Najczęściej byli to uchodźcy polityczni należący do starszyzny tatarskiej Złotej Ordy i Krymu, przyjmowani szczególnie chętnie przez księcia Witolda i osadzani na ziemi jako ludność zobowiązana do służby wojskowej (na ogół w odrębnych chorągwiach tatarskich). Takim zbiegiem szukającym schronienia u Witolda był chan Złotej Ordy, Tochtamysz, który uciekł na Litwę przed swoim przeciwnikiem w 1395 roku. W wyniku wypraw Witolda na Krym na Litwie osiedlono wielu Tatarów, sojuszników i jeńców, którzy zamieszkali wokół Trok oraz nad rzeką Waką. W 1409 roku na Litwę uciekli z wojskiem synowie Tochtamysza prowadzeni przez Dżalal ad-Dina, który walczył u boku Witolda pod Grunwaldem. W wojnie z Krzyżakami w 1414 roku brał udział tatarski oddział Betsub-ułana, młodszego syna Tochtamysza. W latach 30. XV w. emigracja tatarska przeżywała swoje apogeum. Tatarzy osiedlani byli w okolicach Trok, Wilna, Kowna, Lidy, Krewy, Nowogródka i Grodna. Osadnictwo zwiększali tatarscy jeńcy wojenni, którzy przez kolejnych władców osadzani byli we wsiach tatarskich na Litwie. Ostatnie grupy emigrantów politycznych z Tatarszczyzny przybyły do Wielkiego Księstwa na początku XVI wieku.

Otrzymywane przez Tatarów hospodarskich, czyli pochodzących z arystokracji tatarskiej, liczne przywileje zapewniły im zachowanie pewnej autonomii i muzułmańskiej religii, rody (np. Glińscy, Szyryńscy, Barancewicze) otrzymywały herby i nadania ziemskie w zamian za służbę wojskową. Wraz ze starszyzną przybywali na Litwę tzw. Tatarzy-kozacy, nie należący do rodów arystokratycznych, którzy parali się rolnictwem. Obie grupy otrzymały przywileje od Zygmunta II Augusta w latach 1561 i 1568, Stefana Batorego w 1576 roku, Zygmunta III Wazy w 1609 roku i Władysława IV w 1634 roku. Kolejną grupą społeczną byli płacący pogłówne tzw. Tatarzy miejscy, osiedleni na przedmieściach miast, których nie obejmowały królewskie i sejmowe przywileje. Według obliczeń historyków w XVI wieku ziemie Wielkiego Księstwa zamieszkiwało 3000-4000 Tatarów. Na przełomie XV i XVI wieku w wojsku polsko-litewskim pojawiły się pierwsze roty tatarskie. W wyniku wojen z Moskwą część Tatarów przeniosła się do dóbr magnackich na Ukrainie.

Ludność tatarska była bardzo zróżnicowana zarówno pod względem społecznym, stanowym jak i ekonomicznym. Można było ją podzielić na dwie grupy: ziemiańską i miejską. Do grupy ziemiańskiej należeli imigranci, którzy w Ordzie stanowili arystokrację i szlachtę oraz Tatarzy-kozacy potomkowie prostych zbiegów ordyńskich. Posiadali oni przywileje szlachty powiatowej. Mogli swobodnie gospodarować swoimi ziemiami, co w konsekwencji spowodowało przejście większości ziem w ręce szlachty chrześcijańskiej. Nie mieli oni żadnych obowiązków oprócz pełnienia służby wojskowej i płacenia podatków ustalonych przez sejm. Sądzili się według praw ziemskich w urzędach grodzkim ziemskim i trybunałach. Zgodnie ze statutem przysługiwało im prawo "nawiązki" szlacheckiej, tzn. odszkodowania za poniesione rany w takiej samej wysokości jak szlachcicom-chrześcijanom. Jedynie za poniesioną śmierć Tatarzy otrzymywali mniejsze odszkodowanie. Prawa szlacheckie tej grupy Tatarów zostały potwierdzone przez nadanie licznych przywilejów przez Zygmunta Augusta z lat 1561 i 1568 oraz przez przywileje później panujących m.in. Stefana Batorego z 1576 r., Zygmunta III z 1609 r. i Władysława IV z 1634 r. oraz w licznych konstytucjach sejmowych.

Drugą grupę i zupełnie inną klasę społeczną stanowili Tatarzy mieszkający w miastach. Była to ludność biedna, zajmowała się głównie wyprawą skór, uprawą ziemi, handlem i furmaństwem. Wśród mieszczan stanowili grupę zwartą i solidarną. W drugiej połowie XVI wieku rozpoczął się upadek ekonomiczny osadnictwa tatarskiego. Były to skutki przyrostu naturalnego i podziału majątków między synów. Zmuszało to niektórych do opuszczania ziemi lub jej odsprzedania oraz do służby wojskowej za pieniądze.

W II połowie XVII i XVIII wieku szlachta tatarska w znacznym stopniu się spolonizowała, zaś Tatarzy w miastach ulegli wpływom białoruskim. W 1673 roku, z powodu negowania ich szlachectwa, część Tatarów polsko-litewskich przeszła na stronę armii sułtana Mehmeda IV, jednak wkrótce większość z nich wróciła na stronę polsko-litewską.

W okresie międzywojennym w granicach Polski żyło ok. 5,5 tysiąca Tatarów (województwo wileńskie, nowogródzkie i białostockie).

Tatarzy zachowali odrębność wyznaniową, tradycję pochodzenia i obyczaje, działał Związek Kulturalno-Oświatowy Tatarów RP, Tatarskie Muzeum Narodowe w Wilnie, Tatarskie Archiwum Narodowe. W czasie II wojny światowej Tatarzy ponieśli dotkliwe straty, szczególnie wśród inteligencji.

Po wojnie w granicach Polski pozostały 2 wsie tatarskie w dzisiejszym województwie podlaskim (Bohoniki i Kruszyniany), ponadto Tatarzy żyją rozproszeni w Gdańsku, Białymstoku, Warszawie i Gorzowie Wielkopolskim. Łącznie jest to około 3 tysiący ludzi.
Od 28 grudnia 1925 roku działa Muzułmański Związek Religijny (z siedzibą w Białymstoku), a od 1992 roku Związek Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej (z autonomicznymi oddziałami w Białymstoku i Gdańsku).

Jeśli chodzi o asymilację kulturową Tatarów to nastąpiła ona bardzo szybko. Już pierwsi osadnicy przybyli z rozległych stepów Kipczaku i Złotej Ordy nie mówili jednym językiem. Przynieśli ze sobą różne lokalne zwyczaje, gwary. W XVI w. całkowicie zatracili swój język przyjmując język polski i ruski. Zapomniano również o tradycji przejawiającej się w pieśni, tańcu i strojach. Jedyne co zachowali, co pozostało w ich sercach to religia i jej zwyczaje. Islam stał się jedynym sposobem zachowania więzi społecznej i odrębności kulturowej.

Tatarzy na Podlasiu: w 1979 r. minęła trzechsetna rocznica osadnictwa tatarskiego na Podlasiu. W 1679 r. Jan III Sobieski nadał ziemie pod Sokółką i Krynkami rodzinom tatarskim.

Wsie Bohoniki, Drahle i Malawicze Górne zasiedliły oddziały rotmistrza Bogdana Kieńskiego, Gazy Sieleckiego i Olejowskiego. Lebiedziewo i Małaszewicze objął w posiadanie rotmistrz Samuel Murza-Korycki. W Małaszewiczach osiadły również oddziały rotmistrza Daniela Szabłowskiego. W Studziance zamieszkali żołnierze rotmistrza Romanowskiego. Pułkownik Samuel Krzeczkowski otrzymał wsie Kruszyniany, Łużany, Nietupę (dziś Białogorce). Płk. Aleksander Ułan osiadł we wsi Koszoły, a rotmistrzowi Montuszowi August II nadał w 1727 r. wsie Ortel i Ossowę.

W XVIII wieku zwiększyła się liczba osad tatarskich. Otrzymali oni Leszczany, Żylicze, Trejgle, Ciumicze, Talkowszczyznę, Nietupę i Górkę. W XIX w. wielu Tatarów utraciło swoje ziemie. Wsie takie jak Górka, Łużany, Ciumicze, Nietupa, Podlipki czy Leszczany z różnych powodów przeszły w ręce chrześcijan. Ze spisu prowadzonego w 1921 roku wynika, że w powiecie sokólskim żyło 212 Tatarów, a w całym województwie białostockim 441. W latach 30-tych XX wieku liczba ta wzrosła do ok. 650 osób. Nieliczne statystyki sporządzone na podstawie spisów ludności z XVII i XIX wieku wymieniają jedynie rody w prawach szlacheckich. Źródła dotyczące okolic Sokółki i Krynek odnoszą się do ludności wojskowej. Trzeba mieć na uwadze fakt, że nie została tu ujęta ludność mieszczańska, która zajmowała się głównie garbarstwem, kuśnierstwem, furmaństwem i ogrodnictwem.

Ziemie na Podlasiu nadawano Tatarom głównie jako nagrody za zasługi w walkach wewnętrznych, podczas walk z Karolem XII i Stanisławem Leszczyńskim. W zależności od pełnionej funkcji wojskowej i zasług nadawane były folwarki i gospodarstwa. Prawdopodobnie wsie takie jak Drahle, Białogorce czy Łużany były początkowo gospodarstwami, a dopiero później stały się folwarkami oficerów i wsiami poddanych chrześcijan. Tatarzy tworzyli coraz silniejsze osady. Zbudowali meczety w Malawiczach (nieistniejący), Bohonikach, Kruszynianach i Studziance (nieistniejący), przy których zakładano mizary – tatarskie cmentarze.

Głównym zajęciem mężczyzn była służba wojskowa, dlatego uprawą ziemi zajmowały się kobiety, starsi mężczyźni i inwalidzi. Na polach w okolicy Bohonik, Kruszynian i innych wsi hodowano konie potrzebne wojakom. Młodzi chłopcy uczyli się tam również umiejętności jeździeckich i wojskowych. Podczas wypraw wojennych Tatarzy różnili się od innych nie tylko pod względem stroju, ale także pożywienia i zachowania.

Mimo posiadania praw szlacheckich społeczność tatarska nie była dopuszczona do życia politycznego. W każdym powiecie czy województwie mieli swojego reprezentanta, który miał zwoływać ich na pospolite ruszenie, a faktycznie był ich przywódcą. W latach 1696-1700 wielu Tatarów biorących udział w wojnie domowej Wielkiego Księstwa Litewskiego po stronie Sapiehów i w bitwie pod Olejnikami w 1700 roku spotkało się z licznymi represjami. Podobnie było później w walkach Augusta II i Stanisława Leszczyńskiego. Obok szykan szlachty również wyniszczające marsze oddziałów i zaraza zmusiły Tatarów do emigracji do państw tureckich. Osadnicy opuszczali Bohoniki, Malawicze i Dziamidkowo, jednak nie spowodowało to wyludnienia tych wsi. Na ich miejsce często wprowadzali się inni Tatarzy. Ogólny stan zaludnienia ziem pod Sokółką i Krynkami nie ulegał większym zmianom, jedynie w Dziamidkowie i pod Łosośną część ziem weszła w posiadanie chrześcijan.

Aby zatrzymać postęp emigracji królowie stopniowo przywracali przywileje Tatarom, zrównując ich prawnie ze szlachtą polską. Nie dało to jednak oczekiwanych rezultatów. Tatarzy w ślad za swoimi rycerskimi przodkami zaciągali się do wojsk, walcząc już nie tylko w Rzeczypospolitej, ale również w armiach cudzoziemskich, tak jak np. Aleksander Ułan ze Studzianki, od nazwiska którego ułanami nazywano różne oddziały w obcych armiach.

Życie Tatarów na ziemiach Rzeczypospolitej przebiegało bez większych konfliktów. Nowy król Stanisław August miał do nich przyjazny stosunek. Stanął w ich obronie, gdy majątki w ekonomiach królewskich zostały zagrożone przez reformatora i administratora Antoniego Tyzenhauza, który chciał odebrać ziemie nadane "pod pieczęciami pokojowymi a nie kanclerskimi". Król opowiedział się po stronie Tatarów potwierdzając nadane im wcześniej prawa, jednak pod naciskiem Tyzenhauza uchwalono konstytucję "Lokacja Tatarów", w której nakazano przesiedlić Tatarów z dotychczas zajmowanych wsi do dwóch starostw w Koronie i Wielkim Księstwie Litewskim. Przeniesienie to z różnych powodów nie doszło do skutku, ale Tyzenhauz na tym nie poprzestał. Chcąc przyłączyć ziemie do ekonomii podnosił opłaty za użytkowane dobra. Tatarzy, czując się zagrożeni zwrócili się do Franciszka Ksawerego Branickiego, u którego służyli w wojsku, o pomoc. Na krótko powstrzymało to Tyzenhauza. W latach 1773-1775 znowu próbował odebrać posiadłości różnych osób w ekonomii. Znalazł sprzymierzeńca w sejmie rozbiorowym, który zrównał Tatarów do donotariuszy i dał podstawę prawną do odebrania im nadań. Przeciwnicy Tyzenhauza zaczęli rozgłaszać, że większość Tatarów chce przenieść się do Turcji, a może to wykorzystać król pruski. Dzięki temu sejm w 1775 roku powtórnie potwierdził prawa i przywileje Tatarów do nadanych im ziem.

Trzeci rozbiór Polski spowodował podział osad tatarskich między zaborców. Studzianka oraz sąsiadujące z nią wsie znalazły się w zaborze austriackim do 1809 r., Kruszyniany, Białogorce, Ciumicze, Górkę, Łużany włączono do zaboru rosyjskiego, a Bohoniki, Malawicze Górne, Drahle, Dziamidkowo, Podlipki, Krugło, Łajgobole, Talkowszczyznę, Leszczanę, Nietupę, Grzebienie zajęli Prusacy, pod rządami których znalazły się również wsie należące do Tatarów suwalskich.

Mieszkańcy wsi należących do zaboru pruskiego otrzymali możliwość utworzenia oddziałów wojskowych. Jednak przeszkodą stała się zbyt mała liczba chętnych do pełnienia służby, dlatego na prośbę pułkownika Baranowskiego sprowadzono z zaboru rosyjskiego rodziny, których członkowie chcieliby pełnić taką służbę. W 1812 r. oficerowie tatarscy, służący w wojsku polskim przed 1795 r., rozpoczęli formowanie szwadronu, w którego skład wchodzili ochotnicy tatarscy, a którym dowodził kapitan Samuel Ułan. Niestety po bitwie pod Wilnem oddział stracił wielu żołnierzy. Podczas odwrotu wojsk napoleońskich przedostał się do Francji, gdzie wszedł w skład I Lekkokonnego Pułku Gwardii Cesarskiej. Innym, później uformowanym oddziałem był Pułk Jazdy Tatarów z Ziemi Augustowskiej, którym dowodził Bohdan Bielak.

Po 1815 r. Tatarzy suwalscy i południowopodlascy czynnie uczestniczyli w życiu publicznym Królestwa Polskiego. Jednym z takich działaczy był Jakub Murza Buczacki sędzia pokoju powiatu bialskiego i poseł na sejm w latach 1818-1822. Pomimo zachowania wielu danych statystycznych, m. in. ze sprawozdań urzędów miejscowych, z konsystorza i komitetu statystycznego, nie są znane dokładne i precyzyjne liczby dotyczące ilości wsi i ilości ich mieszkańców tatarskiego pochodzenia, a jedynie przybliżone.

Tatarów biorących udział w powstaniu styczniowym spotkał taki sam los jak Polaków. Zwiększyła się liczba emigrantów, rząd rosyjski próbując ich zrusyfikować przyznawał wszystkim prawa szlacheckie, dopuszczał do służby państwowej oraz pozwolił wykupywać ziemie, ale nienależące wcześniej do Polaków. Zakazano w tym czasie Tatarom używania języka polskiego w meczetach oraz umieszczania polskich napisów na nagrobkach. Jednak większość Tatarów była wierna polskiej tradycji i przez okres zaborów posługiwała się językiem polskim. Zachęcano również do obejmowania stanowisk w administracji publicznej i policji, których nie mogli piastowa Polacy. Pomimo usilnych starań nie udało się zrusyfikować Tatarów, którzy nadal używali języka polskiego, czytali polską prasę i spotykali się z przyjaciółmi-Polakami.

Był to również okres dużego zaangażowania społecznego. Najbardziej w tą sferę zaangażowane były najzamożniejsze rodziny takie jak: Buczaccy, Kryczyńscy, Achmatowicze, Sulkiewicze, Tuchan-Baranowscy. Organizowali oni co roku spotkania w Wilnie, na które przybywali Tatarzy z dawnej Rzeczypospolitej. Obok tzw. "balów tatarskich" odbywały się również narady, mające na celu omówienie bieżących spraw i zaistniałych problemów. Na początku XX wieku utworzono w Petersburgu półlegalne Koło Akademików Muzułmanów Polskich, którym kierowali bracia, studenci prawa – Olgierd i Leon Kryczyńscy. Koło zajmowało się poznawaniem dziejów, tradycji i obrzędowości tatarskiej. Działało również Litewsko – Polskie Stowarzyszenie Pomocy Biednym Muzułmanom z siedzibą w Wilnie i podobne w Warszawie. Działania wojenne w 1917 r. zmobilizowały środowisko muzułmańskie do ruchów narodowych. Powołali w Piotrogradzie Komitet Tatarów Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy, na którego czele stał Aleksander Achmatowicz. Jednak komitet szybko musiał zawiesić swoją działalność i Tatarzy przyłączyli się do różnych stowarzyszeń na Kaukazie, Krymie, Powołżu, Moskwie i Niżnym Nowogrodzie.

Czynny udział w działaniach wojennych w polskich formacjach brało niewielu Tatarów. Należał do nich m. in. pułkownik Maciej Bajraszewski i Aleksander Sulkiwicz, żołnierz V Pułku Piechoty I Brygady Legionów, rówieśnik i przyjaciel Józefa Piłsudskiego.

Materialnym śladem islamskiej przeszłości tych terenów są dwa meczety w Bohonikach i Kruszynianach, wsiach oddalonych od siebie o około 30 kilometrów. Właśnie w Kruszynianach stoi najstarsza muzułmańska świątynia w Polsce, drewniany, XVIII-wieczny meczet koloru seledynowego, architektonicznie przypominający skromne wiejskie cerkiewki czy kościółki. Ma spadzisty dach z gontu i złociste półksiężyce na kopułach wież.

Obok, na niewielkim wzniesieniu, wśród wysokich drzew rozłożył się muzułmański cmentarz, otoczony potężnym murem. Tutaj najlepiej widać jak  bardzo Tatarzy związani byli z polską historią. Stare mogiły z omszałymi kamieniami pochodzą z XVIII wieku, a na pomnikach widać zatarte już arabskie, rosyjskie i polskie  napisy.

Do jednych z najciekawszych miejsc tego miasta należy zespół pałacowo – parkowy Branickich. Pałac został zbudowany w miejscu, gdzie w około 1450 r. powstał dwór dla Raczków. W 1570 r. zastąpił go murowany zamek obronny marszałka wielkiego litewskiego Krzysztofa Wiesiołowskiego. Zamek był wielokrotnie przebudowywany i rozbudowywany. W latach 1691-1697 przebudowy dokonał najznakomitszy ówczesny architekt Tylman z Gamerem, dla Stefana Mikołaja Branickiego. W latach 1711-1740 kolejnej przebudowy dokonali J.H. Klemm i J.Z. Deybel dla Jana Klemensa Branickiego. Białystok stał się wtedy ważnym ośrodkiem kultury, oświaty i życia towarzyskiego. W rezydencji znajdowała się galeria obrazów i rzeźb, biblioteka oraz teatr dworski, balet i orkiestra. Od 1745 r. przy pałacu utworzono Wojskową Szkołę Inżynierii i Budownictwa oraz nieco później Szkołę Akuszeryjną dla dziewcząt.

Niewielkim zmianom uległ pałac w latach 1821-1830, kiedy przeznaczono go na siedzibę Instytutu Panien Szlachcianek. W latach zaboru rosyjskiego pałac został znacznie zdewastowany. Podobnie było podczas II wojny światowej, gdy został spalony. Odbudowa obiektu trwała 17 lat, od 1945 r. kierował nią Stanisław Bukowski. Obecnie mieści się tu Akademia Medyczna.

Pałac składa się z trójkondygnacyjnej części głównej i dwóch skrzydeł. Całość swoim kształtem przypomina podkowę. Fasada korpusu głównego zawiera liczne detale architektoniczne - przy froncie oraz od strony ogrodu rzeźby i popiersia we wnękach muru. Od strony ogrodu znajduje się ponadto taras wsparty na kolumnach. Również dach przesłania attyka z rzeźbami Bogów greckich.

Wnętrze pałacu nie jest zbyt okazałe. Po pożarze w 1944 r. odbudowę dokonano z przeznaczeniem na siedzibę Akademii Medycznej. Uwagę przyciąga hol ze schodami wspartymi na dwóch gigantach z piaskowca oraz na kolumnach z czarnego marmuru. Przy wejściu na schody umieszczona jest rzeźba przedstawiająca szlifierza, wykonana z białego marmuru. Oba posągi wykonał Jan Redler. Również jego dziełem są dwie rzeźby znajdujące się przy wejściu, za ogrodzeniem dziedzińca wstępnego przedstawiające Herkulesa zabijającego smoka oraz hydrę.

Dziedziniec zamknięty jest ogrodzeniem, w które wkomponowano dwa XVIII-wieczne pawilony: toskański i włoski, ozdobne latarnie z hełmami oraz od wschodniej strony barokową bramę. Brama zwieńczona jest hełmem z iglicą, pod którym umieszczono zegar, a w narożnikach rzeźby przedstawiające cztery Geniusze. Za lewą stroną skrzydła znajduje się zbudowany w 1755 r. budynek dawnego arsenału, gdzie niegdyś przechowywano broń, a obecnie znajduje się galeria sztuki i kawiarnia. Tuż obok w 1763 r. zbudowano oranżerię i figownię.

Pałac otoczony jest zabytkowym parkiem założonym w XVIII w. według projektu Pierre Ricaud de Tirregaille, który składa się z dwóch części. Park francuski znajduje się po zachodniej stronie pałacu. Tworzy labirynt krzewów z rabatami kwiatowymi, fontannami i posągami bogów i bogiń greckich. Obok znajduje się luźno zagospodarowany krajobrazowy park angielski, w którym znajduje się kanał wodny utworzony częściowo z dawnej fosy.

Innym wartym obejrzenia miejscem jest Rynek Kościuszki. Obok Muzeum Państwowego znajduje się Ratusz. Powstał on w latach 1745-1761. Po zniszczeniu go w 1940 r., odbudowany został dopiero w latach 1954-1958. Jego główny korpus łączy się narożnikami z czterema alkierzami. Nad budynkiem wznosi się wieża zegarowa o wysokości 32 m z barokowym hełmem, latarnią i iglicą. Obok Ratusza znajduje się pomnik marszałka Józefa Piłsudskiego autorstwa J. Wakulińskiego, odsłonięty w 1990 r. na miejscu przedwojennego pomnika oraz pięknie odrestaurowana fontanna. Po drugiej stronie ulicy znajduje się kamienica, w której niegdyś funkcjonowała austeria czyli karczma. Wybudowana ona została w 1771 r. Ratusz, podobnie jak pałac został zniszczony podczas wojny, a później zrekonstruowany. W drugiej połowie XVIII w. powstała tu również barokowo-klasyczna zbrojownia, po wojnie zrekonstruowana z dodatkową facjatą z balkonem. Z kolejnej strony rynku znajduje się Klasztor ss. Miłosierdzia z barokowymi elementami klasycznymi, wybudowany w latach 1768-1769. Strona frontowa posiada dwie kolumny z łukowymi zakończeniami na osi budynku.

Kościół katedralny pw. Wniebowzięcia NMP składa się z dwóch części: kościoła farnego i 10-krotnie większej od niego "przybudówki", która w latach 1900-1905 stała się odpowiedzią na carskie zezwolenie rozbudowy kościoła. Od 1945 r. pełni funkcję prokatedry, a od 1992 r. katedry. Tzw. "stary kościół" powstał w latach 1617-1621 w miejscu dawnych kościołów i siedziby arian. Kościół był przebudowany w XVIII wieku, kiedy zmieniono okna na eliptyczne i w XX wieku, gdy zmieniono prezbiterium. Jest to budowla obronna, późnogotycko-renesansowo-barokowa, jednonawowa, oskarpowana, przykryta wysokim dwuspadowym dachem. W zachodniej części znajduje się wieża przykryta hełmem barokowym. Zachodnia i częściowo południowa strona otoczona jest murem z okazałą bramą i basztą. Wejście do kościoła ozdobione jest portalem o cechach renesansu flamanckiego. W południowej ścianie wmurowana jest tablica z herbem Wiesiołkowskich. Wyposażenie wnętrza jest późnobarokowe. Na głównym ołtarzu znajduje się obraz "Wniebowzięcie NMP" malowany przez Augustyna Mirysa. Wnętrze zdobi również pomnik Jana Klemensa Branickiego wykonany z marmuru i brązu. Drugą część stanowi tzw. "nowy kościół", który jest budową neogotycką, murowaną z cegły, nieotynkowaną, trójnawową w układzie bazylikowym, wykonaną według projektu Józefa Piusa Dziekońskiego. Fasadą zdobią dwie wieże wysokości 72,5 m. Ołtarz główny w stylu gotyckim wykonany w 1915 r. w drewnie dębowym przedstawia scenę wniebowzięcia NMP. W lewej nawie znajduje się ołtarz z 1926 r. przedstawiający Chrystusa na Krzyżu. Ołtarz w prawej nawie przedstawia św. Antoniego.

Przed Katedrą znajdują się pomniki śś. Piotra i Pawła oraz pomnik papieża Jana Pawła II upamiętniający jego pobyt w Białymstoku 5.06.1991r. w czasie IV Pielgrzymki Ojca Świętego do Ojczyzny.

Układ przestrzenny miasta ukształtowany był w XVI wieku. Domy numer 22 i 28 znajdujące się przy rynku pochodzą z XVIII w. Neoklasyczny kościół katolicki pw. św. Antoniego Padewskiego z 1848 r. przebudowany był gruntownie w latach 1901-1904. Jest to trójnawowy kościół, zwieńczony ciekawą fasadą, z dwiema kwadratowymi wieżyczkami, pomiędzy którymi umieszczony jest fronton na płaskich filarach. Wewnątrz znajdują się bogato zdobione ołtarze oraz malowidła autorstwa Józefa Ważkowskiego i Antoniego Padewskiego.

W rynku znajduje się cerkiew prawosławna pw. św. Aleksandra Newskiego wybudowana w około 1830 roku. Kopułę wieńczy czterospadowy dach z sygnaturą i czterema wieżyczkami z cebulastymi hełmami. Wnętrze jest bogato zdobione z piękną ikoną Ostatnia Wieczerza i ruchomą ikoną MB z XVI w.

Innym interesującym miejscem jest cmentarz wojskowy z 1991 grobami żołnierzy sowieckich poległych w 1944 r., którym opiekują się uczniowie liceum. Obok znajdują się dwa cmentarze: prawosławny z kaplica z trzema kolumnami zawierającą prochy fundatorów cerkwi, gdzie według legendy znajduje się również grób żołnierzy armii napoleońskiej oraz cmentarz katolicki z nagrobkami z XIX w.

Nieopodal rynku w zabytkowym budynku mieści się muzeum regionalne. Znajduje się tu stała wystawa poświęcona osadnictwu tatarskiemu. W parku miejskim obok dębu Bartek, który jest pomnikiem przyrody, znajduje się kamień upamiętniający trzechsetną rocznicę osadnictwa tatarskiego. Naprzeciw gmachu sądu odsłonięto niedawno pomnik z popiersiem Józefa Piłsudskiego. Upamiętnia on zwycięską bitwę nad Niemnem w 1920 r.

Wieś została osiedlona przez Tatarów w 1679 roku za sprawą Jana III Sobieskiego. Otrzymali oni gospodarstwa i niewielkie folwarki. Takich folwarków było tu aż siedem. Prawdopodobnie istniał tu również meczet. Po powstaniu listopadowym władze carskie skonfiskowały im majątki i wysiedliły. Obecnie po Tatarach, ich folwarkach i meczecie nie zostało już śladu.

W Malawiczach Dolnych znajdują się wiatraki: drewniany z 1934 r. i koźlak oraz drewniany paltrak z 1946 r. Zaś w Malawiczach Górnych zachował się wiatrak w dobrym stanie, należący do grupy wiatraków sokólskich. Ponadto w Malawiczach Dolnych można zobaczyć głazy pochodzące z rozpadu wielkiego eratyka, wystające częściowo na powierzchni ziemi. Fragmenty ich obwodów wynoszą 11,5 m; 6,2 m i 6 m, a wysokości od 1,8 do 2 m.

Mimo, iż wieś jest niewielka przyciąga turystów z całego kraju i zagranicy. Magnesem ściągającym tu ciekawskich jest jeden z dwóch czynnych na Podlasiu meczetów i cmentarzy muzułmańskich w Polsce. Świątynia znajdująca się w centrum Bohonik jest drewnianą, sześcienną budowlą o stożkowatym dachu z wieżyczką zakończoną półksiężycem. Wnętrze podzielone jest na dwie części: większą dla mężczyzn, mniejszą dla kobiet. Przed wejściem do obu części znajduje się przedsionek, w którym modlący się wierni, jak i odwiedzający to miejsce turyści mogą pozostawić swoje obuwie, gdyż do sal modlitw nie można wejść w butach. Część męską od żeńskiej oddziela drewniana ściana, wyposażona w podłużny otwór przykryty firaną.

W części męskiej znajduje się minbar (kazalnica) i mihrab (nisza wskazująca kierunek, w którym powinni się modlić wierni, czyli w kierunku Mekki) oraz galeryjka, która prowadzi na wieżę. Ściany ozdobione są muhirami oprawionymi w ramy. Znajdują się na nich cytaty z Koranu – świętej księgi muzułmanów oraz obrazy przedstawiające Mekkę i Medynę. Częstym elementem pojawiającym się na ścianach jest Kaaba z Czarnym Kamieniem znajdująca się w Mekce.

Meczet obejrzeć można codziennie dzięki uprzejmości opiekującej się nim Tatarki. Pani Eugenia Radkiewicz oprowadza turystów po świątyni, po czym, jak ma w zwyczaju, siada na schodach minbaru i opowiada przyjezdnym o tym, jak król Sobieski wynagrodził Tatarów, o tym jak się modlą, w co wierzą i według jakich nakazów islamu postępują polscy muzułmanie. Naprzeciwko meczetu, znajduje się dom pielgrzyma, w którym można zanocować.

Meczet w Bohonikach był zdewastowany podczas drugiej wojny światowej. Hitlerowcy założyli w nim szpital. Po wojnie został odnowiony i uznany za zabytek kultury narodowej.

W tym samym czasie Niemcy zniszczyli również cmentarz. Po wojnie został otoczony kamiennym murem z bramą, na czubku której znajduje się półksiężyc. Mizar oddalony jest o około 400 m od wsi. W jego centralnej części znajdują się stare groby. Najstarsze pochodzą z 1868, 1899 i 1900 r. Bliżej bramy znajduje się nowsza część czynnego do dziś cmentarza.

Poza Podlasiem Tatarzy, aby określić cmentarz posługują się zazwyczaj arabskim terminem „zireć”. Aż do XVII stulecia kamienne nagrobki na cmentarzach Tatarów polsko-litewskich nie posiadały żadnych inskrypcji. Pierwsze napisy, zapewne pod wpływem polskim, pojawiły się gdzieś około połowy XVII wieku. Być może wiąże się to z postępującą polonizacją tej grupy etnicznej.

Zazwyczaj umieszczano teksty arabskie lub polskie czy białoruskie arabskimi literami. Choć większość, bo ponad 250 nagrobków na bohonickim cmentarzu pochodzi z okresu powojennego i naśladuje architekturę cmentarzy chrześcijańskich, nadal zachowała orientalny charakter. Na granitowych płytach ozdobionych obowiązkowo półksiężycem i gwiazdą zwiedzający odnaleźć mogą wersety z Koranu wyryte alfabetem arabskim. Z polsko brzmiącymi nazwiskami Smolskich, Baranowskich, Rodkiewiczów sąsiadują na nagrobkach muzułmańskie imiona takie jak Ali, Mustafa, Aysza czy Fatma. Cmentarz nadal służy polskim muzułmanom za miejsce pochówku.

Pierwszy mizar w Bohonikach znajdował się w centrum wsi, obok nieistniejącego dziś meczetu, na częściowo rozkopanym wzgórzu. W tym miejscu znajdują się jedynie wystające części kamieni, pozostałości po kamieniach nagrobnych. Cmentarz ten jest nieczynny, a został odkryty podczas próby wykopywania w tym miejscu żwiru.

Obecnie w tej małej wiosce, liczącej zaledwie 30 domów mieszkają cztery rodziny muzułmanów, w sumie 14 osób.

Jedną z bohonickich atrakcji turystycznych może być też możliwość spróbowania tatarskiej kuchni. Dania składające się zazwyczaj z mięsa wołowego można zamówić w gospodarstwach.

Atrakcją Bohonik jest także drewniana zabudowa mieszkalna i gospodarcza z końca XIX i początku XX wieku oraz niezwykła malowniczość i panujący tu spokój. Sezon turystyczny trwa tutaj od maja do sierpnia. Do Bohonik przyjeżdżają również pielgrzymi, aby wziąć udział w nabożeństwach związanych z obchodzeniem muzułmańskich świąt. Tatarzy polscy obchodzą cztery święta w roku, których tureckie nazwy używane przez polskich muzułmanów to Ramadan Bajram, Kurban Bajram, Dzień Aszura i Mewlud. Obchody wszystkich świąt wiążą się zawsze z odwiedzinami cmentarza.

Organizowane są także spotkania towarzyskie i bale tatarskie, których tradycja pochodzi z Wileńszczyzny i sięga XIX wieku. Raz w miesiącu w bohonickim meczecie odbywają się modlitwy piątkowe. Usłyszeć można wtedy, obok polskiego, język arabski, a nawet osmański.

W 1509 roku król Zygmunt Stary nadał Krynkom herb. Od tego momentu Krynki występują jako miasto. W 1522 roku ten sam monarcha ufundował w Krynkach kościół, a w 1540 roku wydał przywilej na cotygodniowy targ. W dniu 22 listopada 1569 roku król Zygmunt August nadał Krynkom prawa miejskie magdeburskie, które zapewniły miastu samorząd i autonomię. Krynki rozwijały się pomyślnie, gdyż w 1578 roku rozróżniano już Stare Miasto z rynkiem i trzema ulicami oraz Nowe Miasto z rynkiem i dziesięcioma ulicami.

W swej bogatej historii Krynki miały również okresy niepomyślne: wojny moskiewskie, najazd szwedzki, liczne epidemie i pożary. W 1659 roku Moskale, pod wodzą Chowańskiego, pobili pod Krynkami wojska hetmana Pawła Sapiehy. Splądrowali wówczas miasto i ograbili kościół.

Istotne przemiany nastąpiły w Krynkach pod koniec XVIII wieku, kiedy administratorem został podskarbi Antoni Tyzenhaus. Z jego inicjatywy przebudowano miasto, nadając mu nowy układ przestrzenny, z sześciobocznym rynkiem, na którym wybudowano halę targową z dwunastoma ulicami wybiegającymi z naroży rynku.

Po rozbiorach Krynki znalazły się w zaborze rosyjskim. Wtedy to caryca Katarzyna II podzieliła miasto pomiędzy dostojników: Sokołowa i Dynowa. W 1832 roku Dwór Kryński wraz z dobrami odkupił podkomorzy grodzieński Jan de Virion.

W XIX wieku rozwinął się w Krynkach przemysł. Powstało tu kilka manufaktur tekstylnych, między innymi największa Lipharta, zatrudniająca 100 pracowników. Umiejętność wyprawiania skór mieszkańcy nabyli od osiadłych w okolicy Tatarów. Mieszczanie zajmowali się również handlem, garncarstwem i gorzelnictwem.

W 1914 roku Krynki liczyły około 10 tysięcy mieszkańców, z których 90% stanowili Żydzi. Podczas II wojny światowej zniszczono 70% miejscowości. Miejscowi Żydzi zostali wymordowani w Treblince. W 1950 roku Krynki utraciły prawa miejskie. Obecnie tradycje garbarskie kontynuuje jedna garbarnia, ponadto znajduje się tu rozlewnia znanej wody mineralnej "Krynka".

W Krynkach przede wszystkim rzuca się w oczy niespotykany w Polsce układ architektoniczny, przypominający gwiazdę. Niczym w Paryżu ulice rozchodzą się promieniście od sześciobocznego rynku. Środek owej gwiazdy był niegdyś rynkiem obecnie znajduje się tam skwer. Ulice powiązane są ze sobą siecią przecznic i wąskich zaułków. Nazwy ulic określają ich położenie lub też zajęcie mieszkańców. Znajdziemy tu ulicę Browarną, Zaułek Szkolny, Zaułek Zagumienny, Pohulankę, ulicę Grabarną, Cerkiewną, Kościelną.

Poza czterema szosami wylotowymi, ulice są brukowane, co dodaje im swoistego uroku. Przeważają tu budowle drewniane, głównie przedwojenne. Nie znajdziemy tu dużo zabytków. Z budowli sakralnych warto wymienić drewnianą cerkiew cmentarną pw. św. Antoniego z połowy XVIII wieku oraz cerkiew pw. Narodzenia MB z 1868 r. Neogotycki kościół paraf. pw. św. Anny, z dwuwieżową fasadą wzniesiono w latach 1907-1913. Nieopodal znajduje się barokowa brama – dzwonnica z drugiej połowy XVIII w. i XIX-wieczne nagrobki przy przykościelnym cmentarzu.

Budynek dawnej synagogi jest murowany, dwukondygnacyjny wybudowany był w 1850 r. Po zniszczeniu go podczas drugiej wojny światowej odbudowano i przekształcono w kino. Drugi budynek zniszczonej synagogi, z drugiej połowy XIX wieku pełni funkcję magazynu.

Tzw. Wielka Synagoga wybudowana w 1756 roku z ciosów granitowych wysadzona została w powietrze przez Niemców, a ostatecznie zniszczona w 1971 roku. Cmentarz żydowski założono w 1622 roku, a powiększono w 1862 roku. Jest to największy cmentarz tego typu, w którym zachowało się około 3 tys. nagrobków. Najstarsze pochodzą z połowy XVIII wieku.

Po II wojnie światowej lokalną wspólnotę muzułmańską zasilili repatrianci muzułmańscy z terenów obecnej Białorusi. W sierpniu 2008 udało się pozyskać dotację z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego na zainstalowanie nowoczesnego systemu przeciwpożarowego w drewnianym budynku meczetu. Meczet w Kruszynianach jest wpisany na krajową listę zabytków Polski.

Meczet jest drewniany, nieco większy od bohonickiego. Jest najstarszym meczetem w Polsce. Budynek zbudowano na planie prostokąta (10x13m). Ma dwie wieże z kopułami z półksiężycem na szczycie i niewielki minaret. Swoim kształtem budynek nawiązuje do okolicznych kościołów z dwiema wieżami. Z zewnątrz i wewnątrz pokryty jest drewnianą boazerią pomalowaną na ciemnozielony kolor (zieleń to kolor islamu). Dach głównej części budynku pokryty jest gontem.

Wnętrze podzielone jest na dwie części: dla kobiet i mężczyzn. Wejście dla kobiet umiejscowione jest na głównej osi budynku. Zwieńczone jest trójkątnym tympanonem, po którego bokach wznoszą się dwie wieże. Wejście dla mężczyzn znajduje się w bocznej ścianie. Pomieszczenie dla kobiet jest znacznie mniejsze i oddziela je od części męskiej drewniane przepierzenie, w którym na wysokości około 1 m wykonano podłużną szparę, zasłoniętą białą, przejrzystą firanką. Wnętrze udekorowane jest dywanami a ściany muhirami - kaligraficznym zapisem cytatów z Koranu. Meczet otoczony jest obramowaniem z kamienia. Przed wejściem rosną stare wysokie drzewa, dodające temu miejscu powagi i swoistego uroku.

Właściwa modlitwa ma miejsce w części męskiej. Wierni stoją w rzędach z twarzami skierowanymi w stronę Mekki (na południe od Kruszynian). Stronę tę wskazuje mihrab (nisza w ścianie). Na prawo od niszy znajduje się minbar (rodzaj kazalnicy), z którego imam wygłasza kazanie. Podczas modlitwy wierni wykonują odpowiednie ruchy rąk i ciała w myśl rytuału zwanego salat. Modlitwy odbywają się w języku arabskim.

Mizar oddalony jest od świątyni o około 100 metrów. Prowadzi do niego polna droga. Leży na wzniesieniu porośniętym lasem. Otoczony jest kamiennym murem, przed wejściem znajduje się brama z tabliczką informacyjną, a na jej szczycie charakterystyczny element – półksiężyc. Starsza część znajduje się w centralnej części, jest porośnięta krzakami. Najstarszy kamień nagrobny, jaki udało się odczytać, pochodzi z 1744 roku, następne zaś z 1790 roku i z pierwszej połowy XIX wieku.

Obok miejsc związanych z obecnością Tatarów we wsi znajduję się także nowo wybudowaną cerkiew oraz cmentarz prawosławny, przy którym kilka razy w roku odbywają się jarmarki.

Z Kruszynian wyruszamy do serca Puszczy Knyszyńskiej – wsi Nietupa. Do przejechania mamy 8 kilometrów. Z Kruszynian wyjeżdżamy drogą biegnącą na południe, która po około kilometrze gwałtownie skręci w prawo, na zachód. Kilometr za miejscowością Sanniki skręcamy w prawo, prosto do miejscowości Nietupa.

W Supraślu, na terenie dzisiejszego monasteru prawosławnego, prawdopodobnie już przed wieloma wiekami istniał przedchrześcijański ośrodek kultowy, gdzie dawni mieszkańcy gromadzili się, aby czcić siły Ziemi i Kosmosu. Na początku XVI wieku na uroczysku Suchy Grąd powstaje prawosławny monaster. Legenda głosi, że mnisi z Gródka, po kilkudniowych modłach puścili z biegiem rzeki Supraśl drewniany krzyż z relikwiami, prosząc Bożą Opatrzność, aby zatrzymał się on w miejscu, które będzie najlepiej nadawało się na klasztor. Założycielem i głównym fundatorem monasteru supraskiego był marszałek Wielkiego Księstwa Litewskiego Aleksander Chodkiewicz, przy współudziale prawosławnego biskupa smoleńskiego, późniejszego metropolity kijowskiego, Józefa Sołtana.

W 1501 roku powstała tu najpierw drewniana cerkiew św. Jana Ewangelisty, a potem refektarz i mnisie pustelnie. Fundatorzy chcąc podnieść znaczenie monasteru zwrócili się z prośbą o błogosławieństwo do samego patriarchy Konstantynopola. W 1505 roku patriarcha nadaje monasterowi tomos (uroczyste błogosławieństwo z zaleceniami duchowymi). W 1516 roku wyświęcono cerkiew Błagowieszczeńską. Później budynki monasteru wzbogaciły się o cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego, której integralną częścią były katakumby.

XVI wiek to również okres formowania się osady wokół monasteru. Prawosławny monaster staje się ważnym ośrodkiem kulturalnym ziem ruskich. O jego znaczeniu świadczy fakt, iż w 1582 roku odwiedził go patriarcha bułgarski Gabriel, a w 1590 roku – patriarcha Jeremiasz II. Zakonnicy zgromadzili m.in. bogatą bibliotekę z cennymi drukami i rękopisami (np. Kodeks supraski z XI-XII wieku). W 1609 roku monaster został zbrojnie zmuszony do przyjęcia unii brzeskiej (1596), a klasztor w Supraślu stał się ważnym ośrodkiem kulturalnym i religijnym unitów.
W 1695 roku uruchomiono przyklasztorną drukarnię, a w 1711 roku pierwszą we wschodniej Polsce papiernię. Tłoczono tu książki świeckie w języku łacińskim i polskim oraz książki religijne w języku cerkiewnosłowiańskim. Bazylianie zamalowują prawosławne freski z XVI wieku i stawiają wokół cerkwi nowe budynki. W 1796 władze pruskie konfiskują większość dóbr klasztoru. W 1804 roku zlikwidowana zostaje drukarnia.

Do 1807 roku Supraśl jest siedzibą biskupstwa unickiego. Po pokoju w Tylży (1807) znajduje się pod zaborem rosyjskim. W 1824 roku władze rosyjskie zwracają monaster supraski zakonnikom prawosławnym. W 1875 roku zbudowana została cerkiew św. Pantelejmona, w 1889 - Jana Teologa, a 1901 - św. Jerzego Zwycięzcy na cmentarzu w Podsupraślu. W 1910 następuje renowacja szesnastowiecznych fresków.

W wyniku działań I wojny światowej w 1915 roku w obliczu zbliżającego się frontu i wojsk niemieckich, mnisi prawosławni uciekają (jak wielu prawosławnych z terenów ziem Polskich) z Supraśla w głąb Rosji (tzw.bieżanstwo) zabierając ze sobą cudowną ikonę Matki Boskiej Supraskiej.

W 1834 roku, po wprowadzeniu przez władze carskie ceł na towary sprowadzane z Królestwa Polskiego do Rosji, w Supraślu powstają pierwsze manufaktury sukiennicze, następnie warsztaty tkackie, produkujące głównie na rynek rosyjski.

Prawa miejskie otrzymał Supraśl w I połowie XIX wieku. Do końca XIX wieku Supraśl utracił znaczenie na rzecz rozwijającego się Białegostoku.

Władze II Rzeczypospolitej przekazują opuszczony klasztor supraski Kościołowi rzymskokatolickiemu. W 1937 roku salezjanie zdejmują krzyże z cerkwi św. Jana Teologa. W 1944 roku wojska niemieckie wysadziły w powietrze budynek cerkwi. Po II wojnie światowej w klasztorze znajduje swoją siedzibę szkoła rolnicza. W latach 90. XX wieku budynki klasztorne zostają przekazane Kościołowi prawosławnemu.

Oprócz Klasztoru warto w Supraślu zobaczyć również kościół parafialny pw. św. Trójcy – bezstylowy, wybudowany w latach 1861-1865; kościół ewangelicko-augsburski – neogotycki, obecnie kościół parafialny pod wezwaniem NMP Królowej Polski, zbudowany w 1870 roku; cmentarz ewangelicki – na cmentarzu dwie wyróżniające się budowle: kaplica grobowa rodziny Buchholtzów, neoromańska, wybudowana w 1904 r. wg projektu arch. Hugo Kudera, oraz kaplica grobowa rodziny Zachertów, wymurowana w 1885 r. wg projektu arch. H. Zydora; Pałac Buchholtzów – ob. Liceum Plastyczne. Secesyjny pałac, siedziba jednej z najsłynniejszych rodzin supraskich fabrykantów, zbudowany w latach 1892-1903. We wnętrzu zachowane polichromie, stolarka, sztukateria i żeliwna secesyjna klatka schodowa. Przy pałacu park przekomponowany na początku XX wieku (jedyny przykład secesyjnego ogrodu w województwie podlaskim).