Budowlą dominującą w architekturze tego warmińskiego grodu jest gotycki kościół kolegiacki, drugi co do wielkości na Warmii wraz z otaczającymi go od strony rzeki zabudowaniami.
Kościół jest częścią gotyckiego zespołu kolegiackiego z lat 1357-1389. Budowę obecnego kościoła rozpoczęto około 1359 r. W 1420 wyświęcono nowy ołtarz główny ku czci Krzyża Świętego, Zbawiciela i Wszystkich Świętych.

Zabudowania kolegiaty stanowią zwarty czworobok, nieznacznie rozszerzający się ku zachodowi. Część północną zajmuje kościół, od zachodu i południa znajdują się budynki mieszkalne kanoników, od wschodu pozostałość dawnego domu biskupów, zakrystia i brama w kierunku miasta. Druga brama (Młyńska) znajduje się w skrzydle południowym.
Kościół o wymiarach zewnętrznych ok. 61,5 x 25,5 m ma postać trójnawowej hali bez wydzielonego prezbiterium, typowej dla Warmii; wysokość do okapu dachu wynosi 16 m. Od strony zachodniej dostawiona jest wysoka czworoboczna wieża. Wystrój wnętrza jest głównie barokowy, z cennym ołtarzem głównym, amboną i chrzcielnicą, w ołtarzu bocznym wartościowa późnogotycka rzeźba Boga Ojca. Najstarszym ołtarzem jest Tryptyk Mariacki z ok. 1430 roku. W przeszklonej neogotyckiej mensie ołtarza złożone są w barokowym relikwiarzu w kształcie trumny relikwie św. Innocentego.
Niewątpliwą atrakcją dla turystów są organy. Mają one 49 głosów i 3522 piszczałki. W sezonie letnim organizowane są koncerty.

Biblioteka kapitulna pełni obecnie funkcję muzeum i jest udostępniona zwiedzającym. Można w nim zobaczyć pozostałości dawnego wyposażenia kolegiaty.

W Dobrym Mieście warto również zobaczyć fragmenty murów obronnych z gotycką wieżą z XIV wieku, nazywaną Basztą Bocianią.

Najcenniejszym zabytkiem jest gotycki zamek biskupów warmińskich z XIV w. Był on rezydencją wielu wybitnych osobistości Rzeczpospolitej ( m. in. Mikołaja Kopernika, Jana Dantyszka, Ignacego Krasickiego). Za ogromną wartość artystyczną i historyczną w skali światowej, uznany został za pomnik historii zaliczony do zabytków klasy "0". Budowę zamku rozpoczęto w widłach Łyny i wpadającej do niej Symsarny, a miasta na przeciwległym ciasnym półkolu Łyny. Jeszce w XIV w. wybudowano ratusz, kościół i szpital. Pierwszy drewniany kościół wyświęcono w 1315 r. W drugiej połowie XIV w. zaczęto otaczać miasto murami z basztami i bramami. Już ok. 1390 r. pomyślano o budowie wodociągu, który działał do 1904 r.
Zamek biskupów warmińskich wraz z przedzamczem, bastionem i basztą jest najlepiej zachowaną budowlą na ziemiach byłego państwa zakonnego, choć nigdy bezpośrednio nie znalazł się we władaniu Krzyżaków. Zamek chroniony był dodatkowo murami obwodowymi i fosami od południa i wschodu (wschodnia fosa równoległa do rzeki Symsarny). W części południowej zamku zlokalizowano przedzamcze. Przedzamcze to od zamku właściwego oddzielone jest suchą fosą. Po przejechaniu mostu na fosie można było się dostać na dziedziniec zamkowy przez bramę usytuowaną w centralnej części skrzydła południowego. Bryłę zamku w narożu północno-wschodnim zdobi wieża wysoka a w pozostałych narożach wieżyczki, które dobudowano po pożarze zamku w 1442 r. Dziedziniec lidzbarskiego zamku ze względu na krużganki przypomina dziedziniec Królewskiego Zamku na Wawelu. Na dziedzińcu przedzamcza w centralnym miejscu znajduje się barokowy pomnik św. Katarzyny z 1756 r.

Innym zabytkiem wartym obejrzenia jest Kolegiata wraz z klasztorem i wikarówką, która jest budowlą późnogotycką, murowaną, orientowaną. Przy pięknie rzeźbionym pseudogotyckim ołtarzu, znajdują się dwa ponadnaturalnej wielkości rokokowe anioły z poprzedniego ołtarza. Zachowały się ołtarze boczne z baroku i renesansu, konfesjonały i klasycystyczna ambona. Na ścianach można zobaczyć mnóstwo tablic nagrobnych i dziękczynnych, a w skarbcu znajduje się dzieło nadreńskich złotników z 1420 roku - głowa św. Idy. W pobliżu kościoła znajduję się kompleks plebanii i zakonu sióstr Katarzynek, też zabytkowy, jak i również barokowa dzwonnica.

Dawny kościół ewangelicki to kolejny ważny zabytek Lidzbarka Warmińskiego. Kościół ten jest wybitnym dziełem tego typu architektury na Warmii. Został wybudowany w latach 1818-1823, ze środków Fryderyka Wilhelma III. Jest pseudo-romańską bazyliką, obecnie cerkwią prawosławną.

Do dzisiaj w Lidzbarku z trzech bram zachowała się tylko jedna. Jest to przedbramie zwane Wysoką Bramą, przy której znajdował się niegdyś barbakan (usunięty w r. 1868). Jest to najbardziej monumentalny zabytek wschodnio-pruski tego rodzaju. Ta imponująca gotycka budowla z 1352 r. składa się z dwóch półokrągłych baszt połączonych ze sobą głównym korpusem bramowym. W środkowej części bramy znajduje się ostrołukowy przejazd. Fasada budynku ozdobiona jest od swej strony zewnętrznej na ścianach najwyższego piętra fryzem o łukach z profilowanej cegły, oplatającym zygzakiem koronę murów.

Stojący na rynku gotycki ratusz powstał w 1351 roku na miejscu dawnego domu kupieckiego. Obecny kształt bryły ratusza został nadany najprawdopodobniej w latach 1376-1389. Ratusz ornecki zbudowany jest na planie prostokąta z dosyć znacznie rozczłonkowanym szczytem. Dach wieńczy ośmioboczna wieżyczka barokowa z galeryjką. W hełmie wieży umieszczony jest najstarszy na Warmii dzwon pochodzący z 1384 roku.

W pobliżu rynku znajduje się gotycki kościół Św. Jana Chrzciciela o bazylikowej konstrukcji, zbudowany w latach 1350 - 1370. Kościół znacznie ucierpiał w historii głównie za sprawą wojen i pożarów, lecz mimo to należy do najbardziej interesujących na Warmii. Wart uwagi jest fryz ceramiczny otaczający świątynię, przedstawiający maski kobiet i mężczyzn. Obiekt otaczają dobudowane w XV w. kaplice. We wnętrzu budynku na uwagę zasługują liczne zabytki: ołtarz główny z 1744 roku, żyrandol z 1576 roku, barokowe ołtarze boczne (św. Elżbiety Węgierskiej, św. Katarzyny Aleksandryjskiej, Serca Pana Jezusa), ambona z 1744 roku. Liczne są ołtarze umieszczone przy filarach: ołtarz NMP Różańcowej z 1761 roku, ołtarz św. Józefa. Wewnątrz znajduje się również gotycki krzyż z XV wieku oraz gotyckie malowidła ścienne (m.in. Koronacja Marii z końca XIV w.), a ponadto liczne malowidła z XV w.

Rynek starego miasta, z gotyckim ratuszem w środku, otoczony jest nowymi budynkami. Pierwsze wzmianki o Ratuszu w literaturze historycznej pojawiają się już w II poł. XIV w. Podczas działań wojennych w roku 1945 Ratusz zostaje niemal całkowicie zniszczony, a znajdujące się tam zabytkowe przedmioty i obrazy rozszabrowane. Do dzisiaj zachował się jeden obraz z Ratusza przedstawiający kapliczkę w rezerwacie "Dolina Rzeki Wałszy", który stanowi własność prywatnego kolekcjonera.

W latach 80-tych rozpoczęto rekonstrukcję Starego Miasta i Ratusza. W roku 1997 zamontowano wieżyczkę - jest to konstrukcja stalowa obita blachą miedzianą z kopułą. W kopule zostały złożone dokumenty historyczne dotyczące miasta, zdjęcia radnych i zarządu oraz notatka dotycząca danych o historii odbudowy Ratusza.

Nieopodal rynku znajduje się neogotycki kościół parafialny z 1895 roku o unikalnym pięcionawowym wnętrzu. Poszczególne nawy oddzielają ciężkie ośmiokątne filary. Kościół ma szereg cech charakterystycznych dla gotyku warmińskiego m. in. wieżyczki (sterczyny) zbudowane z zielono polerowanej cegły i siodłowy dwuspadowy dach wieży. Główne wejście do kościoła prowadzi przez portal wieży. Obok wieży mieści się kaplica różańcowa i baptysterium z wejściem prowadzącym na chór. Kościół posiada również prezbiterium. Sklepienia kościoła gwieździste zbiegają się na murowanych filarach.
Do najstarszych zabytków sztuki gotyckiej należą dwie figury św. Piotra i Pawła, pochodzące z głównego ołtarza z roku 1688. Są one dziełem warsztatu rzeźbiarskiego Izaaka Riga (obecne ustawienie figur datuje się od roku 1928). Gotycka monstrancja pochodzi z roku 1643 i jest dziełem złotnika Jakuba Lettana z Dobrego Miasta. Z okresu lat 1581 - 1623 pochodzi srebrny krzyż ołtarzowy wysokości ponad 1 m. Podstawa wykonana w stylu renesansowym, górna zaś część w stylu późnogotyckim. Na skrzyżowaniu ramion, płytka z kryształu pokrywa relikwie. Część górną głównego ołtarza datujemy na rok 1898/97, powstałą razem z budową kościoła w stylu gotyckim. W drzwiczkach tabernakulum pelikan karmiący trzy pisklęta (płaskorzeźba). Główny motyw ołtarza stanowi figura Serca Jezusowego. Inne rzeźby przedstawiają: ostatnią wieczerzę, pokłon pasterzy, gody w Kanie Galilejskiej, pokłon trzech mędrców.

Schodami przy kościele można zejść do Doliny Rzeki Wałszy - uroczego rezerwatu przyrody - i ścieżką dojść do odległego o około 3 km Muzeum Misyjno-Etnograficznego w seminarium Werbistów.

Za kościołem znajdują się ruiny zamku Kapituły Warmińskiej. Historia zamku jest ściśle związana z historią miasta. Nie zachowały się źródła opisowe pierwotnego wyglądu zamku. Z badań wynika, że była to budowla drewniana bez wieży otoczona obwarowaniami palisadowo-wałowymi. Pierwszy zamek był prawdopodobnie zlokalizowany w miejscu późniejszego skrzydła zachodniego. Faktem jest, że później zamek zbudowano jako siedzibę Kapituły Warmińskiej w XIV w. Na początku XV w. został rozbudowany i odnowiony. Od tego czasu składał się z czterech skrzydeł zamykających w środku dziedziniec w kształcie prostokąta. Położony na wzniesieniu północno-zachodniej części miasta, prawdopodobnie nie miał nigdy specjalnych umocnień. Czworobok budynku, z umieszczonymi strzelnicami na wyższych kondygnacjach otoczony z trzech stron wodą był wystarczająco bezpieczny przed ewentualnymi napadami. Do dłuższej obrony przygotowany jednak nie był.
Centrum zespołu zamkowego to jedno wielkie, długości 75 m oraz szerokości 15,5m trzypiętrowe skrzydło zachodnie. Rozlokowane tam były komnaty kanoników oraz sale reprezentacyjne z zapleczem gospodarczym. Skrzydło północne, nieco niższe, długości 39m i szerokości 17m, jednopiętrowe, to mieszkanie burgrabiego. Skrzydło południowe o wymiarach 52m długości i 41,5m szerokości, jednopiętrowe, stanowiło pomieszczenia stajni oraz służby zamkowej. Z całego układu skrzydło najniższe, wschodnie, 44,5m długości i 7m szerokości, miało przejście prowadzące na środkowy dziedziniec. Na stokach wokół zamku były sady i ogrody. Zamek był wiele razy niszczony w czasie licznych wojen. Na początku XVII w. przeprowadzono szczegółową renowację zamku nadając mu charakter ówczesnego prądu budowlanego - wczesnego baroku.
Na przełomie wieku XVII i XVIII zamek popadł w ruinę. W roku 1798, gdy Pieniężno stało się własnością skarbu pruskiego zamek został częściowo przebudowany i zlokalizowano w nim administrację miasta i szkołę. Zburzono wówczas grożące zawaleniem dwa skrzydła zamku. Zachowały się dwa skrzydła, ustawione do siebie pod kątem prostym. Całość podpiwniczona. W piwnicach głównego skrzydła widoczne są sklepienia krzyżowe wsparte na kwadratowych filarach. Wewnątrz budowli widoczne, dobrze zachowane stropy z profilowanymi belkami, częściowo wsparte na słupach o budowie ośmiokątnej. W sali bocznej dobrze zachowana dekoracja polichromiczna stropu z lat 1730-1740.

Jak podają źródła, pobyt Mikołaja Kopernika w Pieniężnie datuje się na okres 22 - 25 października 1518 roku oraz 11 - 12 marca 1519 roku. Był on administratorem dóbr wspólnych, a zamek pieniężnieński był ośrodkiem skąd Kopernik wyjeżdżał na lokacje sąsiednich wsi.

W 1565 roku osiedli tu sprowadzeni do Polski przez kardynała Hozjusza jezuici. Miasto straciło wiele cennych zabytków w czasie II wojny światowej. Dziś warto obejrzeć gotycki kościół św. Katarzyny z XIV w., odbudowany w latach 80 ubiegłego wieku i obejść spacerem obszar starego miasta.
Kościół św. Katarzyny wybudowany został w miejscu wcześniejszego, drewnianego kościoła. Prace rozpoczęto w 1343 r. W roku 1381 kościół był już przykryty dachem i miał przeszklone okna. Początkowo zamierzano realizować koncepcje architektoniczną pseudobazyliki, od której odstąpiono na rzecz układu halowego. Wieże wybudowano w 1420 roku, a w 1425 pojawił się zegar na wieży. Pożar z 1480 spowodował małe zniszczenia, odbudowane do końca stulecia. W 1536 podwyższona została wieża.

Po zniszczeniach z 1945 roku kościół pozostawał w ruinie aż do roku 1979. Wtedy to rozpoczęła się odbudowa. Konsekracja nastąpiła w 1986 r.

Resztki zamku znajdują się w południowo-wschodniej części Starego Miasta niedaleko kościoła św. Katarzyny. Wieża bramna dawnego Zamku Biskupiego jest jedynym ocalałym fragmentem zamku.
Zamek w Braniewie zbudowano pod koniec XIII wieku, wzniesiono go z cegły na miejscu poprzedniej warowni założonej przez Krzyżaków, a zniszczonej przez Prusów. Budowlę założono na planie kwadratu z przelotem bramnym od południowego-wschodu wiodącym na główny dziedziniec przez budynek mieszkalny. Od strony południowo-zachodniej znajdowało się przedzamcze, do którego prowadziła brama z głównego dziedzińca. W latach 1320 - 1330 nastąpiła rozbudowa warowni, którą otoczono murem obronnym z dwiema wieżami, od północy i zachodu. Wzdłuż muru od strony północno-wschodniej zbudowano budynki gospodarcze. W czasie czternastowiecznej rozbudowy podwyższono wieżę bramną miedzy dziedzińcem a podzamczem, umieszczając w górnej kondygnacji kaplicę.
W latach 1873-74 rozebrano część zabudowań. W czasie walk o wyzwolenie w 1945 roku zamek spłonął i około 1958 roku ruiny zostały rozebrane. Ocalała jedynie wieża bramna z kaplicą na piętrze.

Sanktuarium Podwyższenia Krzyża Świętego położony jest nad Pasłęką, na północ od starego miasta. Kościół został wybudowany przez jezuitów w latach 1722-1747. Znajdujący się tu obraz Tronu Łaski został uszkodzony (postrzelony) przez Szwedów w roku 1626 r. Ołtarz główny i boczne wykonane w reszelskim warsztacie Jana Chrystiana Schmidta. Z kolei ambona wykonana została przez Jana Freya.

Zespół katedralny na wzgórzu jest klejnotem architektury na Warmii i miejscem gdzie pochowano Mikołaja Kopernika. Składa się z katedry i obwarowań katedralnych, otoczony budynkami dawnych kanonii z XVII-XVIII w. Najważniejszym zabytkiem jest Bazylika Archikatedralna Wniebowzięcia NMP i św. Andrzeja. Jest to kościół gotycki, trójnawowy w formie bezwieżowej hali z wydłużonym prosto zamkniętym prezbiterium, zbudowany w latach 1329-1388. Powstała na ufortyfikowanym wzgórzu, w miejscu dawnej drewnianej świątyni, pełniącej wcześniej rolę katedry. Zabytkowe elementy wyposażenia wnętrza, głównie z XVII/XVIII w., to: późnogotycki poliptyk fromborski, rzeźbiona i malowana nastawa dawnego ołtarza głównego, wykonana w Toruniu, malowane epitafium kanonika Bartłomieja Boreschowa z 1426, płyty grobowe biskupów warmińskich, tablica pamiątkowa Mikołaja Kopernika, kanonika, kanclerza kapituły warmińskiej, liczne ołtarze nowożytne, organy z lat 1683-1684, kaplica św. Jerzego z początku XVI w. zwana polską, w której od 1639 do XIX w. z polecenia biskupa M. Szyszkowskiego odprawiano nabożeństwa dla ludności polskiej.

Na Wzgórzu Katedralnym należy zwiedzić również wieżę Radziejowskiego, z której rozciąga się piękna panorama okolicy i w której znajduje się wahadło Foucaulta, prywatną wieżę Kopernika, będącą niegdyś jego obserwatorium, a także muzeum Mikołaja Kopernika.

Poza Wzgórzem warto odwiedzić muzeum medycyny w kaplicy św. Anny.

Uwagę zwracają zabytki: katedra pod wezwaniem św. Mikołaja z 95 m wieżą, Brama Targowa, Kościół Mariacki, dawny kościół i szpital św. Ducha (obecnie biblioteka).

Początki kościoła katedralnego św. Mikołaja sięgają połowy XIII wieku, kiedy powstało prostokątne prezbiterium i 5 przęseł korpusu. Przez dwa stulecia kościół był stopniowo rozbudowywany z dwukrotną zmianą programu przestrzennego (pierwotnie bezwieżowa hala po dobudowaniu wieży i podwyższeniu nawy głównej stała się bazyliką, a po podwyższeniu naw bocznych ponownie halą). W 1777 (26 kwietnia) w wieżę kościoła trafił piorun, powodując pożar, który zniszczył dach i uszkodził sklepienia. Po pożarze założono barokowe sklepienia żaglaste, a dopiero w 1907 dokonano rekonstrukcji wieży (o wys. 96 m.) i hełmu. W 1945 poważnie zniszczony, odbudowa ukończona w 1965. Do najcenniejszych elementów wyposażenia wnętrza należą: gotycka chrzcielnica z brązu z 1387 wykonana przez mistrza Bernhausera, drewniane figury apostołów, wielka gotycka rzeźba św. Mikołaja oraz późnogotyckie ołtarze przeniesione z innych kościołów Elbląga (ołtarze Trzech Króli, słodowników, NMP, flisaków). Katedrę nawiedził papież Jan Paweł II w 1999.

Brama Targowa z XIV wieku i pozostałości fortyfikacji miejskich to jeden z najbardziej charakterystycznych i rozpoznawalnych zabytków Elbląga. Budowę dolnej części bramy rozpoczęto w roku 1319, natomiast górną część nadbudowano do wysokości obecnej w latach 1420-1430. XIV-wieczna budowla stanowiła w przeszłości fragment nieistniejących już murów obronnych miasta.
Obecnie, po remoncie przeprowadzonym w 2006 roku, na jednym z najwyższych pięter powstał taras widokowy, z którego można podziwiać panoramę elbląskiego Starego Miasta. Możemy stąd również obejrzeć w całej okazałości, główną arterię starego Elbląga, ulicę Stary Rynek.
Odnowiony zabytek mieści w swoim wnętrzu Międzynarodowe Centrum Informacji Turystycznej, ekspozycję elbląskiego muzeum, z fotografiami przedstawiającymi Bramę Targową z czasów przedwojennych (ekspozycje będą się zmieniały, jednak motywem przewodnim będzie miasto Elbląg), mini kawiarenkę, sklep z pamiątkami oraz Salę Rycerską, która w niedalekiej przyszłości będzie stanowiła niewielkie centrum konferencyjne. Na jednym z wyższych poziomów staną armaty (tzw. wiwatówki), z których, w czasie ważnych miejskich uroczystości, oddawane będą salwy honorowe.

Kościół podominikański NMP, XIII-XVI w. (obecnie Galeria "El"), częściowo zburzony w 1945, został zrekonstruowany w latach 60.; dawny ołtarz główny zachował się kościele katedralnym, pozostałe wyposażenie (prospekt organowy, epitafia, empory) uległo zniszczeniu.

Kościół św. Ducha - początkowo były to zabudowania drewniane. Po pożarze, który strawił niemal całkowicie kościół i szpital, do odbudowy użyto cegieł. Kompleks ten pierwotnie służył jako przytułek dla bezdomnych i chorych. Jego budowę rozpoczęto w XIII wieku. Od południowej strony zespół szpitalny otoczony był murem, który częściowo zachował się do dziś. W latach 1312-1467 był to naczelny szpital zakonu krzyżackiego, a wielki komtur pełnił jednocześnie funkcję wielkiego szpitalnika zakonu krzyżackiego. W następnych stuleciach był wielokrotnie przebudowywany i zmieniano również cel jego użyteczności.

W trakcie walk o miasto w 1945 r. zabudowania zespołu szpitalnego i kościoła uległy całkowitemu zniszczeniu. W wyniku działań wojennych w 1945 r. obiekt spłonął. Odbudowa zrujnowanego zabytku trwała kilka lat, a w 28 maja 1979 r. uroczyście otwarto tam bibliotekę, która posiada unikalne zbiory (większość z czasów od XVI do XVIII wieku). Księgozbiór liczy około pół miliona egzemplarzy. Ponad 50000 woluminów stanowią zbiory o wysokiej wartości naukowej. Biblioteka jest w pełni skomputeryzowana.

 Zabytki: bramy miejskie Wysoka i Młyńska, kościół gotycki pod wezwaniem św. Bartłomieja, gotycki ratusz, zamek krzyżacki.

Zamek krzyżacki, zbudowany ok. 1320 r., wielokrotnie odbudowywany w XIV i XVI w. oraz po 1945. Zamek zniszczony podczas wojny polsko-krzyżackiej w 1521 r. i pożarem w 1543 r. Odbudowany z dodaniem dwóch skrzydeł: wschodniego i zachodniego oraz dwóch narożnych wież. W 1945 zniszczony, odbudowany w latach 60. XX w., z przeznaczeniem na cele kulturalne. Obecnie zamek składa się z trzech skrzydeł, otaczających prostokątny dziedziniec otwarty od południa. Skrzydło północne flankują wieże.

Gotycki kościół pod wezwaniem świętego Bartłomieja pochodzi z pierwszej połowy XIV w., a rozbudowany został w XVI. Niegdyś wieżę wieńczył barokowy hełm, lecz w 1922 uległ on spaleniu i zastąpiono go obecnym dachem siodłowym. Wystrój wnętrza w większości neogotycki. Barokowy ołtarz główny z 1687 r., barokowa ambona i konfesjonał z warsztatu Izaaka Rigi z Królewca, organy z 1719 r.

Mury miejskie z basztami (Wieża Kamienna) i bramami (Brama Młyńska) zbudowane pomiędzy XIII a XV w., otaczają stare miasto.

Gotycki ratusz miejski pochodzi z XIV wieku, przebudowany został w XVI wieku, a odbudowany w 1960 roku. Jest to jeden z najpiękniejszych zabytków architektury gotycko- renesansowej. Był on początkowo nieco skromniejszy i nie miał podcieni z malowniczym sklepieniem gwiaździstym. Zbudowano je dopiero w XV wieku. W 1543r. ratusz wraz z miastem uległ groźnemu pożarowi. W 1558 r., w trakcie odbudowy, dobudowano późnorenesansowy szczyt. W 1945 r. ratusz został spalony przez wojska sowieckie - zachowały się jedynie sklepienia piwniczne, sklepienie pod jedna częścią arkad i szkielety ścian. Do odbudowy ratusza przystąpiono w 1959 r. Rekonstrukcja była nadzwyczaj staranna i trwała 2 lata. 12. X.I. 1961 r. odbudowany ratusz został przekazany do użytku. Obecnie mieści się w nim m.in. Biblioteka Pedagogiczna.

Zamek Kapituły Warmińskiej z połowy XIV wieku, w którym mieszkał i pracował Mikołaj Kopernik (śladem jego pobytu jest własnoręcznie wykonana tablica astronomiczna na ścianie krużganka), Stare Miasto z gotyckimi budowlami pamiętającymi czasy powstania miasta (katedra, stary ratusz, Wysoka Brama).
Zamek składał się z jednego skrzydła po północno-wschodniej stronie czworokątnego dziedzińca. Dojście do zamku, otoczonego pasem murów obronnych i fosą prowadziło od strony Łyny mostem zwodzonym. Południowo-zachodnie skrzydło zamku zbudowano w XV wieku. Wieżę z połowy XIV wieku, położoną w zachodnim narożniku dziedzińca, przebudowano w początku XVI wieku, nadając jej kształt okrągły na czworokątnej podstawie, a wysokość 40 m. Jednocześnie zamkowe mury obronne podwyższono do wysokości 12 m i uzupełniono drugim pasem niższych murów, wzmocnionych basztami. System zamkowych murów połączono częściowo z murami miejskimi, przez co zamek stał się jak gdyby potężnym bastionem wysuniętym poza miasto i broniącym do niego dostępu.
Z czasem oba skrzydła zamku utraciły militarne znaczenie, a dla celów mieszkalnych stały się mało dogodne. W 1758 r. doprowadzono więc do zamku dojazd od strony miasta i zbudowano z tej strony skrzydło pałacowe, jednocześnie likwidując podgrodzie i część murów. W 1845 r. most nad fosą zastąpiono groblą łączącą zamek z miastem, fosę zaś osuszono. W latach 1901-1911 przeprowadzono generalny remont zamku, naruszono jednakże przy tym wiele fragmentów zabytku, m.in. zmieniono poziom podłóg, a w krużganku wprawiono futryny okienne. Wieżę, przez z górą sto lat pozbawioną hełmu, uwieńczono ponownie w 1926 r. W 1921 r. w salach zamku umieszczono muzeum.

Bazylika konkatedralna św. Jakuba Apostoła została zbudowana w II poł. XIV wieku. W 1596 wieżę kościoła (w części drewnianą) zastąpiono nową. Utrzymana była, jak cały kościół, w stylu gotyckim. Miała 63 m wys. W 1864 kościół groził ruiną i musiano go zamknąć. Oddano go do użytku po generalnym remoncie z lat 1866-1868, ale prace nad restauracją wnętrza i nadaniem mu neogotyckiego poloru trwały jeszcze kilkanaście lat. W 1896 z nieznanych przyczyn wybuchł w kościele pożar i wyrządził sporo strat.

Co najmniej od 1565 (brak danych dla wcześniejszego okresu) wygłaszano w kościele kazania po polsku. W 1599 proboszcz olsztyński, Ambroży Merten, prosił o zwolnienie z urzędu, ponieważ nie znał języka polskiego, mowy swych parafian. Na początku XVIII wieku wszyscy księża olsztyńscy byli Polakami. W ciągu wieków odwiedzali olsztyński kościół, modlili się w nim wybitni Polacy: Jan Dantyszek, Marcin Kromer i Ignacy Krasicki, wszyscy trzej piastujący godność biskupów warmińskich oraz król Władysław IV (1635). W latach 1898-1900 był tu organistą Feliks Nowowiejski, kompozytor "Roty" i "Legendy Bałtyku", a w latach 1979-1981 biskup Józef Glemp (późniejszy prymas Polski) zarządzał stąd diecezją warmińską. Od 1945 prokatedra, od 1973 konkatedra, od 2004>bazylika mniejsza. Latem odbywają się w niej Olsztyńskie Koncerty Organowe.

W porównaniu z bogactwem swej architektury kościół ma znacznie skromniejsze wyposażenie wnętrza. W 1807, podczas wojen napoleońskich, Francuzi zamknęli w nim półtora tysiąca jeńców rosyjskich, a ci, broniąc się przed ostrym mrozem, spalili tu wszystko, co mógł strawić ogień. Mimo to zachowało się w kościele trochę zabytków ruchomych z okresu gotyku (m.in. tabernakulum ścienne z kratą gotycką, tryptyk późnogotycki), renesansu (m.in. dekoracja malarska tabernakulum ściennego, tryptyk św. Krzyża, świeczniki), baroku (rzeźby apostołów św. Andrzeja i św. Jakuba Starszego, krucyfiks ponadnaturalnej wielkości, obraz Matki Boskiej Różańcowej, chrzcielnica i in.)

Brama Górna od XIX wieku zwana Wysoką Bramą zbudowana została w XIV wieku. Jest jedyną bramą pozostałą z trzech, które znajdowały się w murach obronnych otaczających miasto. Ze średniowiecznego obwarowania pozostały również resztki murów przy Bazylice Konkatedralnej św. Jakuba, przy ulicy Asnyka, Okopowej i przy zamku. Brama usytuowana jest w północno-wschodniej części zespołu staromiejskiego, na osi wylotu głównego traktu komunikacyjnego.
W 1788 roku Wysoką Bramę wyremontowano i zaadaptowano na zbrojownię szwadronu dragonów, w 1858 roku przebudowano na więzienie, a w 1898 przekazano miejskiemu komisariatowi policji. Dokonywano w niej wielu przeróbek (m.in. nadano odmienny kształt otworom okiennym i szczytowi budowli, przebito przejście dla pieszych).
Brama jest czterokondygnacyjna, z pięterkiem tworzącym rodzaj piątej kondygnacji w strefie szczytu; dach dwuspadowy; szczyty schodkowe; od strony wschodniej, niższa, również czterokondygnacyjna przybudówka kryta odrębnym dachem dwuspadowym prostopadłym do kalenicy bryły głównej.
W 2003 roku brama została odrestaurowana. W jej blendzie pojawił się wizerunek Matki Bożej Królowej Pokoju, podarowany Olsztynowi przez Jana Pawła II. Dzieło zostało wykonane techniką szklanej mozaiki w jednej z rzymskich pracowni. Mury Wysokiej Bramy goszczą również spiżową głowę Jana Pawła II, poświęconą w pierwszą rocznicę śmierci papieża.

Stary Ratusz został zbudowany w drugiej połowie XIV wieku, tuż po uzyskaniu przez Olsztyn praw miejskich. Do 1915 roku stanowił on siedzibę władz miasta.
Początkowo budynek składał się tylko z jednego skrzydła, umiejscowionego w południowo-zachodniej stronie Rynku. W 1620 roku uległ spaleniu, podobnie jak większa część miasta. Cztery lata później został odbudowany. Jego oblicze zmieniło się wówczas całkowicie. Władze miasta okupowały wówczas całe piętro budynku, podczas gdy parter przeznaczony był dla celów handlowych. W czasie przebudowy pojawiła się również wieża, służąca za wartownię. W piwnicach Starego Ratusza również kwitnął handel.
W drugiej połowie XVIII wieku doszło do generalnego remontu budynku, natomiast w 1880 roku ze Starego Ratusza całkowicie zniknęły stanowiska handlowe. W czasie dwudziestolecia międzywojennego w miejscu dawnego browaru stanęło trzecie, północno-wschodnie skrzydło budynku (drugie, północno-zachodnie zbudowano w połowie XVIII wieku).
W 1945 roku Stary Ratusz został spalony po raz drugi. W latach 1946-1949 doszło do rekonstrukcji budynku. Po odbudowie zabrakło już charakterystycznej dla tego typu budowli wieży. W 2003 roku z okazji 650-lecia miasta budynek ratusza przeszedł kapitalny remont. W tym czasie zdecydowano się na odrestaurowanie wieżyczki, a pod warstwą tynku w części południowej budynku odkryto oryginalne elementy gotyckie, w tym tzw. "ośle grzbiety", które są charakterystyczne dla późnego gotyku.
Największą wartość zabytkową posiadają średniowieczne piwnice, umiejscowione w południowo-zachodnim skrzydle. Obecnie są one niedostępne dla zwiedzających, gdyż po II wojnie światowej zasypano je żużlem. Aktualnie największą atrakcją dla turystów są zegary słoneczne umieszczone na zewnętrznych ścianach budynku. Obecnie budynek Starego Ratusza jest siedzibą Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej.

Nowy ratusz czy neogotycki kościół Serca Jezusowego dokumentują czasy najgwałtowniejszego rozwoju w dziejach miasta na przełomie XIX i XX wieku, po powstaniu węzła kolejowego.

Nowy Ratusz w Olsztynie jest siedzibą władz Olsztyna od 1915 roku. Znajduje się w Śródmieściu przy placu Jana Pawła II. Obiekt został wzniesiony w latach 1912-1915 na miejscu rozebranego w 1806 roku Kościoła Świętego Krzyża. Ostateczny kształt budynku osiągnięto w połowie lat 20. XX wieku po dobudowaniu skrzydła południowo-zachodniego. Obecnie jest siedzibą prezydenta Olsztyna, a także miejscem, gdzie odbywają się sesje Rady Miejskiej. Hejnał Olsztyna jest odgrywany codziennie od wieży ratuszowej w południe i o północy w noc Sylwestrową.

Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa wybudowany został na początku XX wieku z okazji 650-lecia miasta w stylu neogotyckim.
Budowla ma trzy wieże. Najwyższa z nich liczy 83 metry wysokości, a kula zdobiąca jej szczyt ma średnicę 1,7 metra. Sklepienie nawy głównej spoczywa na 10 ceglanych filarach. Zastosowanie wysokich hełmów, iglic i sterczyn w połączeniu z dużą ilością glazurowanych kształtek nadaje mu szalenie efektowny, wręcz baśniowy charakter.
Kościół charakteryzuje się różnorodnością w opracowaniu wieloczłonowej bryły oraz kolorystyczne i formalne bogactwo detalu architektonicznego, na który składają się odcięte pasem gzymsu i zwieńczone czterospadowym daszkiem sterczyny, tynkowane gzymsy, ozdobne schodkowe szczyty z galeryjkami, fryzy opatrzone dekoracją ornamentalną z glazurowanej cegły. Na szczególną uwagę zasługuje główny portal, którego kapitele zdobione motywami kłosów zbóż i gron winnej latorośli jednoznacznie nawiązują do symboliki eucharystycznej.

W Olsztynie warto zwiedzić muzea: Muzeum Warmii i Mazur (w zamku) prezentujące wystawy czasowe i stałą ekspozycję kopernikowską, Dom Gazety Olsztyńskiej (przy Targu Rybnym), Przyrodnicze (przy ul. Metalowej) oraz Planetarium i Biuro Wystaw Artystycznych (przy ul. Piłsudskiego) a także kilka galerii sztuki.