Pieniężno (kościół św. św. Piotra i Pawła, zamek, Muzeum Misyjno-Etnograficzne, wąwóz Wałszy) Orneta (kościół św. Jana Chrzciciela, ratusz i kamieniczki) Dobre Miasto (kolegiata) Lidzbark Warmiński (zamek, centrum, kościół św. św. Piotra i Pawła, rzeka Łyna, Krzyżowa Góra)

Jeziorany (kościół i mury obronne) Jezioro Luterskie Barczewo (Muzeum Feliksa Nowowiejskiego, kościół św. św. Anny, kościół św. Andrzeja) Olsztyn (zamek, starówka, katedra, spływ Łyną)

W północnej części Warmii, na wzgórzach przeciętych jarem Wałszy wznosi się wysoki kościół, u którego stóp leży pieciotysięczne Pieniężno. Największa atrakcja miasteczka kryje się na peryferiach - w seminarium werbistów. Pierwotna nazwa Pieniężna brzmiała Melzak (niem. Mehlsack - worek mąki). Podobno gdy obleganemu przez Szwedów miastu zagrażał głód, mieszkańcy rozsypali na nieprzyjaciół ostatni worek mąki, a ci - sądząc, że obrońcy mają żywności w bród - odstąpili od oblężenia. Obecną nazwę nadano miejscowości na cześć Seweryna Pieniężnego, bojownika o polskość Warmii.

Pięcionawowy kościół dobudowano w 1897 r. do gotyckiej wieży. Z wyposażenia starej świątyni, która kiedyś stała w tym miejscu, przetrwały barokowe figury patronów przy ołtarzu, gotycka chrzcielnica i polichromowana ambona z XVII w. W pobliżu kościoła od lat trwa odbudowa gotyckiego ratusza. Obok wznosi się samotna dzwonnica - pozostałość protestanckiego zboru.

Ruiny gotyckiego zamku wznoszą się za kościołem, na skraju jaru. Ocalało dwupiętrowe północne skrzydło o barokowych szczytach. Otwory wiodące do środka zamurowano. Po wschodnim skrzydle pozostały wyszczerbione mury przyziemia pośród zdziczałego ogrodu. W pobliżu kościoła widać fragment muru obwodowego. Wnętrza zamkowe nie są udostępnione do zwiedzania.

Rzeźby sakralne i przedmioty sztuki użytkowej ludów Azji i Afryki, od lat zwożone przez misjonarzy, rozmieszczono w przyziemiach seminarium werbistów. Na korytarzu można zobaczyć gotyckie rzeźby i stare zdjęcia Pieniężna, a w salach eksponaty z Chin, Afryki i Azji Południowo-Wschodniej. Wśród instrumentów muzycznych, kirysów, afrykańskich krzyży, które przypominają totemy, oraz ludowych ubiorów królują niesamowite azjatyckie demony. Uwagę przyciąga także chińska Madonna o skośnych oczach i indonezyjska płaskorzeźba z drogą krzyżową.
Przy ul. Kolonia 19, tel. 0552429243; 15 IV-15 IX pn.-sb. 8.00-17.00, nd. 11.00-17.00, po sezonie pn.-sb. 9.00-15.00, nd. 12.00-15.00. Zamkn. podczas świąt kościelnych. Kawiarnia, punkt gastronomiczny, księgarnia, pamiątki, sala kinowa (filmy misyjne).

Seminarium od miasta oddziela urokliwa dolina Wałszy, która wygląda jak górski jar - bystra rzeka, strome zbocza porosłe lasem, nad jednym urwiskiem zamek, nad drugim wysoki na 30 m most kolejowy. Wąwóz objęty jest ochroną w rezerwacie przyrody "Dolina Rzeki Wałszy". Jego dnem biegnie ścieżka dydaktyczna.

W położonej nad Drwęcą Warmińską 10-tysięcznej Ornecie zatrzymał się czas. Wśród wąskich, krętych uliczek panuje senna atmosfera. Układ miasta nie zmienił się od wieków, a niektóre domy wbudowano w resztki murów obronnych. Spacerując po mieście, warto wstąpić do parku przy poczcie, w którym straszy miejscowy smok (herbowy).

XIV-wieczna fara, stojąca w południowo-zachodnim narożu rynku, ma kwadratowy obrys, gdyż do jej niskich naw oraz przysadzistej wieży ze stożkowym hełmem przylegają kaplice. Świątynię obiega koronkowa gotycka attyka, spomiędzy której wychylają się posępne rzygacze. Ścianę północną przecina ozdobny fryz z glazurowanej cegły, z wybitymi postaciami i głowami kobiecymi.
We wnętrzu wzrok przykuwa pełen przepychu trójkondygnacyjny ołtarz z bogatą dekoracją i wielkimi złoconymi posągami. Równie piękny jest wystrój kaplicy Bractwa Maryjnego (po lewej stronie). Naprzeciw kaplicy stoją rzeźbione renesansowe stalle z 1570 r. Warto także zwrócić uwagę na ambonę, konfesjonały, kunsztowne sklepienia gwiaździste i wiszący w nawie głównej kandelabr z 1576 r.

XIV-wieczny ratusz stoi na rynku. Monumentalnej budowli surowości przydają gotyckie szczyty, zza których wygląda zegarowa wieżyczka z barokowym hełmem. W latach 70. XX w. odbudowano maleńkie domki przy ratuszu, nie odtworzono jednak ich dawnej dekoracji.
Wokół rynku zachowało się wiele domów z okresu od XVII do XIX w. Pierzeję północną oraz część południowej zajmują urocze, choć zaniedbane kamieniczki z podcieniami. Ciekawą renesansową elewację ma dom pod nr. 5, a klasycystyczną - budynek spod nr. 21.

W sercu regionu, w zakolach Łyny i Symsarny leży 18-tysięczny Lidzbark. Atmosferę ślicznego miasteczka tworzą malownicze zakola rzek, wysokie wzgórza i skryty między nimi zamek. Atrakcją są trasy narciarskie - Lidzbark to jedyne miasto północnej Polski, w którym działa GOPR.
Najwygodniej pozostawić samochód na rynku. Wszystkie zabytki stoją blisko siebie.

fot. Maciej Rawluk/ga.com.pl

Monumentalny czteroskrzydłowy zamek biskupów warmińskich dominuje nad miastem. Bryłę budowli urozmaicają smukłe, ozdobione blendami wieżyczki narożne wysunięte na kroksztynach i potężna ośmioboczna wieża w północno-wschodnim narożu. U stóp zamku zbudowano amfiteatr, gdzie latem odbywają się koncerty i dyskoteki.
Kwadratowy dziedziniec wewnętrzny otaczają dwukondygnacyjne krużganki, uchodzące za perłę gotyckiej architektury. Masywne filary podtrzymują arkady przyziemia, a smukłe kolumny łączą kunsztowne arkady piętra. Na górnym krużganku dostrzec można ślady średniowiecznych fresków i ozdobne portale wiodące do komnat. We wrześniu dziedziniec tworzy specyficzną oprawę dla słynnych lidzbarskich nocy kabaretowych.
W zamkowych pomieszczeniach eksponowane są dzieła polskich malarzy XIX i XX w. (m.in. Fałata, Mehoffera, Dudy-Gracza) oraz wspaniałe ikony z okresu od XVII od XIX stulecia. Na niższych kondygnacjach zgromadzono barokowe posągi, modele warmińskich zamków, pamiątki po biskupie Ignacym Krasickim, trochę starych mebli, sreber, naczyń liturgicznych i ksiąg. Ozdobą refektarza jest wspaniała płyta nagrobna biskupa Legendorfa, wykonana w 1462 r. Z refektarza można zajrzeć do ciasnej komnaty z dziurą wiodącą do lochu głodowego, do którego spuszczano skazańców na sznurze.
Warto przystanąć w skrzącej się od złoceń rokokowej kaplicy o misternym gwiaździstym sklepieniu, gdzie można obejrzeć ambonę rydwanową i "kieszonkowe" organy.
Ustawione w podkowę jednopiętrowe budynki przedzamcza oddziela od zamku szeroka fosa, w której widać fundamenty pałacu biskupa Wydżgi. Brama w skrzydle zachodnim prowadzi na wielki dziedziniec z barokowym posągiem św. Katarzyny.
Skrzydło wschodnie to ładnie odnowiony barokowy pałac z XVIII w. Z dawnych obwarowań przedzamcza pozostały fragmenty murów i tkwiąca w południowo-wschodnim narożu zwalista XVI-wieczna baszta ogniowa.
Muzeum Warmińskie, pl. Zamkowy 1, tel. 0897672111; wt.-nd. 9.00-16.30.

Z dawnych fortyfikacji miejskich w idealnym stanie przetrwało masywne przedbramie - tzw. Wysoka Brama, czyli półowalne baszty z XIV w., połączone korpusem bramnym i wspólnym dachem. W przeszłości Wysoka Brama strzegła drogi na Ornetę.
Poszczerbiony gotycki mur (wysokości 8-9 m) oddziela centrum od głębokiego jaru na zachodzie. Drugi fragment obwarowań biegnie przy ul. Dębowej.
W mieście zachowało się niewiele zabytkowych budynków. Przy ul. Hożej stoi kilka ryglowych domów, na rynku wznosi się neogotycki ratusz, a dwie bajkowe neorenesansowe kamienice przylegają do Wysokiej Bramy.

Świątynię zbudowano w zakolu Łyny w XIV i XV w. Dziś zwraca uwagę głównie dzięki 66-metrowej wieży z blendami, zwieńczonej kilkuczłonowym hełmem. Trójnawowe wnętrze rozjaśniają bielone ściany - lewą zdobi niewielka empora, pod którą znajduje się płyta nagrobna z XVI w. Godne uwagi są też barokowe sprzęty: ambona, chrzcielnica, boczny ołtarz. Na murze biegnącym z tyłu kościoła stoją posągi apostołów.

Ocienione wierzbami brzegi Łyny to idealne miejsce na popołudniowy spacer. Rzekę przecinają co kawałek kamienne mostki, nad wodą wznoszą się stare spichlerze, pozostałości młynów, niewielkie pomosty.
Jest też nadrzeczna plaża, przy której dzieci brodzą w płytkiej i czystej wodzie. Po przeciwnej stronie rzeki niż kościół ciągnie się rozległy, starannie utrzymany park z siecią alejek i wygodnymi ławeczkami. W głębi na niewielkim wzgórzu stoi klasycystyczny parterowy pałacyk z XVIII w. zwany "Oranżerią", który należał do biskupa Ignacego Krasickiego.

Wznoszącą się na zachód od Lidzbarka górę (133 m n.p.m.) zajmuje Ośrodek Sportów Zimowych, dysponujący armatką śniegową. Na szczyt wiodą dwa wyciągi narciarskie. Na stokach wytyczono oświetlone trasy zjazdowe, 450-metrowy tor saneczkowy, skocznię narciarską i trasę dla narciarstwa biegowego, zamienianą latem w tor rowerowy (odbywają się tu zawody w kolarstwie górskim).
Atrakcją dla dzieci jest karuzela śnieżna, na której maluchy jeżdżą w kółko na nartach.
Najłatwiej tu dojechać, kierując się ul. Olsztyńską (szosa 511) na Górowo Iławeckie.

Jeziorany leżą na północny wschód od Olsztyna, między wyniosłymi wzgórzami, obok pięknego, dużego Jeziora Luterskiego. Jak na tak niewielkie miasteczko (3,5 tys. mieszkańców), sporo tu ładnych budynków secesyjnych i neogotyckich.
Przy rynku stoi trójnawowy kościół św. Bartłomieja z 1390 r., na którego teren prowadzi brama ozdobiona z zewnątrz pilastrami, a od wewnątrz dwoma popiersiami świętych. Wystrój świątyni tworzą m.in. barokowy ołtarz z marmurowymi kolumnami i metalowa płaskorzeźba Madonny w kruchcie.
Na zachód od rynku, przy pl. Zamkowym wznosi się nieproporcjonalnie długi magistrat, zbudowany w XIX w. na wysokich piwnicach krzyżackiej warowni. Obok ciągnie się narożnik muru obwodowego. Z kolei przy ul. Nadbrzeżnej (droga w kierunku Olsztyna) ocalał narożnik gotyckich obwarowań, osłaniający niewielki zieleniec z ławeczkami. Wyszczerbiony mur ma około 110 m długości.

Na wschód od Jezioran rozciąga się Jezioro Luterskie o powierzchni 692 ha. Podobno ryby same w nim biorą. Jezioro ma urozmaiconą linię brzegową, osłoniętą w znacznej części lasem, wody pierwszej klasy czystości i tylko dwa kąpieliska: w Kikitach i Lutrach.

Senne, okolone polami i przecięte Pisą Barczewo ożywa latem, gdy w stronę Wielkich Jezior ciągną rzesze turystów. W centrum miasta wznosi się niewielki neogotycki ratusz z wieżyczką zegarową, jest tu też sporo XIX-wiecznych domów. Przy ul. Mostowej stoją dwa filary dawnej bramy miejskiej, zwieńczone figurami Madonn.

W mieszkaniu, w którym urodził się kompozytor Roty, od stu lat nie zmieniano wyposażenia. Eksponowane są tu pamiątki po Nowowiejskim: fotografie, dyplomy, rzeczy osobiste (m.in. frak), pianino i maska pośmiertna kompozytora.
Piętro domu przy ul. Mickiewicza 13 (tuż za północną pierzeją rynku), tel. 0895148549; wt. 9.00-11.00, śr. 12.00-17.00, czw. i pt. 9.00-14.00, sb. 9.00-13.00.

Nad niską zabudową miasta dominuje trójnawowa świątynia z XIII w., a raczej jej przysadzista wieża nakryta barokowym, "przyciasnym" i zapadniętym hełmem. Boczne nawy mają koronkowe sklepienia kryształowe. Prócz barokowych organów i trzech bocznych ołtarzy wyposażenie kościoła pochodzi z XIX w. Uwagę przyciąga neogotycka ambona.

Stojącą obok kościoła św. Anny jednonawową świątynię ukończono w 1390 r. Skromny renesansowy kształt nadano jej w XVI w. Delikatną fasadę zdobi attyka, pilastry i figurka patrona. W środku zachwyca sklepienie siatkowe, renesansowe stalle oraz barokowe ołtarze i ambona.
W kaplicy św. Antoniego po prawej stronie nawy kryje się wspaniały renesansowy nagrobek Batorych. Śpiący rycerz to Baltazar, a klęczący nad nim biskup - jego brat Andrzej.
Teren kościelny osłania gruby mur, stanowiący pozostałość miejskich obwarowań. Resztki zamku (sklepienia piwnic i pozostałości ściany południowej) widoczne są przy ul. Nowowiejskiego 9.

Wszystkie drogi Warmii zbiegają się w tym największym (170 tys. mieszkańców) mieście regionu. Latem Olsztyn jest bazą wypadową na Mazury, więc ulice przejazdowe zapchane są pojazdami, a w centrum panuje wielki gwar. W otoczonym jeziorami i lasami mieście nie zamiera życie kulturalne - działa tu kilka galerii i teatrów, a w czasie wakacji organizowane są liczne imprezy w ramach Olsztyńskiego Lata Artystycznego.

W zakolu Łyny wznosi się XIV-wieczny zamek. Jego potężne północne i południowe gotyckie skrzydła z surowymi szczytami, połączone murem kurtynowym, wywierają duże wrażenie. Wokół ocalało kilka budowli podzamcza i grube na 2 m mury obwodowe. Częściowo zasypaną fosę przeznaczono na amfiteatr i romantyczny park. Wejście do zamku prowadzi przez barokowe skrzydło wschodnie. Na kwadratowym dziedzińcu rośnie pomnikowe drzewo i stoi "baba pruska", czyli kamienna rzeźba pogańska.
Skrzydło południowe wzmacnia masywna wieża zwieńczona stożkowym hełmem. Z jej szczytu widać dalekie przedmieścia Olsztyna i liczne kościoły neogotyckie, wyrastające ponad zabudowania. Pod wysokim dachem budynku ciągną się drewniane hurdycje.
Ekspozycje muzealne umieszczono w skrzydle północnym. W przeszklonym arkadowym krużganku na pierwszym piętrze stoją dwie rycerskie zbroje, a na murze widnieje lekko zatarta tablica astronomiczna, namalowana przez Kopernika. Przylegające do krużganka komnaty, przykryte kunsztownym sklepieniem kryształowym, kryją dawne przyrządy astronomiczne, stare meble, obrazy z XVII w. i gotyckie rzeźby sakralne. Na uwagę zasługuje kolekcja bogatych sreber stołowych, medali poświęconych Kopernikowi, De revolutionibus... i jedyna w kraju księga pochodząca z biblioteki astronoma - pozostałe skradli Szwedzi. Na wyższych kondygnacjach zamku prezentowane są wystawy czasowe.
Dojazd ul. Zamkową; przed zamkiem nie ma parkingów, samochód trzeba zostawić na pobliskim rynku lub na uliczkach starówki.
Muzeum Warmii i Mazur, wt.-nd. 10.00-16.00. Od VI do IX wstęp na wieżę. Idąc z większą grupą osób, warto kupić zbiorczy bilet rodzinny (12 zł). Latem w jedną niedzielę miesiąca od godziny 11.00 można zwiedzać za darmo wszystkie zakamarki zamku, przyjrzeć się eksponatom z bliska, wziąć je do ręki, a nawet przymierzyć dawne stroje.

fot. Ireneusz Dziugieł

Sercem starówki jest duży rynek otoczony kamieniczkami z XVII i XVIII w., z których większość ma klasycystyczne i neorenesansowe fasady. Pierzeję zachodnią, południową i wschodnią tworzą kamienice z podcieniami. Warto zwrócić uwagę na najstarszą, tzw. Dom Burmistrza zbudowany w XIV w. (nr 11). W rynku działają kawiarenki z ogródkami, w których podczas jedzenia lodów można oglądać np. występy organizowane latem na starówce.
Środek rynku zajmuje ratusz z 1624 r., zaadaptowany na bibliotekę. Trójskrzydłowa budowla była już tyle razy przebudowywana (ostatnio w 2000 r.), że odarto ją z wszelkich ozdób.
Po północnej stronie starówki wznosi się Wysoka Brama - niewysoka gotycka wieża z przejazdem, w której mieści się hotel. Siodłowy dach osłaniają wysokie szczyty z delikatnie zaznaczonymi blendami. Spod bramy widać elegancki Nowy Ratusz.
Stare miasto leży po wschodniej stronie zamku. Większość uliczek jest jednokierunkowa, a parkowanie płatne. Karty postojowe kupuje się w kioskach.

Katedra powstała w połowie XV w. Do wielkiej trójnawowej bryły z olbrzymim wschodnim szczytem gotyckim przylega od zachodu czworoboczna 60-metrowa wieża ozdobiona blendami, fryzem i gzymsami, nakryta hełmem namiotowym z latarnią.
Z dawnego wyposażenia zachowało się niewiele, m.in. małe gotyckie stalle i tryptyk z XVI w. w lewej nawie, a także barokowa ambona. Godny uwagi jest wiszący w prawej nawie XVI-wieczny kandelabr w kształcie głowy jelenia z oryginalnym porożem. Podobno zawsze odwraca się przodem do zdradzanego męża. W lewej nawie umieszczono kandelabr z wizerunkiem Maryi.
Przy ul. Długosza, w dni powszednie 9.00-17.00, nd. i święta 15.00-17.00.

Spływ Łyną | około 2 godz.

W letnie weekendy warto przeznaczyć przedpołudnie na zorganizowany, krótki, a dostarczający wielu wrażeń spływ Łyną, zakończony zabawą przy ognisku.
Biuro Podróży Szarpie Travel, tel. 0895274767, w sb. i nd., początek o 10.30 i 12.00 przy restauracji Jugosłowiańskiej (Yu Grill Boro), ul. Nowowiejskiego 11; kajaki zapewniają organizatorzy.

Dobre Miasto

• Punkt informacji turystycznej, ul. Orła Białego 16, tel. 0896151056.

• Wojewódzkie Centrum Informacji Turystycznej, ul. Staromiejska 1, tel. /fax 0895353565-6, www.warmia-mazury-rot.pl, www.miasto.olsztyn.pl, pn.-pt. 8.00-18.00, sb. i nd. 10.00-14.00.

• Punkt informacji turystycznej, pl. Wolności 26, tel. 0552421116 w. 46.

• Punkt informacji turystycznej, ul. Generalska 8, tel. 0552436235.

Poza Olsztynem i Lidzbarkiem nie ma co liczyć na zaspokojenie wybrednych gustów. Latem pojawiają się w regionie budki z fast foodem. Jeziorany

• Monika, pl. Jedności Narodowej 12a, 10.00-22.00; nowoczesny i przestronny lokal, smaczne pierogi i pyzy.

• Happy End, ul. Konstytucji 3 Maja 6, tel. 0897675821, 10.00-21.00; pizze i niewielki wybór dań włoskich
• Kasyno wojskowe, ul. Ornecka 1, tel. 0897672262 w. 326, 12.00-21.00; smacznie i tanio.
• Pizza Hotel, ul. Spółdzielców 2b, tel. 0897676456, 9.00-22.00; skrzyżowanie kameralnej restauracji z izbą pamiątek; w menu pizza i potrawy polskie; ceny umiarkowane.
•  Pod Kłobukiem, ul. Olsztyńska 4, tel. /fax 0897673291, 7.00-23.00; nieduża, przytulna sala o bielonych ścianach, z rozległym tarasem i widokiem na miasto; typowo polska kuchnia; dość drogo.

• Bambusowa Chata, ul. Kołłątaja 11/12, tel. 0895359589, 11.00-22.00; zacisznie usytuowana nad Łyną; potrawy orientalne; ceny umiarkowane. 
• Bambusowa Chata II, ul. Wilczyńskiego 6c/32, tel. 0895425550.

• Centrum w Polsko-Niemieckim Centrum Młodzieży, ul. Okopowa 25, tel. 0895340780 w. 444.
• China Town, ul. Emilii Plater, tel. 0895359130; kuchnia chińska. Przystań, ul. Żeglarska 3, tel. 0895350181, 12.00-22.00; duża restauracja rybna (także kuchnia polska) na wodzie oraz pływający domek dla zakochanych.
• Staromiejska, ul. Stare Miasto 4/6, tel. 0895275883, 10.00-22.00; dobra kuchnia, duży wybór naleśników - na słodko i na pikantnie, moc słodkości (ciasta, lody, kremy); ceny zwyżkujące.
• Tawerna Pirat, ul. Bałtycka 95, tel. 0895238217, 12.00-22.00; restauracja rybna nad Jeziorem Krzywym; lśniące nowością wnętrze w kolorach żółto-szmaragdowych, pod sufitem niewody; w menu dużo ryb; w sb. dansingi.
•  U Artystów, ul. Kołłątaja 20, tel. 0895274321; od 11.00 do ostatniego klienta, smaczna kuchnia polska; galeria sztuki.
• Yu Grill Boro, ul. Nowowiejskiego 11, tel. 0895235301, 11.00-22.00; kameralna bałkańska restauracja nad rzeką, z tarasu widok na zamek; mięso z grilla, wątróbki i zupy rybne, dania ostre i smaczne.

• La Strada, ul. Pionierów 3, tel. 0552422294, 12.00-22.00; niedroga pizzeria; dania włoskie, makarony, mięsa

• Hier Man, ul. Klonowa 2a, tel. 0895139697; 2 km od Barczewa drogą na Olsztyn; domowa kuchnia: czernina, potrawy z cielęciny.

• Lemar, ul. Mickiewicza 52; niewielki bar z domową kuchnią; skromne wnętrze, ale można smacznie zjeść.

• Tawerna, ul. Łużycka 22, tel. 0896151386, 9.00-21.00; domowe obiady, lody, drinki. Jeziorany
• Night Club, ul. Ogrodowa 4, 12.00-22.00; kameralny pub; latem w śr., pt., sb. i nd. dyskoteki (od 20.00)

• Bar w Bramie, pl. Zamkowy 2a, tel. 0897673317, 10.00-22.00; w domu bramnym przedzamcza; letni ogródek nad Łyną; orientalny i rodzimy fast food oraz alkohole
• Kaprys, ul. Kopernika 5; młodzieżowy pub z pizzą, fast foodem i głośną muzyką.

•  Baszta, ul. Okopowa 15, tel. 0895277051, 15.00-2.00; pub stoi na skraju skarpy; dwupoziomowe wnętrze (w wystroju dominuje cegła i ciemne drewno), na ścianach mazurskie krajobrazy.
• Bohema Jazz Club, ul. Targ Rybny 15, tel. 0895350904, 15.00-24.00; dwupoziomowy lokal z artystycznym klimatem; ciekawe żyrandole ze starych butelek po winie, na ścianach kolekcja obrazów przedstawiających sławnych muzyków jazzowych; święta wina i inne promocyjne imprezy, w weekendy jazz i blues na żywo.
• Cocktail-bar Rosand, ul. 11 Listopada 5, 8.00-20.00; lokal bezalkoholowy, dobry dla rodzin z małymi dziećmi; moc wyrobów cukierniczych i koktajli mlecznych.
• Come in Music, ul. Knosały 7c, tel. /fax 0895274279, 5237098, 18.00-6.00; jeden z najlepszych klubów w Polsce; drink-bar, kuchnia polska, pokazy filmów, wystawy, spotkania z gwiazdami.

•  Irish Pub Shannon, Stare Miasto 29/32 (u zbiegu ulic Okopowej i Zamkowej), 12.00-22.00; przytulny, jakby żywcem przeniesiony z Irlandii, z dobrą muzyką.

• Pożegnanie z Afryką, ul. Podwale 2, tel. 0895349131, 10.00-20.00; mikroskopijna kafejka (4 stoliki), a w niej kilkanaście gatunków wyśmienitej kawy.

• Ranczo w Dolinie, ul. Łużycka 44, tel. 0896161758, 0690505924; zaciszny pensjonat; 11 pokoi z łazienkami i TV; restauracja.

• Dom Trakeński, Kierwiny 48 (8 km na wschód od miasta), tel. 0897660265, www.m-sport.pl; pokoje z łazienkami; domowa kuchnia, stadnina koni.<.li>
• Gościniec Myśliwski, ul. Spółdzielców 2b, tel. 0897675259; niewielka willa ze stylizowanym wyposażeniem; 4 pokoiki i apartament z łazienką.

• Pensjonat Romanowski, nad Jeziorem Luterskim, tel. 0897162030, www.pensjonat.romanowski.pl; pokoje 1-3-os. z łazienkami, domki kempingowe 4-7-os. z łazienkami; plaża, kąpielisko, molo.

• HP Park, al. Warszawska 119, tel. 0895240604, www.beph.pl; 100 pokoi z wygodami; restauracja, kawiarnia.
• Novotel Olsztyn, ul. Sielska 4a, tel. 0895220500, www.novotel.com; 194 miejsca w pokojach 2-os. z TVSat, radio, lodówką i dostępem do Internetu (w wybranych).
• Warmiński***, ul. Kołobrzeska 1, tel. 0895221400, 0895221500, fax 0895336763, www.hotel-warminski.com.pl; luksusowy hotel w centrum; doskonała restauracja.
• Pod Zamkiem, ul. Nowowiejskiego 10, tel. 0895351287, www.hotel.olsztyn.com.pl; pokoje z wygodami w secesyjnej willi; dobra restauracja.
• Wysoka Brama, ul. Staromiejska 1, tel. 0895273675, www.hotelwysokabrama.olsztyn.pl; dom turysty; część pokoi w gotyckiej bramie, niektóre z łazienkami i TV; 5 sal wieloosobowych;
  bar (10.00-20.00).

• Schronisko młodzieżowe "Fundacji w XXI wiek", 7 km na zachód od Pieniężna, tel. 0552447008; całoroczne; 20-25 miejsc.

• Seminarium Duchowne Księży Werbistów, ul. Kolonia 19, tel. 0552429244, www.werbisci.pl; pokoje z łazienkami.

• Wypożyczalnia sprzętu, Pod Kłobukiem, narty, sanki, deski snowboardowe, rowery turystyczne.

• Jazda konna, ul. Wędkarska 93, tel. 0895238802; kuligi, bryczki, trojki, inscenizacje chłopskich wesel.
• Loty widokowe, Aeroklub, ul. Sielska 34, tel. 0895275240.
• Jezioro Krzywe, w zachodniej części miasta, przy trasie na Ostródę; doskonała baza wodniacka: kąpieliska, przystanie, wypożyczalnie sprzętu, zjeżdżalnie wodne, godzinne rejsy statkiem wycieczkowym cumującym przy kąpielisku. Zimą przy ul. Jeziornej funkcjonuje lodowisko.
• Obserwatorium Astronomiczne, ul. Żołnierska 13, w starej wieży wodnej, tel. 0895276703.
• Planetarium, ul. Piłsudskiego 38, tel. 0895334951; projekcje wt.-nd. 9.30, 10.30, 12.00, 13.30, 15.00 i 16.30, po sezonie 12.00 i 16.00.

• Festiwal Muzyki Chóralnej im. Feliksa Nowowiejskiego, początek VI.

• Kaziuki-Wilniuki, (nawiązujące do słynnych Kaziuków wileńskich) jarmark z występami zespołów ludowych, pokazami plastyków oraz sprzedażą potraw wileńskich, III.
• Dni Lidzbarka Warmińskiego, festyn z turniejem rycerskim, korowodem w strojach historycznych przemierzającym ulice i pokazami bractwa miecza i kuszy, połowa VIII.
• Lidzbarskie Biesiady Humoru i Satyry, zlot prześmiewców na zamku i w domu kultury, turniej kabaretów na zamku, początek IX.

• Olsztyńskie Lato Artystyczne, nie ma dnia bez atrakcji: koncerty organowe, turnieje bractw rycerskich, Spotkania Zamkowe "Śpiewajmy Poezję", Mazurska Noc Kabaretowa, Międzynarodowe Dni Folkloru, spektakle teatralne, "Olsztyńskie Noce Bluesowe"; cykl imprez kończy Pożegnanie Lata z Jurandem, VI-VIII.

• Dni Ornety, drugi tydzień VI.