza ks. Kazimierza Kaszelewskiego, według projektu Józefa P. Dziekońskiego. Świątynię konsekrował w 1899 r. biskup krakowski Jan Puzyna.
Wnętrze jest mroczne, pełne figur, obrazów i malowideł. Ołtarz główny, tryptyk z 1903 r. z figurami Świętej Rodziny, przywodzi za to na myśl kolorową szopkę bożonarodzeniową.
W lewej nawie jest umiejscowiona kaplica MB Różańcowej, zaprojektowana przez Stanisława Witkiewicza w stylu zakopiańskim. W ołtarzu widnieją figury Matki Boskiej i Dzieciątka podtrzymywane przez dwie klęczące postaci: św. Katarzynę i św. Dominika. Podobno mają oni rysy Marii Dembowskiej i Stanisława Witkiewicza.
Polichromia Janusza Kotarbińskiego na ścianach głównej nawy przedstawia osiem błogosławieństw; wśród postaci można rozpoznać brata Alberta Chmielowskiego i ks. Stolarczyka (nad głównym wejściem).
Po północnej stronie prezbiterium, na końcu nawy południowej (prawej), jest usytuowana niezwykła kaplica Jana Chrzciciela z 1899 r. Ufundowała ją rodzina Gnatowskich, a zaprojektował Stanisław Witkiewicz, który namalował też Jana Chrzciciela na tle Czarnego Stawu Gąsienicowego. Malowidło wywołało skandal, gdyż twarz Jana Chrzciciela to wierny autoportret Witkiewicza. W kaplicy warto zwrócić uwagę na piękny kaflowy piec oraz rzeźbione ławy, konfesjonał i ambonę. Wnętrze należy do najcenniejszych zabytków stylu zakopiańskiego. Kaplica jest otwierana tylko na życzenie - należy się zgłosić do zakrystii.

Zbiory przyrodnicze, geologiczne i etnograficzne z terenów Tatr i Podhala w 1875 r. umieszczono w Kuźnicach. W 1888 r. kolekcję - pierwsze w Polsce muzeum regionalne - przeniesiono do domu Jana Krzeptowskiego przy Krupówkach.
Na parterze muzeum zwiedza się trzy sale: w pierwszej są fotografie słynnych ludzi związanych z Podhalem, w drugiej - zrekonstruowana chata góralska z typowym wnętrzem i domowymi sprzętami, przeniesiona z ul. Kościeliskiej. W trzeciej sali znalazło się miejsce dla starych i nowych strojów góralskich, instrumentów muzycznych, obrazów na szkle, naczyń, sprzętów pasterskich, fajek i innych przedmiotów. Duże wrażenie robi kolekcja pasów zbójnickich. Sale na piętrze wykorzystano na ekspozycję flory i fauny oraz zbiorów geologicznych.
Ul. Krupówki 10, tel. 0182015205, www.muzeumtatrzanskie.com.pl; wt.-sb. 9.00-17.00, nd. 9.00-15.00. Wtęp 6,42 zł, ulgowy 5,35 zł

Pierwszą przecznicą Kościeliskiej po lewej stronie od Krupówek jest ulica Kasprusie, także bardzo stary trakt. Dziś gęsto zabudowana, przechodzi w ul. Strążyską. Kasprusie na odcinku od Kościeliskiej do willi Atma stanowią całkiem interesującą mieszaninę starej i nowej architektury.

fot. Renata i Marek Kosińscy

W latach 1930-1936 willę wynajmował kompozytor Karol Szymanowski. W czterech pomieszczeniach zgromadzono pamiątki po Szymanowskim: w pierwszym mieści się wystawa fotografii kompozytora od czasów dzieciństwa po ostatnie chwile życia, w drugim - fotografie jego znajomych i przyjaciół. Na ścianie zwraca uwagę portret E. Dunin-Borkowskiej - dzieło Witkacego.
W pokoju, gdzie stoi fortepian marki Seiler, odbywają się koncerty i spotkania. Dwa następne pomieszczenia - jadalnia i gabinet - zachowały wystrój i atmosferę sprzed 60 lat.

Długa na 1300 m ulica Kościeliska ma szczególny charakter - pełni rolę zakopiańskiej starówki. Kiedy w połowie XIX w. nikt nie słyszał jeszcze o Krupówkach, przy ulicy Kościeliskiej powstawała zimowa stolica Polski. Można tu podziwiać domy góralskie sprzed 100 i 150 lat, nadal zamieszkiwane przez potomków Gąsieniców, Walczaków czy Sieczków. Tu wybudowano pierwszy kościół, sklep, restaurację, hotel i cmentarz.
Ulica Kościeliska od kościoła do Skibówek stanowi żywy skansen. Poszczególne domy Muzeum Tatrzańskie oznaczyło tablicami informującymi o nazwisku pierwszych gospodarzy i roku budowy. We wrześniu organizowane jest święto ulicy Kościeliskiej.

Centralnym punktem Kościeliskiej jest kościół MB Częstochowskiej i św. Klemensa, wzniesiony w 1847 r. Inicjatorami budowy była Klementyna Homolacs, która sfinansowała projekt i zobowiązała się do utrzymywania świątyni. Kościół budowali S. Gąsienica Sobczyk i J.J. Toporowie.
Pierwszą mszę w styczniu 1848 r. odprawił ks. Józef Stolarczyk - pierwszy proboszcz Zakopanego.
Drewniany jednonawowy kościół jest mały i nisko sklepiony, ściany wykonano z desek. Całość wraz ze skromnym wyposażeniem sprawia wrażenie izby obstawionej świątkami i kwiatami i tworzy szczególny nastrój.
Główny ołtarz, z obrazem MB Częstochowskiej w wiejskiej ramie z surowego drzewa, otaczają ludowe figury świętych i malowidła przedstawiające MB Gromniczną i św. Pawła. Po lewej stronie, nad drzwiami do zakrystii, wisi ołtarzyk Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Dwa boczne ołtarze wyznaczają granice prezbiterium; lewemu patronuje MB Cudowna z Puszczy Boruńskiej.

Po tej samej stronie co kościół, parę kroków wyżej, przy ul. Kościeliskiej 8, stoi historyczna restauracja U Wnuka, wybudowana w latach 1850-1870. Budynek należy do najstarszych zabytków Zakopanego. Od początku działalności podejmowano w nim znamienitych gości. Pierwszym właścicielem domu był brat Sabały - Józef Krzeptowski. Od 1870 r. zaczął tu gospodarzyć najsłynniejszy Żyd z Zakopanego, Samuel Riegelhaupt, organizując pierwszy sklep spożywczy i restaurację oraz kasyno, bibliotekę i czytelnię.

Za mostem na Cichej Wodzie stoi willa Koliba - pierwszy dom wybudowany w stylu zakopiańskim według projektu Stanisława Witkiewicza (koliba lub koleba oznacza góralski szałas). Budowali go w 1892 r. Józef Kaspruś Stoch i Maciej Gąsienica Józkowy dla hrabiego Zygmunta Gnatowskiego - pochodzącego z Ukrainy miłośnika góralszczyzny.
Mieści się w nim Muzeum Stylu Zakopiańskiego im. Stanisława Witkiewicza - filia Muzeum Tatrzańskiego. Duży dom z jasnego drewna został gruntownie odnowiony i częściowo zrekonstruowany. We wnętrzach zgromadzono eksponaty etnograficzne oraz wiele sprzętów projektu Stanisława Witkiewicza, który wprowadzał styl zakopiański nie tylko do architektury, ale także do tkanin, ozdób i przedmiotów codziennego użytku. Wystrój pięciu sal na parterze i piętrze odpowiada ich pierwotnemu, mieszkalnemu przeznaczeniu, a w szóstej mieści się największa w Zakopanem kolekcja portretów Witkacego.
Muzeum Stylu Zakopiańskiego, ul. Kościeliska 18, tel. 0182013602, śr.-sb. 9.00-17.00, nd. 9.00-15.00. Wstęp 5,35 zł, ulgowy: 4,28 zł.

fot. Renata i Marek Kosińscy

Wspaniała drewniana willa na kamiennej podmurówce, pięknie zdobiona, jest perłą stylu zakopiańskiego. Zaprojektował go Stanisław Witkiewicz, a budowali mistrzowie góralskiej ciesielki: Wojciech Roj i Jan Obrochta.
Budynek można oglądać tylko z zewnątrz, z podwórza. Na placu bliżej drogi stoi przypominająca kapliczkę drewniana studnia, także projektu Witkiewicza.
Droga na Koziniec 1; dość daleko, na południe od centrum, warto podjechać samochodem.

Trzon zbiorów stanowią przepiękne, stare, misterne kobierce orientalne, pochodzące z Azji Centralnej, Turkiestanu, Afganistanu, Turcji, Persji i Kaukazu, a także przedmioty codziennego użytku z tych krajów. Ze względów konserwatorskich kobierce wystawiane są tylko okresowo. Zazwyczaj w galerii prezentowane są tematyczne wystawy czasowe.
Odbywają się tu także koncerty kameralne, organizowane m.in. przez Towarzystwo Edukacji Artystycznej przy zakopiańskiej szkole muzycznej, a zawsze w październiku - warsztaty muzyczne Zakopiańskiej Akademii Sztuki.

Znany w Polsce i za granicą Teatr Witkacego zaadaptował na swoje potrzeby salę teatralną dawnego zakładu Chramca. W starych wnętrzach dawnego sanatorium, pełnych antyków, czerni, pluszów i świec, teatr żyje własnym magicznym życiem. Ludzie przychodzą tu nie tylko na przedstawienia, ale i dla artystycznej atmosfery. Do tutejszych zwyczajów należy życzliwe zajmowanie się widzami.
Repertuar teatru jest zróżnicowany - Gombrowicz, Ionesco, Dostojewski, Cooney, Szekspir - ale podstawę stanowią oczywiście dramaty Witkacego. Spektakle są oryginalne i nowatorskie.
Na wprost zabytkowej altany znajduje się wejście do kawiarni teatralnej - małej sceny im. Atanazego Bazakbala, na której prezentowany jest lżejszy repertuar.

Przy północnym krańcu Krupówek odbija w lewo ul. Kościeliska, na prawo Nowotarska, a na wprost wyrasta zalesiona Gubałówka. Na targowisku przy drodze na Gubałówkę jest taniej niż w jakimkolwiek sklepie, a przy tym - jaki wybór oscypków i ludowych wyrobów!
W perspektywie niezbyt długiej ulicy widać budynek dolnej stacji kolejki. Duże wagoniki suną po szynach, ciągnięte przez stalową linę.
Podczas jazdy można podziwiać stopniowo wyłaniającą się na południu panoramę Tatr. Równolegle do trasy wagonika po stronie zachodniej biegnie ścieżka dla tych, którzy na szczyt wolą się wspiąć o własnych siłach.

Niezbyt wysoka góra (1120 m n.p.m.) jest łatwo dostępna. W najbliższym otoczeniu górnej stacji kolejki jest restauracja, kawiarnia, pizzeria, wypożyczalnia leżaków i nart oraz współczesna atrakcja - zjeżdżalnia Gubałówka.
Krętym torem długości 700 m zjeżdża się na czymś w rodzaju płaskich sanek. Pojazd, rozwijający prędkość do 40 km/godz., jest zaopatrzony w drążki do jej regulowania. Na ostatnim odcinku "saneczki" hamują i specjalnym wyciągiem są transportowane razem z pasażerem do góry. Obok uruchomiono inny krzyk mody - "rajskie ślizgawki" we wnętrzu zamkniętych krętych rur. Z obu tych atrakcji można korzystać od maja do października.

Wyjazd kolejką na Kasprowy Wierch warto połączyć ze wspaniałą wycieczką na Halę Gąsienicową, do Czarnego Stawu i na polanę Jaworzynkę. W 2007 r. od maja do grudnia kolej będzie nieczynna z powodu generalnej przebudowy.

Kiedyś Kuźnice były znaczącym ośrodkiem: stał tu dwór, huta, domy mieszkalne dla robotników, karczma. Do Kuźnic przyjeżdżali goście i letnicy, a Zakopane pełniło funkcję podrzędną. Dziś ta południowa dzielnica miasta kojarzy się głównie z dolną stacją kolejki linowej na Kasprowy Wierch i z punktem wyjściowym kilku szlaków turystycznych w Tatry. Ostatnio z inicjatywy Tatrzańskiego Parku Narodowego trwają prace nad przywróceniem dawnej świetności zespołu dworsko-parkowego w Kuźnicach. Można już podziwiać pięknie odremontowaną wozownię oraz karczmę i spichlerz.
Do Kuźnic prowadzi al. Przewodników Tatrzańskich. Tutaj wszystko kosztuje więcej niż w mieście.

W sezonie wokół dolnej stacji kolejki ustawia się spory ogonek - żeby uniknąć czekania, trzeba przybyć w pierwszej godzinie kursów od 7.00 do 8.00. Wagoniki kursują XII-I 8.00-16.00, II 7.30-16.30, III-V i X 7.30-17.30, VI i IX 7.30-18.00, VII-VIII 7.00-21.00, XI 7.30-16.00. Należy pamiętać, że na górze jest o kilka stopni chłodniej, często też wieje bardzo silny wiatr. Kolejka nie kursuje podczas bardzo silnych wiatrów. Dwa razy w roku - najczęściej w V i XI - jest przerwa konserwacyjna. Informacje w prasie lokalnej. Bilet w obie strony z miejscówką 30 zł, ulgowy 20 zł, tylko w górę 208 zł i 15 zł; tel. 0182014510, www.pkl.pl.

Szczyt w głównej grani Tatr, na pograniczu Tatr Zachodnich i Wysokich, wznosi się nad Doliną Cichą (od strony Słowacji), od północy i zachodu - Doliną Bystrej, a od wschodu Doliną Gąsienicową.
Z wierzchołka roztacza się rozległy widok na Tatry Zachodnie z Czerwonymi Wierchami i Giewontem, Tatry Wysokie z Krywaniem (narodową górą Słowaków) i Świnicą. Przy górnej stacji kolejki działa bar szybkiej obsługi, a na szczycie Kasprowego Wierchu w kamiennym budynku mieści się obserwatorium meteorologiczne.
Z Kasprowego Wierchu (1987 m n.p.m.) można zejść na Halę Gąsienicową. Od górnej stacji kolejki szerokim deptakiem na Suchą Przełęcz (około 3 minut), stamtąd w dół ścieżką oznakowaną na żółto. Szlak łagodnie obniża się i po niespełna godzinie dociera do schroniska na Hali Gąsienicowej zwanego Murowańcem.
Warto jednak nadłożyć godzinę drogi i udać się z Suchej Przełęczy czerwonym szlakiem graniowym na przełęcz Liliowe. Trasa wiedzie przez szczyt Beskidu i przekracza granicę 2000 m n.p.m. Rozpościerają się stąd widoki na polską i słowacką stronę: z prawej widać Dolinę Cichą, z lewej stawy w Dolinie Gąsienicowej. Na wprost wznosi  się majestatyczny wierzchołek Świnicy. Przełęcz Liliowe to granica między Tatrami Zachodnimi a Wysokimi.

W pobliżu schroniska wśród kosówki odchodzi w prawo oznakowana na niebiesko ścieżka, która w 30 minut doprowadza do Czarnego Stawu Gąsienicowego, położonego u podnóża wschodniej ściany Kościelca, na wysokości 1620 m. Jest to jedno z największych jezior tatrzańskich (powierzchnia wraz z wyspą 17,8 ha, głębokość 51 m).
Można tu nacieszyć oczy wspaniałą panoramą - od lewej: Żółta Turnia, Granaty, Czarne Ściany, Kozi Wierch, Kozie Czuby, Zamarła Turnia, Kościelec. Najładniej Czarny Staw prezentuje się przed południem, w promieniach słońca. Po drodze warto zwrócić uwagę na głaz ustawiony w dole pośród kamieni, w miejscu, gdzie 8 lutego 1909 r. zginął w lawinie Mieczysław Karłowicz - wybitny kompozytor, taternik i miłośnik Tatr. Na kamieniu widnieje swastyka - sanskrycki symbol słońca, szczęścia i życia, ulubiony znak Karłowicza. Powrót od Czarnego Stawu tą samą drogą, zboczami Małego Kościelca, do schroniska w Murowańcu.

Duże, murowane schronisko na Hali Gąsienicowej (1505 m n.p.m.) zostało wzniesione w latach 1921-1925. W przeszłości okolice te stanowiły typowy teren pasterski. Od schroniska dość szeroka ścieżka prowadzi w górę do drewnianego schroniska PZA Betlejemka. W pobliżu znajduje się strażniczówka Tatrzańskiego Parku Narodowego zwana Gawrą i stacja meteorologiczna IMiG, a nieco dalej po prawej stronie - leśniczówka TPN zwana Księżówką.
Z miejsca nad Betlejemką rozpościera się fantastyczny widok na otoczenie Hali Gąsienicowej. Ścieżka pnie się dalej i po kwadransie osiąga Królową Rówień, a następnie Karczmisko (zwane także Przełęczą między Kopami), usytuowane pomiędzy Małą i Wielką Kopą Królowej.

Początkowo szlak trawersuje zbocza Małej Kopy Królowej. Niedaleko stąd znajduje się jaskinia w Magurze, w której odkryto niegdyś kości zwierząt kopalnych, m.in. niedźwiedzia jaskiniowego.
Na wprost roztacza się widok na Giewont. Biegnący w dół, częściowo wśród kosówki i lasu szlak wychodzi na malowniczą polanę Jaworzynkę, jedną z najładniejszych w okolicy Zakopanego. Po obu stronach drogi stoją wyremontowane szałasy. Dolina, położona najbliżej Kuźnic, służyła jako miejsce wypasu owiec, a lasy na stokach - jako zapas drewna dla pobliskiej huty. Tutaj też wydobywano rudę żelaza.
Od szałasów w dół w ciągu paru chwil ścieżka dochodzi do mostku w Kuźnicach (obok budynku TPN).

Z Zakopanego prowadzą tu dwie drogi: pierwsza efektownymi serpentynami w lesie przez Jaszczurówkę i Zazadnią (z miasta ul. Oswalda Balzera); druga jedną z najbardziej malowniczych tras samochodowych w Polsce, przez Poronin, Bukowinę, Głodówkę (słynącą ze wspaniałych widoków na Tatry), Wierch Poroniec  (1101 m n.p.m.) i Łysą Polanę z przejściem granicznym na Słowację.
Dojazd tylko do parkingu na polanie Palenica Białczańska. W lipcu i sierpniu trzeba być przed 10.00, aby znaleźć miejsce na parkingu.

fot. Ireneusz Dziugieł

Okna i drzwi kaplicy mają bogato rzeźbione futryny. Całość przykrywa dwuspadowy dach gontowy, nad którym dominuje wieżyczka z krzyżem i sygnaturką. Wnętrze to prawdziwe arcydzieło sztuki snycerskiej.
Zwiedzanie 10.00-17.00; kaplica należy do parafii na Cyrhli, opiekują się nią księża marianie.
Przy kaplicy, w piwnicy po lewej stronie od wejścia, działa galeria obrazów na szkle, czynna codziennie od lipca do września.

Palenica Białczańska

Z Palenicy Białczańskiej w prawo odchodzi niebieski szlak na nieodległą Rusinową Polanę i Wiktorówki. Na polanie stoi kilka szałasów i bacówka.
Widać stamtąd piękną panoramę Tatr z Gerlachem w centrum. Oddalona o 10 minut drogi kaplica na Wiktorówkach z cudowną figurką MB Jaworzyńskiej Królowej Tatr stanowi miejsce pielgrzymek górali i turystów.
Jest tu ogromny parking. Z Palenicy do Morskiego Oka prowadzi asfaltowa szosa. Po przekroczeniu szlabanu i kupieniu biletu do TPN można, zamiast iść pieszo, wsiąść do tramwaju konnego i przejechać nim odcinek 7 km.

Wodogrzmoty Mickiewicza | 15 min

Trzy kaskady spadają z Doliny Roztoki do Doliny Białki (od parkingu 3 km). Z kamiennego mostu (wzniesionego w 1900 r.) można podziwiać Pośredni Wodogrzmot. Nazwę wodospadom nadało Towarzystwo Tatrzańskie na pamiątkę sprowadzenia zwłok wieszcza do kraju, choć poeta nigdy nie był w tym miejscu.
Nad Wodogrzmotami na stokach Czuby Roztockiej rośnie reliktowy drzewostan modrzewiowo-limbowy. Dalej, za zakrętem, wyłania się piękny widok na najwyższy szczyt Tatr - Gerlach (2655 m n.p.m.).

Leśniczówka TPN Pod Wantą

Od głazu zwanego Wantą rozpoczynają się tzw. skróty, oznakowane na czerwono. Kamienna ścieżka czterokrotnie przecina las, potem ponownie biegnie asfaltem. Ponad lasem pojawiają się wierzchołki Mięguszowieckich Szczytów.

Kończy się tutaj trasa tramwajów konnych. Tę niegdyś cichą polankę podporządkowano masowej turystyce. Nieco powyżej wybudowano pawilon gastronomiczny.

Widoczny po prawej stronie żleb spada z ramienia Opalonego Wierchu. Zimą zsuwają się tędy potężne lawiny, często zasypujące drogę.
Po przeciwnej stronie warto zwrócić uwagę na górną granicę lasu, która sięga 1680 m n.p.m. (najwyżej w całych Tatrach). Rośnie tam pierwotny drzewostan świerkowo-limbowy.

Położone na wysokości 1405 m n.p.m. należy do najstarszych i najładniejszych, a po generalnym remoncie również do najbardziej komfortowych schronisk tatrzańskich. Przy końcu drogi, po lewej stronie, jest tzw. stare schronisko, które pierwotnie było wozownią. Nowe, liczące prawie sto lat, stoi na morenie. Obydwa budynki uznano za zabytkowe.
Z tarasu schroniska (oraz z balkonu sali nr 9) roztacza się przepiękny widok na jezioro i góry.
W schronisku działa restauracja i bar, tel. 0182077609.

Bajkowo położone, największe jezioro polodowcowe w Tatrach, leży na wysokości 1395 m n.p.m., ma wymiary: 862 na 566 m, głębokość 50,8 m, a powierzchnię 34,93 ha.
Morskie Oko otaczają malownicze szczyty: po lewej w głębi najwyższy wierzchołek Polski - Rysy (2499 m n.p.m.), na wprost Mięguszowieckie Szczyty z Mięguszowieckim Wielkim (2438 m n.p.m.), nieco w prawo charakterystyczny strzelisty Mnich, a jeszcze dalej na prawo stoki Miedzianego. Nad błękitną tonią rosną okazałe limby, które można zobaczyć, wędrując ścieżką wokół jeziora. Spacer, który trwa zaledwie 45 minut, dostarcza niezapomnianych widoków. Ścieżka pokrywa się częściowo z czerwonym szlakiem, który po około 25 minutach marszu od schroniska odchodzi w lewo i pnie się do góry nad Czarny Staw.

Położony na wysokości 1583 m n.p.m., z 20 ha powierzchni i 76 m głębokości należy do najgłębszych w Tatrach. Nazwę zawdzięcza prawie czarnej toni jeziora, ocienionej okolicznymi szczytami oraz występującemu na głazach glonowi - sinicy. Znad Czarnego Stawu odchodzą dwa szlaki: zielony na Przełęcz pod Chłopkiem i czerwony na Rysy. Na Rysach można przekroczyć granicę i zejść na Słowację.
Ku brzegom stawu opada 500-metrowe urwisko Kazalnicy, które przecinają jedne z najtrudniejszych w Tatrach drogi wspinaczkowe. Wokół roztaczają się piękne, ale nieco posępne widoki.
200 m różnicy poziomów, zwykłą drogą, bez klamer i łańcuchów. Powrót tą samą drogą, około 40 min do schroniska.

Trzecia proponowana wycieczka prowadzi do Doliny Kościeliskiej. Oferuje możliwość zwiedzenia jaskiń, a przy dobrej pogodzie - oczywiście piękne widoki.

fot. Ireneusz Dziugieł

Należy do najpiękniejszych dolin Tatr Zachodnich. Jej dnem płynie wartki Potok Kościeliski, wzdłuż którego biegnie zielony szlak. Bywa tu tłoczniej niż na Krupówkach - trasa przypomina raczej malowniczy trakt spacerowy niż górską ścieżkę.
500 m od Kir jest usytuowana skalna Brama Kantaka, za którą rozpościera się polana Wyżnia Kira Miętusia, na której stoi (czynna w sezonie) bacówka z bundzem i oscypkami. Po przekroczeniu Potoku Kościeliskiego szlak dochodzi do Starych Kościelisk, dawnej osady, po której pozostała tylko kapliczka zwana zbójnicką, z młotkami górniczymi umieszczonymi pod gontową kopułą. Niegdyś w dolinie, która stanowiła ośrodek górniczy i hutniczy, znajdowały się huta metali kolorowych i huta żelaza, a na zboczach Ornaku - kopalnie.
Do położonej na wysokości 1100 m n.p.m. Jaskini Mroźnej dochodzi się czarnym szlakiem, zza mostka po lewej stronie, obok Lodowego Źródła (około 20 min). Wewnątrz można obejrzeć komory, nacieki, rzeźbę krasową, jeziorko i ogródek ze stalagmitami. Bywa tu dość chłodno! Do doliny wraca się za znakami czarnymi.
Za kolejną skalną bramą - noszącą imię Kraszewskiego - rozpościera się widok na Organy, Raptawicką Turnię oraz Stoły. Tu zaczyna się Polana Pisana i kończy trasa dorożek.
Nieco dalej za Pisaną odchodzi na lewo żółty okrężny szlak (zamknięty zimą) do malowniczego wąwozu Kraków, wyciętego w ciemnych wapieniach. Górale dopatrywali się w nim podobieństwa do ulic miasta Krakowa.
Można zaglądnąć do Smoczej Jamy (długość 37 m, a różnica poziomów 21 m), do której prowadzi perć z drabiną i łańcuchami. Przyda się latarka. Zejście na Polanę Pisaną. Przejście całą pętlą zajmuje około 45 min. Można też ominąć Smoczą Jamę od lewej, używając klamer i łańcuchów.
Za odejściem do wąwozu Kraków wznosi się Skała Pisana, spod której wypływa Potok Kościeliski.
Dojazd z Zakopanego do Kir. Samochód można zostawić na dużych parkingach: naprzeciwko wejścia do doliny albo na prawo od wejścia. Do schroniska Ornak 6 km (przejście około 3 godz. w obie strony).
Obok wlotu do doliny jest postój dorożek (zimą - sań), którymi można dojechać do Polany Pisanej.

Dojście kamiennymi schodkami spod Pisanej Skały (znaki czarne początkowo z czerwonymi). W lewo odbija czerwony szlak do Jaskini Mylnej. Komora ma wymiary 41 na 10 m, wysokość od 10 do 15 m. Zejście po 3,5-metrowej drabinie. Latarka okaże się bardzo przydatna.

Jaskinia o długości około 1120 m jest usadowiona w zachodnim zboczu Raptawickiej Turni. Do zwiedzania udostępniono mniej więcej 300 m - aż nadto, by się pogubić w gąszczu korytarzy. Latarka konieczna! Utrudnieniem są niskie przejścia i błoto.

Tuż przed schroniskiem w lewo odchodzą czarne znaki do położonego na wysokości 1227 m n.p.m. Smreczyńskiego Stawu (około 30 minut do góry; w dół 20 minut). Niewielkie jeziorko malowali m.in. Gerson i Wyczółkowski. Jest to jedno z nielicznych tatrzańskich jezior leżących w piętrze lasu i jedno z niewielu w polskich Tatrach Zachodnich. Warto nad nim odpocząć w ciszy zakłóconej tylko brzęczeniem kolorowych ważek.

Za Halą Smytnią i krzyżem Wincentego Pola, na malowniczej Małej Polanie Ornaczańskiej stoi schronisko im. Walerego Goetla (1108 m n.p.m.), geologa, taternika, współtwórcy Tatrzańskiego Parku Narodowego. Kamienny stylowy budynek zawsze tętni życiem. Do dyspozycji turystów jest bufet i jadalnia. Sprzed schroniska, gdzie poustawiano ławeczki i stoły, roztacza się widok na najwyższy szczyt Tatr Zachodnich - Bystrą (2248 m n.p.m.) i na rozległy grzbiet Ornaku (1863 m n.p.m.). Powrót do Kir tą samą drogą.

• Zakopane w Internecie: www.e-zakopane.info.pl, www.um.zakopane.pl, www.zakopane.pl, www.z-ne.pl.
• TOPR, informacje o zagrożeniach, tel. 0182014731, alarmowe tel. 0182063444, 0601100300, www.topr.pl.
  
• Punkt Informacji Turystycznej TPN (przy rondzie pod Kuźnicami), tel. 0182063799, 0182023288; codzienna informacja o warunkach turystycznych i pogodzie, www.tpn.pl.
  
• Informacja meteorologiczna, tel. 0182063019.
  
• Informacja o zagrożeniu lawinowym, tel. 0182063799, 0182023288
  
• Tatrzańska Informacja Turystyczna, ul. Kasprowicza 1, tel. 0182000202-4 (do godz. 22.00), 0600360100, 0600360200 (po 22.00), czynna całą dobę.
  
• Informacja Turystyczna Świstak, ul. ks. J. Stolarczyka 12/20, tel. 0182016161, www.spanie.zakopane.pl.
  
• Biuro Turystyczne Regle, ul. Krupówki 42/5, tel. 0182015781, pn.-pt. 10.00-16.30, sb. do 13.00; rezerwacje miejsc noclegowych, informacja turystyczna, rezerwacja biletów.

• Biuro Przewodnickie Mr. Travel, ul. Kościuszki 12, tel. 0182000227-8, 0608399364, pn.-sb. 9.00-17.00 (po sezonie sb. do 14.00); informacje o turystyce górskiej i usługi przewodnickie.

• Chata Zbójnicka, ul. Jagiellońska, tel. 0182014217, 17.00-24.00 i dłużej; ukryta w głębi na zboczach Antałówki, poniżej budowy ogromnego kompleksu geotermalnego; goście są przyjmowani przy okrągłym stole, zawsze tu emocjonująco i zaskakująco; w każdy czwartkowy wieczór gra kapela góralska; wieczorami, zwłaszcza w weekendy, trudno o wolne miejsca; dość drogo.
  
• Czarci Jar, ul. Małe Żywczańskie 11a, tel. 0182064178, 11.00-24.00; nad potokiem, 10 minut od centrum; specjalność: rydze smażone i pierogi z baraniną.
  
• Karczma Sabała, ul. Krupówki 11, naprzeciwko Muzeum Tatrzańskiego, tel. 0182015092, 11.00-24.00; stylowa góralska architektura drewniana udanie połączona z nowoczesną szklaną konstrukcją; niepowtarzalna atmosfera tego miejsca wiąże się historią obiektu sięgającą roku 1894; dość drogo, ale bardzo smacznie.
  
• Kolorowa, ul. Krupówki 26, 12.00-24.00; drewniany pawilon wciśnięty między domy na rogu Krupówek i ul. gen. Galicy; duże wnętrze z kominkiem; atmosfera mało góralska (kuchnia też); dość drogo; nieco taniej wychodzą dania z grilla, a jeszcze taniej pizze.
  
• Redykołka, ul. Kościeliska 1, tel. 0182066332, 10.00-21.00, w sb. od 18.00 muzyka na żywo; zabytkowa góralska chata przeniesiona z wioski za Gubałówką pod najważniejsze skrzyżowanie Zakopanego; w środku - wszystko, co może zabawić ceprów, sporo miejsca w różnych zakamarkach, a jeszcze ogródek; potrawy regionalne; dość drogo.
  
• Śwarna, ul. Kościuszki 4 (tuż obok Krupówek), 10.00-22.00; dwie sale z typowym, dość banalnym, regionalnym wystrojem; potrawy regionalne są dość drogie, "dania dnia", czyli zestawy - tańsze.
  
• U Wnuka, ul. Kościeliska 8, tel. 0182064167, od 11.00; najsłynniejsza i najstarsza restauracja regionalna w mieście; dwie małe sale w drewnie; obfite i smaczne posiłki, menu urozmaicone - dużo potraw "po pańsku"; pt. i sb. od 19.00 przygrywa kapela góralska; dość drogo.

• Borsuk Bar, ul. Zamoyskiego 13, 16.00-22.00; w piwnicy skromnego szarego domu; lokal lubiany przez artystów, taterników i młodzież; w swojskim wnętrzu bardzo smaczna kuchnia wschodnia (rosyjska, gruzińska).
  
• Cafe Piano, ul. Krupówki 63, 15.00-24.00; w ciasnym zaułku obok świetnej galerii sztuki współczesnej YAM (pn.-sb. 11.00-18.00); bardzo oryginalny wystrój ze szkła, drewna, kamieni i suchych roślin (huśtawki przy barze); artystyczna atmosfera, piwo, drinki, kawa; czasami gra pianista; piękny ogródek.
  
• Cocktail-Bar Gabi, ul. Zamoyskiego 10, 10.00-22.00; spora sala i mały ogródek, a w nich dużo ciastek, deserów, lody, napoje; naprzeciwko (pod nr. 11) mieści się w drewnianej willi elegancka restauracja Mała Szwajcaria, tel. 0182012076. Specjalnością zakładu jest Berner Roesti, czyli placek z ziemniaków z boczkiem, cebulą i jajkiem sadzonym.
  
• Karczma U Ratowników, w siedzibie TOPR, ul. Piłsudskiego 63a, 16.00-24.00 (po sezonie od 18.00); sala z kominkiem, na ścianach portrety, wystawa zabytkowego sprzętu ratunkowego, karykatury i pamiątki TOPR; przy drinku lub piwie można posłuchać opowieści o akcjach ratunkowych; są tu zakąski, ale nie jest to miejsce, gdzie się przychodzi zaspokoić głód.
• Kawiarnia przy Teatrze Witkacego, ul. Chramcówki 15, tel. 0182068001, od 17.00 do ostatniego gościa; kawiarnia połączona z małą sceną teatru, na której wieczorami odbywają się spektakle lub koncerty; sala sprzed stu lat, dobra muzyka, duży wybór drinków; przed wejściem altana.

• Giewont Hotel Orbis, ul. Kościuszki 1, tel. 0182012011, www.orbis.pl; 81 miejsc w pokojach 1- i 2-os.; sejf, depozyt, siłownia (w cenie).
  
• Mercure Kasprowy, ul. Szymaszkowa, tel. 0182014011, www.orbis.pl; 552 miejsca w pokojach 1- i 2-os.; sauna, solarium, wypożyczalnia sprzętu sportowego, basen kryty, karczma regionalna.
  
• Hotel Gromada Gazda, ul. Zaruskiego 2, tel. 0182015011, fax 0182015330; w centrum miasta; hotel jest trzykrotnym laureatem Złotego Klucza (najwyższego wyróżnienia Zrzeszenia Polskich Hoteli Turystycznych), więc gwarantuje wysoki poziom obsługi; 55 pokoi 1- i 2-os.; restauracja, kawiarnia, TV satelitarna, drink-bar, klub bilardowy, sauna, siłownia; w cenę wliczone śniadanie.
  
• PTSM Szarotka, ul. Nowotarska 45, tel. 0182013618, tel. /fax 0182066203; 60 miejsc w pokojach 2-9-os. z łazienkami; zniżki dla uczniów, nauczycieli i członków PTSM; przerwa 10.00-17.00; świetlica, TV, przewodnicy tatrzańscy.
  
• Dom Turysty PTTK, ul. Zaruskiego 5, tel. /fax 0182063281-4; duży budynek na uboczu, blisko centrum; 640 miejsc w pokojach 1-4- i 6-os. oraz zbiorowe sypialnie i apartament; ceny wahają się w zależności od standardu i sezonu; zniżki dla członków PTTK; restauracja, bilard, świetlica, TV i dobrze zaopatrzona księgarnia turystyczna; należy do najpewniejszych miejsc, w których można znaleźć nocleg.
  
• Schronisko Młodzieżowe Żak, ul. Marusarzówny 15, tel. 0182015706, fax 0182014933; 50 miejsc w pokojach 2-6-os., część z łazienkami; kuchnia do dyspozycji gości, świetlica z TV; świetna atmosfera i dogodne usytuowanie w pobliżu ul. Grunwaldzkiej.
  
• Kemping Pod Krokwią, ul. Żeromskiego 26 (boczna ul. Bronisława Czecha, w pobliżu Krokwi), tel. 0182012256; duży komfortowy kemping w ładnym zalesionym miejscu, czynny przez cały rok; wszelkie wygody sanitarne, wypożyczalnia nart i rowerów, sala TV, bar, bufet; ceny za dobę od osoby: domek 6- i 7-os. z prysznicem 30 zł, pokój hotelowy (3-, 4- i 6-os.) 35-40 zł, namiot 8-10 zł + osoba 10 zł + samochód 10 zł.
  
• Pole namiotowe U Maćka, ul. Jaszczurówka-Bory 9, tel. 0182066378, VI-IX; z drogi na Cyrhlę i Łysą Polanę za Bystrem skręt w lewo (jest strzałka), obok pensjonatu Hawrań, blisko do Jaszczurówki i Nosala; cisza i ładne widoki; standard przeciętny, sanitariaty, prysznice.

• Marcowe Wieczory Kameralne, III.
  
• Zbójnicki Zbyrcok, impreza regionalna, folklorystyczna, VI.
  
• Święto Ulicy Strążyskiej, VI.
  
• Dni Muzyki Karola Szymanowskiego, początek VII.
  
• Tatrzańskie Wici, cykl imprez regionalnych w Zakopanem i sąsiednich wsiach, VII-VIII.
  
• Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich, wspaniałe barwne święto folkloru, koniec VIII.
  
• Jesień Tatrzańska, koncerty muzyki ludowej, sakralnej i klasycznej, IX.
  
• Święto Ulicy Kościeliskiej, IX.
  
• Jesienne spotkania muzyczne, w kręgu muzyki K. Szymanowskiego, początek X.
  
• Spotkania z Filmem Górskim, X.