Olsztyn - Gietrzwałd - Stare Jabłonki - Ostróda - Pietrzwałd - Lubawa - Sampława - Nowe Miasto Lubawskie - Kurzętnik - Boleszyn - Lidzbark - Działdowo - Nidzica - Stębark - Olsztynek - Olsztyn
Wycieczkę Szlakiem Grunwaldzkim rozpoczynamy w Olsztynie, z którego wyjeżdżamy szosą nr 16 w kierunku Ostródy, Iławy, Grudziądza.
Po pokonaniu 17 kilometrów dojeżdżamy do wsi Gietrzwałd, założonej w 1352 roku, która w czasach, gdy Warmia należała do Niemiec była ważnym ośrodkiem polskości.
Gietrzwałd obecnie jest jednym z najbardziej znanych w Polsce ośrodków kultu maryjnego związanego z objawieniami w 1877 roku, kiedy to od 27 czerwca do 16 września, na przykościelnym klonie, Matka Boża objawiała się dwóm dziewczynkom: Barbarze Samulowskiej (obecnie trwa jej proces beatyfikacyjny) i Justynie Szafryńskiej. Obie pochodziły z niezamożnych rodzin. Warte podkreślenia jest to, iż mimo obowiązujących w tych czasach na Warmii zakazów, Maryja przemawiała do nich po polsku. Fakt ten wzmocnił ruch polski na Warmii. Od czasu objawienia do Sanktuarium Maryjnego co roku przybywają liczne pielgrzymów (łącznie nawet około 1 miliona rocznie).
Więcej
Warto zwiedzić górujący nad wsią
neogotycki kościół Najświętszej Marii Panny z II połowy XIX wieku, który powstał po przebudowie mniejszej świątyni gotyckiej. Pierwszy kościół został zbudowany wkrótce po lokacji wsi. Został zniszczony prawdopodobnie między rokiem 1410 a 1418. Przed rokiem 1500 nastąpiła rozbudowa lub budowa nowego kościoła z cegły i kamienia. Z tego okresu częściowo zachowana jest do dziś prosta budowa salowa w stylu gotyckim. 31 marca 1500 r. konsekrowano kościół nadając mu tytuł narodzenia Najświętszej Marii Panny, wkrótce tytuł św. Jana Ewangelisty. Wielokrotnie przebudowany w późniejszym okresie, kościół otrzymał nowe nadania, aż w 1970 r. papież Paweł VI nadał kościołowi w Gietrzwałdzie tytuł Bazyliki Mniejszej. Kościół, przykryty dachem dwuspadowym z dachówką ceramiczną, zbudowano na planie krzyża łacińskiego i wydłużonego prostokąta. Wieża, umiejscowiona na przedłużeniu osi zachodniej ściany, jest kwadratowa, trójkondygnacyjna, kryta dachem stożkowym z blachy ocynkowanej. Na wieży znajduje się zegar z 1885 r. oraz trzy dzwony. Po północnej i południowej stronie przylegają do bryły dwukondygnacyjne kaplice zakończone półkolistymi absydami.
W części północno-wschodniej znajduje się aleja prowadząca do źródełka, w zachodniej Dom Pielgrzyma oraz plebania wraz z kaplicą św. Józefa, która zbudowana została wkrótce po objawieniach Bogurodzicy, jest wzniesiona z czerwonej cegły, a w jej wnętrzu ustawiono jedną z dwóch figurek św. Józefa. W późniejszych latach prostopadle do ściany wschodniej i zachodniej kaplicy dobudowano drewniane krużganki. Wnętrze wyposażone w ołtarz neogotycki.
Naprzeciw kościoła znajduje się dom znanej warmińskiej rodziny Samulowskich, Andrzej Samulowski prowadził w nim pierwszą polską księgarnię na Warmii.
Ważne adresy:
SANKTUARIUM MARYJNE
W GIETRZWAŁDZIE
Zakon Księży Kanoników Regularnych Laterańskich
GIETRZWAŁD
Po opuszczeniu Gietrzwałdu kierujemy się w stronę Starych Jabłonek, do przejechania mamy 14 km. Po drodze warto zatrzymać się w Zawadach Małych, gdzie niedaleko szosy znajduje się cmentarz i monument poświęcony pamięci 120 jeńców z obozu w Działdowie zamordowanych przez Niemców 21 lutego 1945 roku.
www.zamek.ostroda.pl)
Stare Jabłonki to znana miejscowość wypoczynkowa nad jeziorem Szeląg Mały w południowej części Lasów Taborskich słynących ze strzelistych sosen masztowych. Wymieniana w dokumentach już w 1584. We wsi współczesny kościół, zbudowany w latach 1959-1961. Ze względu na atrakcyjne usytuowanie wsi powstało tu kilka ośrodków turystycznych. Pierwsze wille dla turystów wybudowano w tym uroczo położonym zakątku Mazur pod koniec XIX wieku. W Starych Jabłonkach zaczyna się jedna z odnóg systemu dróg wodnych znanego jako Kanał Elbląski.
Po pokonaniu kolejnych 11 kilometrów dojeżdżamy do Ostródy, jednego z największych miast w województwie warmińsko-mazurskim,
Ostróda uzyskała prawa miejskie w 1329 roku. Jest miejscem urodzenia Hansa Hellmuta Kirsta (1914-1989) - pisarza niemieckiego, autora ponad 50 książek.
Szczególnego uroku dodaje miastu jezioro Drwęckie, którego zachodnia część leży niemal w samym śródmieściu. Z przystani nad tym jeziorem wyruszają statki na rejsy do Piławek, Starych Jabłonek, Iławy oraz na całodniową wycieczkę do Elbląga szlakiem jedynych w Europie pochylni. Centrum miasta zachowało gotycki układ urbanistyczny (obecnie przebudowany pl. Tysiąclecia).
Więcej
Zamek krzyżacki położony na nizinie nad jez. Drwęckim, w płn.- zach. części miasta. Pierwotnie w stylu gotyckim, następnie kilkakrotnie przebudowywany. Pochodzi z XIV w. i był siedzibą komturstwa krzyżackiego. W czasie kampanii napoleońskiej, zimą 1807 roku, był przez kilka tygodni siedzibą Napoleona Bonaparte i jego sztabu. Wielokrotnie przebudowywany. Obecnie mieści się tu m.in. muzeum. (ul. Mickiewicza 22),
Kościół parafialny p.w. św. Dominika Savio, znajdujący się w obrębie dawnego starego miasta, gotycki - z ok.1330-1351 roku, murowany z cegły, na wysokiej podmurówce z kamieni polnych. Przy kościele zachował się fragment gotyckich murów obronnych z XV wieku (plac Tysiąclecia).
Kościół ewangelicko-augsburski z 1907 roku, od 1981 metodystyczny. W udostępnionej do zwiedzania wieży skromne muzeum, a z niej dość rozległy widok na okolice miasta (ul.Sienkiewicza).
Kościół parafialny p.w. Niepokalanego Poczęcia, neogotycki, zbudowany w latach 1856 -1875 roku, wieża dobudowana na początku XX w. (róg ul. Czarnieckiego i Sienkiewicza).
Zespół fundamentów i fragmentów muru Bramy Garncarskiej, jednej z trzech średniowiecznych bram miasta. Na odnalezionej podczas budowy siedziby banku PKO BP podbudowie dokonano rekonstrukcji szkieletu bramy wg wzorów zastosowanych pierwotnie w Filadelfii.
Przydatne adresy:
Zamek krzyżacki
Ostróda, ul. Mickiewicza 22
Z Ostródy udajemy się do wsi Pietrzwałd - wyjazd początkowo drogą nr 16, ale jeszcze w granicach miasta należy zjechać na drogę nr 52 w kierunku Lubawy, Brodnicy, Torunia. Do pokonania mamy 18 kilometrów.
Pietrzwałd to duża wieś, która istniała już w 1339 r., ponowna lokacja nastąpiła w 1364r. We wsi znajduje się kościół barokowy, drewniany, o konstrukcji zrębowej z XVI wieku. Ołtarz pochodzi z początku XVIII w., strop pokryty jest polichromią, dwa dzwony z 1614 i 1753 roku.
Dwa kilometry za Pietrzwałdem zatrzymujemy się w Wysokiej Wsi - jest to najwyżej położona miejscowość w województwie warmińsko-mazurskim. We wsi jest mały parking, z którego można dojść (kilkaset metrów) do Dylewskiej Góry - 312 m. n.p.m., najwyższego wzniesienia w regionie. Na szczycie znajdują urządzenia retransmisyjne radia i telewizji powstałe w końcu lat 50.
Po pięciu kilometrach od wyjazdu z Wysokiej Wsi dojeżdżamy do skrzyżowania, na którym skręcamy w prawo, w drogę, która prowadzi do Lubawy.
Lubawa - to jedno z najstarszych miast w regionie, powstałe w połowie XIII wieku (dokładna data nie jest znana). Pierwsza wzmianka źródłowa na temat ziemi lubawskiej mówiąca o istnieniu grodu w Lubawie pochodzi z 1216 r. Świadczy o tym dokument podpisany przez papieża Innocentego III z 18 stycznia tegoż roku, w którym potwierdził Chrystianowi> - biskupowi pruskiemu - posiadanie ziemi lubawskiej stanowiącej darowiznę od nowonawróconego władcy pruskiego Surwabuno.
Od 1257 roku Lubawa i okolice przeszły na własność biskupów chełmińskich> i stała się centrum administracyjnym znacznego kompleksu dóbr biskupich zwanych kluczem lubawskim. W 1440 roku miasto przystąpiło do Związku Pruskiego walczącego przeciwko Zakonowi Krzyżackiemu. Od pokoju toruńskiego (1466) Lubawa wraz z okolicą należała do Polski aż do I rozbioru w 1772 r. Na ten okres przypada najszybszy rozkwit miasta.
Na zamku biskupim, w latach 1535-1539, czterokrotnie przebywał Mikołaj Kopernik. Lubawa zasłynęła nie tylko z tego, że przebywał w niej słynny astronom, ale także z Biblii Gutenberga, zwanej też Biblią Pelplińską. Zakupił ją dla zamku biskupów chełmińskich biskup Chrapicki. Niestety, na początku XIX w., po zmianie granic biskupstwa, biblia została wraz ze stolicą diecezji przeniesiona do Pelplina.
Na mocy traktatu wersalskiego powiat lubawski powrócił do Polski w 1919 roku. Mimo wojennych zniszczeń do dziś zachowało się wiele interesujących zabytków, wśród nich warto zobaczyć: założenie urbanistyczne Starego Miasta z gotyckim kościołem św. Anny z 1330 roku i renesansową kaplicą Mortęskich z 1581 roku (przy parafii znajduje się Muzeum Ziemi Lubawskiej), ruiny zamku biskupiego, gotycki kościół św. Jana zbudowany w latach 1603 - 1608, drewniany, barokowy kościół św. Barbary z 1673 roku, pozostałości murów obronnych (ul. Pod Murami, Pomorska, Bankowa).
Następnym przystankiem na naszym szlaku jest Sampława, oddalona od Lubawy o 5 kilometrów.
Sampława została założona na przełomie XIII i XIV wieku, położona jest nad rzeką Elszką. We wsi znajduje się kościół parafialny pod wezwaniem św. Bartłomieja Apostoła i Michała, murowany, gotycki, jednonawowy, zbudowany w pierwszej połowie XIV wieku. W 1880 roku dobudowano zakrystię, a w roku 1910 - dwie kaplice.
Więcej
Do zabytków należą także dwie kaplice przydrożne, murowane: pseudoklasycystyczna i neobarokowa, z początku XX wieku. Za wsią, na pagórku znajduje się miejsce średniowiecznego grodziska wyżynnego bez śladów wału i fosy.
www.naszlaku.pl)
Z Sampławy udajemy się w kierunku Nowego Miasta Lubelskiego (12 kilometrów), po drodze możemy zatrzymać się we wsi Bratian, położonej przy ujściu rzeki Wel do Drwęcy. Założona przez sandomierskiego rycerza Jana, który wstąpił do zakonu krzyżackiego (stał się bratem zakonnym - stąd nazwa miejscowości). We wsi znajdują się ruiny zamku z XIV wieku, który składał się z zamku niskiego, otoczonego murem obronnym z basztami oraz zamku wysokiego, zbudowanego w kształcie czworoboku, z dziedzińcem pośrodku i wieżami w narożnikach. Po prawej stronie, na wzgórzu, widoczny pomnik upamiętniający mieszkańców miasta i powiatu, którzy ponieśli śmierć z rąk hitlerowców i bolszewików w walce o wolność i polskość.
Nowe Miasto Lubawskie - powstało w pobliżu brodu na Drwęcy w 1325 roku, założone przez Krzyżaków. Położone na pograniczu z Polską wielokrotnie zmieniało przynależność państwową. Szczególnie godne uwagi ze względu na zachowane zabytki. Historyczna część miasta, otoczona sporymi fragmentami murów obronnych, z ocalałymi bramami Brodzką i Lubawską, zachowała swój kształt z XIV w.
Więcej
Najcenniejszym zabytkiem miasta jest
kościół pod wezwaniem św. Tomasza Apostoła (1325-1330, po 1350). Trójnawowa budowla bazylikowa w stylu gotyckim jest równie stara jak miasto. Forma zewnętrzna, choć potężna i dostojna, nie zapowiada bogactwa, jakie można zobaczyć wewnątrz. Ściany kościoła pokryte są freskami powstałymi w czasie od średniowiecza do XVIII w. Szczególnie ciekawa jest płyta nagrobna Kuno von Liebensteina, miejscowego komtura, przedstawiająca rycerza krzyżackiego w pełnym uzbrojeniu. To wykonane w metalu epitafium wisi na ścianie nawy południowej. Godne uwagi są też ołtarze i barokowa kaplica grobowa rodziny Działyńskich, a w niej renesansowy nagrobek Mikołaja Działyńskiego.
Na rynku można obejrzeć dawny kościół ewangelicki z 1912 roku, przerobiony obecnie na kino.
Za Nowym Miastem Lubawskim - 5 km w stronę Torunia - zatrzymujemy się we wsi Kurzętnik.
Więcej
Znajduje się tutaj kościół gotycki z początku XIV wieku, przebudowany w 1784 i 1892. Z parkingu można wejść na wzgórze, na którym znajdują się ruiny zamku kapituły chełmińskiej i z którego rozciąga się rozległy widok na dolinę Drwęcy.
11 lipca 1410 roku pod Kurzętnikiem król Władysław Jagiełło, dowodzący wojskami Korony i Litwy, zrezygnował z przejścia brodu na Drwęcy w drodze do Malborka i zadecydował o obejściu źródeł rzeki, by uniknąć starcia z siłami krzyżackimi.
Po opuszczeniu Kurzętnika przejeżdżamy kolejne 11 kilometrów, aby znaleźć się w Boleszynie.
Boleszyn to niewielka wieś, w której można zobaczyć pochodzący z XVIII wieku drewniany kościół wykonany z modrzewia, pod wezwaniem św. Marcina. Dzięki znajdującemu się w nim obrazowi Matki Bożej Bolesnej jest jednym z sanktuariów diecezji toruńskiej.
Więcej
Barokowa świątynia pochodzi z lat 1721-22. W roku 1739 została gruntownie przebudowana i w 3 lata później rekonsekrowana. Pod koniec XIX stulecia od północy został dobudowany do niej skarbczyk, a od południa - zakrystia.
Najważniejszym elementem kościoła jest wizerunek Matki Bożej Bolesnej, znajdujący się w ołtarzu głównym. Zasłaniany jest on obrazem Matki Bożej Różańcowej. Wewnątrz znajduje się też m.in. srebrna monstrancja w kształcie słońca (XVIII w.), drewniana rzeźba gotycka Matki Boskiej z Dzieciątkiem, obraz św. Walentego (przełom XVII-XVIII w.).
www.lidzbark.pl)
Kolejnym przystankiem jest Lidzbark (16 kilometrów od Boleszyna).
Lidzbark - znany jako Lidzbark Welski, w odróżnieniu od leżącego bardziej na północy Lidzbarka Warmińskiego - to powstałe ok. 1325 roku miasto leżące nad rzeką Wel. Obecnie są w nim dwa zabytkowe kościoły: jeden gotycki z XIV w., drugi klasycystyczny z początku XX wieku.
Po krótkim odpoczynku wyruszamy w dalszą drogę do Działdowa, mamy do pokonania 25 kilometrów.
Więcej
Kościół gotycki pod wezwaniem św. Wojciecha to najstarszy zachowany obecnie lidzbarski kościół. Zbudowany został w roku 1752 na fundamentach spalonego 6 lat wcześniej drewnianego kościoła. Na ołtarzu głównym znajdują się rzeźby św. Pawła, św. Piotra i św. Wojciecha, płaskorzeźba Chrystusa ze św. Tomaszem
i obrazem Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej. W roku 1960 kościół wpisano do rejestru zabytków. Od 2004 roku w kościele znajdują się relikwie św. Wojciecha.
W mieście istnieją dwa muzea: Muzeum Pożarnictwa - eksponujące historyczne urządzenia pożarnicze oraz Muzeum Welskiego Parku Krajobrazowego - zapoznające z ciekawą przyroda tego chronionego obszaru i możliwościami zwiedzenia Parku. Warto również zwrócić uwagę na założenie urbanistyczne Starego Miasta pochodzące z lat 1320-1331.
Działdowo to początkowo niewielka osada przy zamku krzyżackim, która uzyskała prawa miejskie w 1344 roku. Jak wiele miast pogranicza miało burzliwe dzieje. Niszczone było wielokrotnie przez różne armie. W 1920 roku, jako jedyne miasto mazurskie, znalazło się w granicach Polski. Stanowiło ważny ośrodek oddziaływania na Polaków na terenie Prus Wschodnich.
W czasie II wojny światowej istniał w mieście, w okolicy stacji kolejowej, obóz hitlerowski - głównie dla więźniów politycznych. Miejsca kaźni Polaków upamiętniają w Działdowie pomniki i tablice.
Więcej
Wartymi zwrócenia uwagi są zabytki miasta, a wśród nich zamek krzyżacki z XIV wieku i rynek z barokowym ratuszem. Z zamku do naszych czasów w bardzo dobrym stanie zachował się główny budynek mieszkalny ze zdobionym szczytem, a także mur obwodowy od strony zachodniej i północnej, przyziemia baszty północnej, relikt bramy wjazdowej oraz dolne partie wieży przybramnej. Przyziemia skrzydła zachodniego i baszty bramnej niedawno nadbudowano. Mieszczą się w nim obecnie urzędy miejskie oraz siedziba burmistrza. Zamek nie jest udostępniony do zwiedzania - w dni powszednie można jedynie wejść na otwarty dla chętnych dziedziniec.
Starówka to największa atrakcja turystyczna tego miasta. Jest to miejsce z niezapomnianym klimatem. Wąskie uliczki zachowały przez blisko siedem wieków swój pierwotny, średniowieczny układ. Znajdujące się przy nich kamieniczki mają często ponad sto lub nawet dwieście lat. Spacerując wśród nich, szczególnie wieczorem w świetle stylizowanych latarń, czuje się atmosferę sprzed kilku wieków. Sercem zabytkowego kompleksu jest rynek na planie kwadratu. Tutaj głównie toczy się życie mieszkańców miasta i jego gości. Pośrodku tego urokliwego miejsca znajduje się ratusz z 1796 r. Każdego dnia o godzinie 11.55, z jego wieży grany jest hejnał miasta. Ozdobą rynku jest zieleniec z fontanną znajdującą się na skwerku obok ratusza. W narożniku rynku na uwagę zasługuje kościół Podwyższenia Krzyża Świętego. Zbudowany został w XIV w. Od okresu reformacji do 1981r. służył ewangelikom. W latach 80-tych XX w. został odkupiony przez parafię katolicką. Był kilkakrotnie odbudowywany po zniszczeniach wojennych i pożarach. Obecny wygląd uzyskał w latach 1927-1930.
Ciekawym obiektem znajdującym się na rynku jest też budynek hotelu Wkra, który pochodzi z lat 20-tych ubiegłego wieku. Część pomieszczeń hotelu znajduje się w łukowatym łączniku wybudowanym nad ulicą Zamkową i tworzącym charakterystyczną bramę zwaną Mazurską.
Z Działdowa tylko 24 kilometry dzielą nas od Nidzicy, uroczego miasteczka leżącego nad rzeką Nidą.
Nidzica przywilej lokacyjny otrzymała w 1385 roku. Powstała u stóp położonego na wzgórzu zamku krzyżackiego. Jako miejscowość położona nieopodal granicy z Mazowszem posiadała dwa niezależne, ale powiązane ze sobą systemy obronne. Zamek z przedzamczem i fortyfikacje miejskie, których głównym elementem był mur obwodowy z basztami na rogach oraz mur od strony wschodniej dobudowany kilka lat później. Od strony zachodniej miasto otaczała Nida, z trzech pozostałych stron wykopana fosa zasilana wodami rzeki. W obrębie murów miejskich stały dwa duże obiekty pełniące funkcję obronną: Kościół św. Wojciecha i Klasztorek, który początkowo spełniał tylko funkcję obronną miasta, lecz później został przekształcony w szkołę dla niższego personelu kościelnego. Układ miejski wyróżniał się dużą regularnością, tworzył wyraźny prostokąt.
Więcej
Interesującym zabytkiem jest górujący nad miastem
zamek krzyżacki. Budowę zamku rozpoczęto około 1370 r., a w 1409 roku rezydował już w nim krzyżacki prokurator. Twierdza została zbudowana z cegły na wysokiej kamiennej podmurówce. Na poddaszu, w grubości murów, obiegają zamek krużganki obronne zarówno od strony zewnętrznej jak i od strony dziedzińca. Elewacja od strony zachodniej pokryta jest ciemną cegłą. Zewnętrzną fasadę zdobią też duże ostrołukowe gotyckie okna. W jednej z sal zamkniętej absydą, w której widoczne do dziś są freski z przełomu XIV i XV wieku. Środkowa część pełniła rolę refektarza z czytelnym, choć zniszczonym malowidłem ściennym świętej Weroniki w adoracji aniołów. Refektarz sąsiadował z kancelarią wójta. Spichrze i krużganki obronne mieściły się na ostatnim piętrze zachodniej części zamku. Wieże kryte dachami namiotowymi ozdobiono wnękami i płaskimi dekoracjami, W piwnicach wież znajdowało się więzienie. Nad bramą była zajmująca dwie kondygnacje kaplica zamkowa. W tej części zamku ulokowano komnaty dla gości zakonu, tu też mieszkał wójt oraz kapelan. Rycerze, giermkowie i służba zbrojna kwaterowali w bocznych skrzydłach budowli. Na dziedzińcu zamkowym widoczna była niegdyś studnia zaopatrująca załogę w wodę. W południowo-wschodnim narożniku wznosiła się okrągła wieża. Ślimakowe schody wieży wiodły do pomieszczeń mieszkalnych wschodniego skrzydła. Przedzamcze otoczone murem zbudowano w XVI wieku. To tam znajdowały się stajnie, pracowali rzemieślnicy i zamieszkiwała służba. Drugie, nieistniejące już dziś przedzamcze spłonęło w 1784 roku. W jego miejscu rośnie dziś leciwy dąb. Pod koniec XV wieku zamek otoczono murem zewnętrznym uzbrojonym w dwie okrągłe basteje przystosowaną do broni palnej. Z wieży zamkowej rozciąga się widok na okolice, m.in. na Tatarski Kamień - potężny głaz narzutowy we wsi Tatary.
Obecnie zamek służy za miejskie centrum biznesu, kultury i rozrywki. Mieści się w nim: Muzeum Ziemi Nidzickiej z ekspozycją etnograficzno-historyczną, Nidzicki Ośrodek Kultury, Bractwo Rycerskie Komturii Nidzickiej, Galeria Autorska Hieronima Surpskiego, pracownia rzeźby i biblioteka miejska. Działa tutaj również hotel oraz restauracja. Wstęp na przedzamcze i na dziedziniec zamku wysokiego wolny, do muzeum płatny. Kompleks otoczony jest gęstym XIX-wiecznym parkiem.
Z Nidzicy przejeżdżamy do Dąbrówna (41 kilometrów), obecnie wsi, dawniej miasta położonego między dwoma jeziorami ( Dąbrowa Mł. i Wlk.). Dąbrówno uzyskało prawa miejskie w 1326 roku. W roku 1410, w nocy z 13 na 14 lipca, miasto - będące pod władzą Krzyżaków - zostało zdobyte i spalone przez wojska Jagiełły. W czasie II wojny światowej poniosło dotkliwe straty.
Więcej
Dziś warto obejrzeć kościół metodystyczny ( poprzednio ewangelicko-augsburski) z XIV w., z ciekawym wyposażeniem wnętrza (m.in. barokowa kaplica rodu Finckensteinów). Uwagę zwraca też neogotycki kościół katolicki o kamiennych ścianach, wybudowany w 1865 roku.
9 kilometrów od Dąbrówna docieramy na pole bitwy pod Grunwaldem.
Grunwald - 15 lipca 1410 roku rozegrała się w tym miejscu największa bitwa średniowiecznej Europy zakończona zwycięstwem zjednoczonych wojsk polskich, litewskich i tatarskich nad wojskami zakonu krzyżackiego. Na polu bitwy wznosi się powstałe w 1960 roku, dla upamiętnienia 550 rocznicy zwycięstwa, założenie pomnikowe zaprojektowane przez prof. J.Cenckiewicza i W. Bandurę. Składa się ono z obelisku o wysokości 10 m - z wyrzeźbionymi głowami wojów Jagiełły, metalowych masztów o wys. 30 metrów, spiętych kartuszami herbowymi wojsk biorących udział w bitwie, amfiteatru z mapą plastyczną zorientowaną w terenie, przedstawiającą układ wojsk przed bitwą oraz muzeum umieszczonego pod amfiteatrem. W oddaleniu widoczny kamień upamiętniający miejsce śmierci wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego, w odległości 700 metrów miejsce dawnej kaplicy pobitewnej z 1411 roku.
Z Grunwaldu tylko 21 kilometrów dzieli nas od Olsztynka, ale po drodze zatrzymamy się jeszcze w Stębarku, wsi położonej opodal miejsca bitwy grunwaldzkiej. Wieś wzmiankowana w 1335 r. Znajduje sie tu kościół barokowy z końca XVII w., przebudowany w wieku XVIII i rozbudowany w 1909 r. Wieża kościelna jest drewniana, ołtarz barokowy z 1681 r.
Olsztynek to miasto powstałe w 1359 roku przy zamku krzyżackim. Najwybitniejszym jego obywatelem był urodzony tu w 1764 r. leksykograf, tłumacz, rzecznik sprawy polskiej w Prusach - Krzysztof Celestyn Mrongowiusz (zm. w Gdańsku 1855).
Wicej
Zabytkami godnymi uwagi są: gotycki kościół z XIV wieku i pozostałości murów miejskich z basztami z XV w. (budowane po 1415 roku), a przede wszystkim zamek krzyżacki. Godny uwagi jest też układ urbanistycznyStarego Miasta, oraz pojedyncze domy z początku XX wieku.
Z dawnych czasów zachowały się duże fragmenty murów miejskich wykonanych z kamienia, kościół ewangelicki z plebanią (miejsce urodzenia Mrongowiusza) oraz zamek krzyżacki wybudowany w latach ok. 1350-1360. Zamek w końcu XVIII wieku popadł w ruinę i został częściowo rozebrany, odbudowano go w latach 1847-1849 w stylu neogotyckim, od niemal dwóch stuleci użytkowany jest jako szkoła.
Największą atrakcją Olsztynka jest powstałe w Królewcu w 1909 roku i przeniesione do Olsztynka w 1941 Muzeum Budownictwa Ludowego, w którym obejrzeć można budowle z Warmii, Mazur, Powiśla i Pruskiej Litwy. Skansen w Olsztynku, stale rozbudowywany, jest jednym z największych w kraju i w Europie.
Obecnie skansen w Olsztynku zajmuje około 60 ha, znajduje się tu ponad 60 obiektów architektonicznych (12 przeniesionych z Królewca). Wśród obiektów muzealnych znajdują się chałupy z Powiśla, Warmii, Mazur, dawnej Barcji, Natangii, Sambii> i Małej Litwy. Ponadto znajdują się tu: dzwonnica, wiatraki (w tym holenderski z Dobrocina), młyn, kościół (rekonstrukcja drewnianego kościoła ewangelickiego z Rychnowa), kuźnia, karczma (przeniesiona ze Skandawy), remiza strażacka z Giedajt, olejarnia z Kronina, lamus z Drogosz, garncarnia i wozownia z Tomaszkowa.
www.uwm.edu.pl)
Do pokonania pozostaje nam ostatnie 28 kilometrów i znów znajdujemy się w Olsztynie.
Olsztyn jest stolicą województwa warmińsko- mazurskiego. Miasto powstało w 1353 roku z woli Kapituły Warmińskiej. Jest największym miastem regionu, siedzibą władz województwa warmińsko-mazurskiego.
Miasto jest ważnym ośrodkiem naukowym, mieści się w nim Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, cztery inne wyższe uczelnie oraz instytuty badawcze. Olsztyn jest centrum kulturalnym regionu, ma dwa teatry, filharmonię, rozgłośnię regionalną Polskiego Radia, ośrodek telewizji publicznej, wydawnictwa i biblioteki.
Ważną rolę w gospodarce miasta i regionu odgrywa przemysł. Największym zakładem jest fabryka opon samochodowych. Położone wśród lasów, mające 11 jezior w granicach administracyjnych, miasto jest atrakcyjnym miejscem pobytu i dogodną bazą wypadową dla turystów chcących poznać Warmię i Mazury.
Więcej
Zamek Kapituły Warmińskiej z połowy XIV wieku, w którym mieszkał i pracował Mikołaj Kopernik (śladem jego pobytu jest własnoręcznie wykonana tablica astronomiczna na ścianie krużganka), Stare Miasto z gotyckimi budowlami pamiętającymi czasy powstania miasta (katedra, stary ratusz, Wysoka Brama).
Zamek składał się z jednego skrzydła po północno-wschodniej stronie czworokątnego dziedzińca. Dojście do zamku, otoczonego pasem murów obronnych i fosą prowadziło od strony Łyny mostem zwodzonym. Południowo-zachodnie skrzydło zamku zbudowano w XV wieku. Wieżę z połowy XIV wieku, położoną w zachodnim narożniku dziedzińca, przebudowano w początku XVI wieku, nadając jej kształt okrągły na czworokątnej podstawie, a wysokość 40 m. Jednocześnie zamkowe mury obronne podwyższono do wysokości 12 m i uzupełniono drugim pasem niższych murów, wzmocnionych basztami. System zamkowych murów połączono częściowo z murami miejskimi, przez co zamek stał się jak gdyby potężnym bastionem wysuniętym poza miasto i broniącym do niego dostępu.
Z czasem oba skrzydła zamku utraciły militarne znaczenie, a dla celów mieszkalnych stały się mało dogodne. W 1758 r. doprowadzono więc do zamku dojazd od strony miasta i zbudowano z tej strony skrzydło pałacowe, jednocześnie likwidując podgrodzie i część murów. W 1845 r. most nad fosą zastąpiono groblą łączącą zamek z miastem, fosę zaś osuszono. W latach 1901-1911 przeprowadzono generalny remont zamku, naruszono jednakże przy tym wiele fragmentów zabytku, m.in. zmieniono poziom podłóg, a w krużganku wprawiono futryny okienne. Wieżę, przez z górą sto lat pozbawioną hełmu, uwieńczono ponownie w 1926 r. W 1921 r. w salach zamku umieszczono muzeum.
Bazylika konkatedralna św. Jakuba Apostoła została zbudowana w II poł. XIV wieku. W 1596 wieżę kościoła (w części drewnianą) zastąpiono nową. Utrzymana była, jak cały kościół, w stylu gotyckim. Miała 63 m wys. W 1864 kościół groził ruiną i musiano go zamknąć. Oddano go do użytku po generalnym remoncie z lat 1866-1868, ale prace nad restauracją wnętrza i nadaniem mu neogotyckiego poloru trwały jeszcze kilkanaście lat. W 1896 z nieznanych przyczyn wybuchł w kościele pożar i wyrządził sporo strat.
Co najmniej od 1565 (brak danych dla wcześniejszego okresu) wygłaszano w kościele kazania po polsku. W 1599 proboszcz olsztyński, Ambroży Merten, prosił o zwolnienie z urzędu, ponieważ nie znał języka polskiego, mowy swych parafian. Na początku XVIII wieku wszyscy księża olsztyńscy byli Polakami. W ciągu wieków odwiedzali olsztyński kościół, modlili się w nim wybitni Polacy: Jan Dantyszek, Marcin Kromer i Ignacy Krasicki, wszyscy trzej piastujący godność biskupów warmińskich oraz król Władysław IV (1635). W latach 1898-1900 był tu organistą Feliks Nowowiejski, kompozytor "Roty" i "Legendy Bałtyku", a w latach 1979-1981 biskup Józef Glemp (późniejszy prymas Polski) zarządzał stąd diecezją warmińską. Od 1945 prokatedra, od 1973 konkatedra, od 2004 bazylika mniejsza. Latem odbywają się w niej Olsztyńskie Koncerty Organowe.
W porównaniu z bogactwem swej architektury kościół ma znacznie skromniejsze wyposażenie wnętrza. W 1807, podczas wojen napoleońskich, Francuzi zamknęli w nim półtora tysiąca jeńców rosyjskich, a ci, broniąc się przed ostrym mrozem, spalili tu wszystko, co mógł strawić ogień. Mimo to zachowało się w kościele trochę zabytków ruchomych z okresu gotyku (m.in. tabernakulum ścienne z kratą gotycką, tryptyk późnogotycki), renesansu (m.in. dekoracja malarska tabernakulum ściennego, tryptyk św. Krzyża, świeczniki), baroku (rzeźby apostołów św. Andrzeja i św. Jakuba Starszego, krucyfiks ponadnaturalnej wielkości, obraz Matki Boskiej Różańcowej, chrzcielnica i in.)
Brama Górna od XIX wieku zwana Wysoką Bramą zbudowana została w XIV wieku. Jest jedyną bramą pozostałą z trzech, które znajdowały się w murach obronnych otaczających miasto. Ze średniowiecznego obwarowania pozostały również resztki murów przy Bazylice Konkatedralnej św. Jakuba, przy ulicy Asnyka, Okopowej i przy zamku. Brama usytuowana jest w północno-wschodniej części zespołu staromiejskiego, na osi wylotu głównego traktu komunikacyjnego.
W 1788 roku Wysoką Bramę wyremontowano i zaadaptowano na zbrojownię szwadronu dragonów, w 1858 roku przebudowano na więzienie, a w 1898 przekazano miejskiemu komisariatowi policji. Dokonywano w niej wielu przeróbek (m.in. nadano odmienny kształt otworom okiennym i szczytowi budowli, przebito przejście dla pieszych).
Brama jest czterokondygnacyjna, z pięterkiem tworzącym rodzaj piątej kondygnacji w strefie szczytu; dach dwuspadowy; szczyty schodkowe; od strony wschodniej, niższa, również czterokondygnacyjna przybudówka kryta odrębnym dachem dwuspadowym prostopadłym do kalenicy bryły głównej.
W 2003 roku brama została odrestaurowana. W jej blendzie pojawił się wizerunek Matki Bożej Królowej Pokoju, podarowany Olsztynowi przez Jana Pawła II. Dzieło zostało wykonane techniką szklanej mozaiki w jednej z rzymskich pracowni. Mury Wysokiej Bramy goszczą również spiżową głowę Jana Pawła II, poświęconą w pierwszą rocznicę śmierci papieża.
Stary Ratusz został zbudowany w drugiej połowie XIV wieku, tuż po uzyskaniu przez Olsztyn praw miejskich. Do 1915 roku stanowił on siedzibę władz miasta.
Początkowo budynek składał się tylko z jednego skrzydła, umiejscowionego w południowo-zachodniej stronie Rynku. W 1620 roku uległ spaleniu, podobnie jak większa część miasta. Cztery lata później został odbudowany. Jego oblicze zmieniło się wówczas całkowicie. Władze miasta okupowały wówczas całe piętro budynku, podczas gdy parter przeznaczony był dla celów handlowych. W czasie przebudowy pojawiła się również wieża, służąca za wartownię. W piwnicach Starego Ratusza również kwitnął handel.
W drugiej połowie XVIII wieku doszło do generalnego remontu budynku, natomiast w 1880 roku ze Starego Ratusza całkowicie zniknęły stanowiska handlowe. W czasie dwudziestolecia międzywojennego w miejscu dawnego browaru stanęło trzecie, północno-wschodnie skrzydło budynku (drugie, północno-zachodnie zbudowano w połowie XVIII wieku).
W 1945 roku Stary Ratusz został spalony po raz drugi. W latach 1946-1949 doszło do rekonstrukcji budynku. Po odbudowie zabrakło już charakterystycznej dla tego typu budowli wieży. W 2003 roku z okazji 650-lecia miasta budynek ratusza przeszedł kapitalny remont. W tym czasie zdecydowano się na odrestaurowanie wieżyczki, a pod warstwą tynku w części południowej budynku odkryto oryginalne elementy gotyckie, w tym tzw. "ośle grzbiety", które są charakterystyczne dla późnego gotyku.
Największą wartość zabytkową posiadają średniowieczne piwnice, umiejscowione w południowo-zachodnim skrzydle. Obecnie są one niedostępne dla zwiedzających, gdyż po II wojnie światowej zasypano je żużlem. Aktualnie największą atrakcją dla turystów są zegary słoneczne umieszczone na zewnętrznych ścianach budynku. Obecnie budynek Starego Ratusza jest siedzibą Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej.
Nowy ratusz czy neogotycki kościół Serca Jezusowego dokumentują czasy najgwałtowniejszego rozwoju w dziejach miasta na przełomie XIX i XX wieku, po powstaniu węzła kolejowego.
Nowy Ratusz w Olsztynie jest siedzibą władz Olsztyna od 1915 roku. Znajduje się w Śródmieściu przy placu Jana Pawła II. Obiekt został wzniesiony w latach 1912-1915 na miejscu rozebranego w 1806 roku Kościoła Świętego Krzyża. Ostateczny kształt budynku osiągnięto w połowie lat 20. XX wieku po dobudowaniu skrzydła południowo-zachodniego. Obecnie jest siedzibą prezydenta Olsztyna, a także miejscem, gdzie odbywają się sesje Rady Miejskiej. Hejnał Olsztyna jest odgrywany codziennie od wieży ratuszowej w południe i o północy w noc Sylwestrową.
Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa wybudowany został na początku XX wieku z okazji 650-lecia miasta w stylu neogotyckim.
Budowla ma trzy wieże. Najwyższa z nich liczy 83 metry wysokości, a kula zdobiąca jej szczyt ma średnicę 1,7 metra. Sklepienie nawy głównej spoczywa na 10 ceglanych filarach. Zastosowanie wysokich hełmów, iglic i sterczyn w połączeniu z dużą ilością glazurowanych kształtek nadaje mu szalenie efektowny, wręcz baśniowy charakter.
Kościół charakteryzuje się różnorodnością w opracowaniu wieloczłonowej bryły oraz kolorystyczne i formalne bogactwo detalu architektonicznego, na który składają się odcięte pasem gzymsu i zwieńczone czterospadowym daszkiem sterczyny, tynkowane gzymsy, ozdobne schodkowe szczyty z galeryjkami, fryzy opatrzone dekoracją ornamentalną z glazurowanej cegły. Na szczególną uwagę zasługuje główny portal, którego kapitele zdobione motywami kłosów zbóż i gron winnej latorośli jednoznacznie nawiązują do symboliki eucharystycznej.
W Olsztynie warto zwiedzić muzea: Muzeum Warmii i Mazur (w zamku) prezentujące wystawy czasowe i stałą ekspozycję kopernikowską, Dom Gazety Olsztyńskiej (przy Targu Rybnym), Przyrodnicze (przy ul. Metalowej) oraz Planetarium i Biuro Wystaw Artystycznych (przy ul. Piłsudskiego) a także kilka galerii sztuki.
Przydatne adresy:
Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie
ul. Zamkowa 2, Olsztyn
www.muzeum.olsztyn.pl
Dom "Gazety Olsztyńskiej"
Targ Rybny 1, Olsztyn
Planetarium
Al. Piłsudskiego 38, Olsztyn
www.planetarium.olsztyn.pl
Obserwatorium
ul. Żołnierska 13, Olsztyn
www.planetarium.olsztyn.pl
Biura Wystaw Artystycznych
Al. Piłsudskiego 38, Olsztyn
www.bwa.olsztyn.pl
Wśród wybitnych mieszkańców grodu nad Łyną, poza wspomnianym już Mikołajem Kopernikiem, należy wymienić m.in. kompozytora Roty, Feliksa Nowowiejskiego i jednego z najwybitniejszych architektów XX w. Ericha Mendelsohna. Współczesny Olsztyn jest miastem artystów, sezonie turystycznym w mieście odbywają się liczne imprezy kulturalno-rozrywkowe pod wspólną nazwą Olsztyńskie Lato Artystyczne.
powrót