Spacer po Wrocławiu to nasza kolejna propozycja na interesujące spędzenie weekendu. Dzięki niemu poznamy najstarsze zakątki miasta.
(http://pl.wikipedia.org)
Wrocław to miasto niezwykłe. Miasto ma czwartą największą liczbę mostów (i kładek) w Europie, plasuje się zaraz za Amsterdamem, Wenecją i Sankt Petersburgiem. Jako jedno z nielicznych miast w Europie (poza Holandią), ma zachowaną i stale wypełnioną wodą fosę miejską. Ostrów Tumski we Wrocławiu oświetlany jest co noc przez ręcznie obsługiwane gazowe latarnie uliczne. W budynku Banku Zachodniego na rogu Rynku i placu Solnego działa jedyny we Wrocławiu paternoster, czyli winda bez drzwi, która jeździ ze stałą prędkością, nie zatrzymując się na poszczególnych piętrach. Wrocławski Ratusz jest jednym z najstarszych ratuszy w Polsce i jednym z najpiękniejszych świeckich budowli gotyckich w Europie Wschodniej. Poza tym na wysokiej wieży mieści się najstarszy w Polsce dzwon zegarowy i najstarszy, z 1368 r. zegar wieżowy. W piwnicach budynku znajduje się najstarsza (z XIV wieku) restauracja w Europie - Piwnica świdnicka.
Jak zawsze na początek trochę historii. Wrocław jest położony na Nizinie śląskiej, w Pradolinie Wrocławskiej, nad rzeką Odrą i czterema jej dopływami, które zasilają ją w granicach miasta: Bystrzycą, Oławą, ślęzą i Widawą.
Więcej
Jest historyczną stolicą śląska, członkiem Nowej Hanzy, głównym miastem aglomeracji wrocławskiej, jednym z najstarszych miast Polski.
Wiele hipotez łączy antyczną osadę Budorigum z Wrocławiem. Nie ma co do tego większych wątpliwości, iż w czasach antycznych w okolicach Wrocławia istniała miejscowość o nazwie Budorigum. Została ona odwzorowana na antycznej mapie Klaudiusza Ptolemeusza z lat 142- 147 naszej ery. O tym, że miejscowość ta znajdowała się w sąsiedztwie Wrocławia, informuje Lexicon Universale oraz wynika to z położenia wśród innych zidentyfikowanych miejscowości śląska. Wiele źródeł wskazuje jednak na lokalizację Budorigum w pobliskim Brzegu.
Według tradycji, gród we Wrocławiu został założony przez czeskiego księcia Bratysława (czes. Vratislav I), który panował w latach 915-921. Według źródeł historycznych w roku 985 na Ostrowie Tumskim powstał pierwszy gród wybudowany przez Mieszka I. W tym też okresie miasto wraz z resztą śląska przeszło we władanie rodu Piastów.
W 1000 roku na zjeździe gnieźnieńskim cesarz Otton III i Bolesław Chrobry ustanowili w mieście biskupstwo rzymskokatolickie podporządkowane arcybiskupstwu w Gnieźnie. Krótko po tym powstała w obrębie grodu pierwsza katedra romańska. Choć miasto istniało już wcześniej - datę tę traktuje się oficjalnie jako początek jego istnienia - w 2000 roku uroczyście obchodzono tysiąclecie Wrocławia. Z czasem ośrodek urbanistyczny przeniósł się na lewy brzeg Odry w okolice kościoła św. Andrzeja i Magdaleny, a potem około wieku XIII w okolice kościoła św. Elżbiety i dzisiejszego Starego Miasta.
Będąc centrum gospodarczym i administracyjnym śląska, miasto dzieliło jego dzieje. Przy osłabieniu władzy Piastów przechodziło w ręce Przemyślidów. Stało się tak m.in. w 1038 roku, gdy w wyniku trwającego od 4 lat antychrześcijańskiego powstania doszło do najazdu czeskiego księcia Brzetysława I, a biskup wrocławski zmuszony był opuścić gród i aż do restytucji biskupstwa w 1051 rezydował najprawdopodobniej w Smogorzewie koło Namysłowa. Z okresu tego pochodzą odkryte we Wrocławiu szczątki świątyni pogańskiej z lat 30. XI wieku.
W 1109 roku miało miejsce nieudane oblężenie Wrocławia przez króla niemieckiego Henryka V - opodal grodu na terenie dzisiejszej dzielnicy Psie Pole doszło do zwycięskiej dla Krzywoustego potyczki z armią niemiecką, zwanej bitwą na Psim Polu.
Budowa zamku książęcego na lewym brzegu Odry naprzeciw Ostrowa Tumskiego (rejon dzisiejszego Uniwersytetu Wrocławskiego) i powstające wokół niego podgrodzia zapoczątkowały przeniesienie centrum miasta w to miejsce. Ostrów stopniowo przechodził w posiadanie władz kościelnych. Ostatnim władcą rezydującym stale na Ostrowie był Henryk IV Probus.
W 1241 roku w skutek najazdu mongolskiego miasto zostało opuszczone przez mieszczan i spalone. Po najeździe ponownie dokonano lokacji miasta na prawie niemieckim wytyczając nowe ulice i obecny Rynek. W 1261 miasto otrzymało radę miejską, a od 1299 do 1351 roku trwała budowa nowych murów miejskich. W 1335 roku, po śmierci Henryka VI Dobrego, księstwo wrocławskie stało się częścią korony czeskiej na mocy wcześniejszej umowy zmarłego z Janem Luksemburskim.
Pierwsza wzmianka o istnieniu zegara na ratuszu datuje się na rok 1362. W 1387 miasto otrzymało swój pierwszy wodociąg. Rok 1416 to data zakończenia budowy gotyckiej katedry. Miasto przeżywa rozkwit handlu. W latach 1469-1490 wraz z całym śląskiem należało do Węgier. Do roku 1474 Wrocław pozostawał członkiem Hanzy. W latach 1490-1515 prowadził wojnę handlową z Polską, głównie Krakowem.
5 czerwca 1443 roku Wrocław nawiedziło trzęsienie ziemi o sile ocenianej na więcej niż 6 w skali Richtera z epicentrum na północ od miasta. Straty były znaczne.
W 1523 roku po kazaniach Jana Hessa, byłego współpracownika biskupa Jana Thurzona w farze świętej Marii Magdaleny miasto przyjęło reformację.
Kres złotego wieku stanowiła wojna trzydziestoletnia, która choć nie zniszczyła miasta bezpośrednio - Wrocław nie przyjął ani załóg cesarskich ani protestanckich - mocno uderzyła w jego okolice. Ponowny powolny rozkwit nastąpił dopiero po pokoju westfalskim. Cesarz Leopold I w 1702 roku nadał miastu kolegium jezuickie, którą to datę uznaje się za powstanie Uniwersytetu Wrocławskiego.
Wojny śląskie zaszkodziły miastu w ograniczonym stopniu. Jednak przejęcie śląska przez Prusy Fryderyka II oznaczało utratę wszystkich dotychczasowych przywilejów. Na pociechę Wrocław otrzymał tytuł miasta królewskiego, stając się trzecią obok Berlina i Królewca rezydencją monarchy (Königliche und Residenziale Hauptstadt Breslau, Królewskie i Rezydencjalne Stołeczne Miasto Wrocław). Ludność zwolniono z uciążliwej służby wojskowej.
Pod koniec roku 1806 doszło do bardzo ważnego dla Wrocławia epizodu wojen napoleońskich; 22 grudnia armia Bonapartego przypuściła od strony Przedmieścia Oławskiego (rejon dzisiejszej ulicy Krasińskiego) szturm na miasto, skutecznie jednak odparty przez pruskich obrońców. Intensywny ostrzał miasta wznowiony został 2 stycznia 1807 roku.
Po trzech dniach, wobec silnych nacisków cywilnych mieszkańców miasta i nie mając perspektyw przetrwania dalszego oblężenia, generał Thile poddał Wrocław. Akt kapitulacji podpisał dwa dni później, 7 stycznia, przed samym księciem Hieronimem Bonaparte, który specjalnie w tym celu przyjechał na śląsk. Wypalone jeszcze przed oblężeniem przedmieścia, grabieże i rabunki zwycięzców spowodowały ogromne straty wśród mieszkańców tak samego Wrocławia, jak i okolicznych miejscowości. Pod panowaniem Francji Prusy, a w ich granicach także Wrocław, pozostawały do klęski Napoleona w 1813 roku.
Dla samego miasta Wrocławia najważniejszym skutkiem zdobycia go przez Francuzów były jednak nie straty materialne, ani ludzkie w wyniku działań wojennych, ani także kilkuletnia francuska okupacja, ale decyzja Hieronima Bonapartego, polecająca wyburzenie fortyfikacji miejskich.
Likwidacja murów i bram miejskich dokonana została w latach 1807-1838; dało to miastu możliwość szybkiego rozwoju urbanistycznego. Wiek XIX to szybki rozkwit miasta i postępujący rozwój przemysłu. W 1840 uruchomiono pierwszą linię omnibusową, a dwa lata później linię kolejową Wrocław - Oława, wkrótce przedłużoną aż na Górny śląsk, gdzie łączyła się z koleją wiedeńsko-warszawską.
świecki, pięciowydziałowy uniwersytet Universitas Litterarum Wratislaviensis powstał w 1811 roku po połączeniu starego kolegium jezuitów, Leopoldina z protestanckim uniwersytetem pruskim, Viadrina z Frankfurtu nad Odrą.
W 1885 roku na 300 000 mieszkańców, 173 000 deklarowało protestantyzm, 109 000 katolicyzm, a 18 000 judaizm.
Rok 1903 przyniósł w lipcu wielką powódź na Odrze, co zapoczątkowało roboty ziemne przy systemie kanałów. Miasto hucznie obchodziło stulecie pokonania Napoleona - w 1913 roku dokonano otwarcia modernistycznej Hali Stulecia (niem. Jahrhunderthalle), gdzie odbywała się wystawa wszech-niemiecka i targi wrocławskie, oraz Mostu Cesarskiego (niem. Kaiserbrücke, obecnie Most Grunwaldzki). Lata 20. XX wieku to we Wrocławiu rozkwit architektury modernistycznej. Powstały wówczas m.in. domy handlowe Petersdorf autorstwa Ericha Mendelsohna (obecnie DT Kameleon) i Wertheim autorstwa H. Dernburga (obecnie DT Renoma). W 1937 roku miasto ponownie nawiedziła powódź odrzańska.
Po dojściu do władzy nazistów rozpoczęto kampanię deslawizacji śląska, zmieniając dawne brzmiące z polska i słowiańska nazwy miejscowości. 10 maja 1933 roku na placu Wolności (wtedy Schloßplatz) odbyło się palenie książek. Na Tarnogaju powstał jeden z pierwszych w Niemczech obozów koncentracyjnych, szybko zlikwidowany.
Podczas nocy kryształowej z 9 na 10 listopada 1938 roku doszło do antyżydowskich zamieszek, splądrowano liczne sklepy i domy należące do żydów. Spalono większość synagog, w tym największą Nową Synagogę. W przeddzień napadu na Polskę w 1939 roku koncentrowały się tu oddziały Wehrmachtu i stąd wyruszyły na wschód.
W niedzielę 17 września w kościele św. Marcina po raz ostatni odprawiono mszę świętą, podczas której użyto języka polskiego (sama msza była wtedy oczywiście łacińska), m.in. śpiewano Boże, coś Polskę.
Aż do 1944 roku panował we Wrocławiu względny spokój. Pod koniec wojny zbliżający się ze wschodu front spowodował, że trafiła tu kilkusettysięczna fala uciekinierów ze wschodnich terenów ówczesnych Niemiec. 25 lipca 1944 miasto zostało ogłoszone twierdzą (Festung Breslau). 19 stycznia 1945 na rozkaz gauleitera śląska Karla Hankego dokonano przymusowej pieszej ewakuacji większości pozostającej jeszcze w mieście ludności cywilnej. Jak się ocenia, podczas ewakuacji z zimna i przemęczenia zginęło aż 90 tysięcy osób. Pozostali zapełnili ulice Drezna na krótko przed nalotami dywanowymi. Słynne bombardowania dywanowe RAF-u, które doprowadziły Drezno do zniszczenia w stopniu porównywalnym z Warszawą, spowodowane zostały naciskami Stalina na zachodnich aliantów, by utrudnić Niemcom obronę Wrocławia.
Przez cztery miesiące, od 13 lutego do 6 maja 1945 roku, Wrocław był oblegany przez wojska 1. frontu ukraińskiego, dowodzone przez marszałka Koniewa. Podczas ciężkich walk obie strony podpalały całe kwartały domów, a załoga twierdzy, siłami robotników przymusowych i cywili, wyburzyła połowę dzielnicy w okolicach dzisiejszego pl. Grunwaldzkiego, by zbudować lotnisko zapasowe. Od 15 lutego do 1 maja Luftwaffe utrzymywała most powietrzny z Rzeszą. Przez 76 dni wykonano niemal 2 tysiące lotów i przewieziono do oblężonego miasta 1638 ton zapasów.
Dowódca twierdzy, generał Niehoff, po negocjacjach z generałem Głuzdowskim podpisał kapitulację 6 maja 1945 roku. Jako jedno z ostatnich miast niemieckich, Wrocław padł cztery dni po zdobyciu Berlina, na dwa dni przed ogłoszeniem końca wojny w Europie. Warunkiem kapitulacji były gwarancje godnego traktowania udzielone przez Rosjan. Generał Głuzdowski gwarantował jeńcom opiekę medyczną, zachowanie własności osobistej oraz natychmiastową repatriację po zakończeniu wojny. żadna z obietnic nie została spełniona. Większość jeńców trafiła do sowieckich gułagów, skąd wielu z nich (być może nawet połowa) nigdy nie wróciła.
Bilans strat we Wrocławiu to szacowana na ponad 700 tysięcy liczba cywilów zmuszonych przez władze niemieckie do opuszczenia miasta; zginęło 6 tysięcy żołnierzy (23 tysiące zostało rannych); wśród dziesiątek tysięcy cywilów, którzy zginęli podczas ewakuacji lub ostrzału miasta było też 3 tysiące samobójców. Zniszczone w mieście budynki obróciły się w 18 milionów metrów sześciennych gruzu.
Polaków, którzy przyjechali do Wrocławia zaraz po wojnie nazwano pionierami. Po zakończeniu działań wojennych nowe władze położyły szczególny nacisk na usunięcie śladów niemieckości - pomników, napisów. Odbudowywane zabytki polszczono regotyzując je. Przyjeżdżali tu m.in. przesiedleńcy z Kresów, szczególnie z okolic Lwowa i Stanisławowa, nie brak było także przybyszów z Wileńszczyzny. Sporo ludności przyjechało z Wielkopolski. Przez pierwsze powojenne lata Wrocław, tak jak cały obszar tzw. Ziem Odzyskanych, traktowany był przez wielu przyjezdnych i częściowo przez władze centralne jako źródło zaopatrzenia i szabru, czemu sprzyjała atmosfera tymczasowości i niepewności polskich osadników. W celach propagandowych od lipca do września 1948 roku w Hali Ludowej została zorganizowana Wystawa Ziem Odzyskanych. Rozpoczęła się odbudowa miasta po ciężkich zniszczeniach wojennych.
Wrocław mimo zniszczeń wojennych (70% budynków) zachował wiele budowli bądź w stanie oryginalnym, bądź odrestaurowanych czy odbudowanych po wojnie. Do wyróżniających się należą: gotycki ratusz na Rynku, gotyckie kościoły: archikatedra św. Jana Chrzciciela na Ostrowie Tumskim (przy niej barokowa kaplica Elektorska według projektu Fischera von Gerlacha), św. Krzyża, NMP na Piasku; barokowy zespół głównych budynków Uniwersytetu Wrocławskiego z Aulą Leopoldina; neogotycki budynek Dworca Głównego; modernistyczne: Hala Ludowa (proj. Max Berg na Wystawę Stulecia, 1913; używana dziś jest także nazwa "Hala Stulecia"), Dom Towarowy Rudolf Petersdorff (obecnie "Kameleon") zaprojektowany przez Ericha Mendelsohna, budynki wystawy "Mieszkanie i miejsce pracy" (1929, m.in. dom projektu Hansa Scharouna).
Oprócz tego w mieście zachowało się ponad osiem tysięcy zabytkowych kamienic reprezentujących style historyczne pochodzących z XIX i początków XX wieku, które władze samorządowe starają się w ramach specjalnych programów rewitalizacyjnych sukcesywnie poddawać renowacjom. Jest to największe tego typu skupisko zabytkowego budownictwa w Polsce oraz jedno z największych w Europie. Kamienice te prezentują style począwszy od baroku poprzez klasycyzm, historyzm, secesję aż po modernizm. Wiele kamienic prezentuje wysokie walory architektoniczno-estetyczne. W niektórych przypadkach są to zachowane całe ciągi ulic architektury historyzującej jak chociażby ulica Miernicza i Plac Staszica.
Lipiec roku 1997 przyniósł największą powódź w dziejach miasta, tzw. powódź tysiąclecia. W sumie woda zalała obszary miasta, na których mieszkało ponad 200 tysięcy Wrocławian. Miasto na długi czas zostało pozbawione bieżącej wody, częściowo także prądu i łączności telefonicznej. Dzięki heroicznej postawie mieszkańców zostały ocalone najcenniejsze zabytki (ratusz, Ostrów Tumski z katedrą) i uratowanych wiele cennych ruchomości i dokumentów. Niestety wiele zabytków, zwłaszcza piśmienniczych, ucierpiało w zalanych wodą magazynach bibliotek, archiwów miejskich i sądowych.
(http://pl.wikipedia.org)
Wycieczkę po Wrocławiu rozpoczynamy na Ostrowie Tumskim, na ulicy świętego Marcina, przed pomnikiem Jana XXIII, który ustawiono tu w 1968 roku. Jest on jednym z symboli miasta. Granitowa rzeźba projektu Ludwiki Nitsch przedstawia Jana XXIII w stroju liturgicznym. Cokół ozdobiono inskrypcją Pacem in terris (Pokój na ziemi), na pamiątkę papieskiej encykliki ogłoszonej w 1963 roku. Papież Jan XXIII, był tym, który uznał porządek powstały po II wojnie światowej - polską administrację kościelną na ziemiach zachodnich i północnych.
Pomnik został wzniesiony na zachód od kościoła świętego Marcina. Jest to niewielki romański, którego początki sięgają XII wieku. Kościół ten stanowi jedyną ocalałą budowlę należącą do dawnego zamku piastowskiego we Wrocławiu. Powstał zapewne jako kościół fundacji klasztornej Henryka Probusa pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, a zarazem karner. Początkowo rzut kościoła składał się z podłużnego prezbiterium i przylegającej do niego od zachodu ośmiobocznej nawy.
Więcej
Początkowo kościół był budowlą dwupoziomową, obecnie - wobec podniesienia się przez kilkaset lat poziomu otaczającego go gruntu o parę metrów - poziom dolny jest silnie zagłębiony poniżej terenu i ma charakter krypty. Być może pierwotnie kościół miał trzeci poziom w postaci empory otaczającej zarówno prezbiterium, jak i nawę i połączonej mostkiem z położnymi nietypowo od wschodu zabudowaniami klasztoru, co tłumaczyłoby obecność pozostałości bardzo masywnych przypór, fundamentu filara po stronie wschodniej oraz skutego lica muru.
Przesunięcie północnej ściany prezbiterium i poszerzenie nawy w kierunku północnym (w miejscu dawnych przypór) nadało rzutowi nieregularny kształt, jednocześnie zacierając pierwotną koncepcję (niektóre źródła datują rozszerzenie prezbiterium na czasy po pożarze w 1466 roku, inne mówią o 1. połowie XIV wieku).
Po przebudowie górna kondygnacja kościoła nie posiadała sklepień, lecz strop kasetonowy. Nad wschodnią częścią dachu górowała sygnaturka. Po likwidacji zamku kościół znalazł się przy centralnym placu otoczonym dworami kanoników. Po tym jak w początku XIX wieku zasypano odnogę Odry oddzielającą Ostrów, przebito przez dawny teren zamku ulicę noszącą imię patrona kościółka, zaś wokół niego powstały wysokie kamienice, odgradzające go od rzeki. W okresie międzywojennym (1921-1939) kościół służył wrocławskiej Polonii - odbywały się tutaj nabożeństwa w języku polskim.
W czasie II wojny światowej został bardzo silnie (ok. 80%) zniszczony. Odbudowany został w latach 1957-1960 w silnie zmienionej formie - ponieważ przywiązywano dużą wagę do tradycji piastowskiego Wrocławia, partia nawy została pomniejszona do dawnych rozmiarów rzutu, nadbudowana i nakryta daszkiem namiotowym, co nadało jej kształt wieży, uwydatniającej pamiątkowy charakter świątyni. W roku 1968 odtworzono zarys dawnych przypór, budując też nową posadzkę południowej części dawnego terenu zamkowego.
(http://pl.wikipedia.org)
Mijamy kościół świętego Marcina i na trasie naszej wędrówki pojawia się wspaniała gotycka kolegiata, powstała w końcu XIV wieku. Jest to unikatowy, dwupoziomowy kościół pod wezwaniem św. Bartłomieja i św. Krzyża.
Kolegiata powstawała od 1288 do połowy XIV wieku, z fundacji księcia Henryka Probusa jako wotum po zakończeniu sporu z biskupem Tomaszem II. Projektantem był najprawdopodobniej wymieniany jako dworski budowniczy Henryka, mistrz Wiland. Bardzo wysoki, dwukondygnacyjny ceglany kościół halowy posiada szereg rozwiązań rzadko spotykanych w architekturze polskiego gotyku, występujących natomiast w krajach zachodnich.
Na znajdującym się przed świątynią placu Kościelnym w latach 1730-1732 powstał barokowy pomnik św. Jana Nepomucena wykonany przez Jana Jerzego Urbańskiego.
Ulica Katedralna prowadzi nas do katedry pod wezwaniem świętego Jana Chrzciciela. Po drodze mijamy renesansowe kamienice, natomiast pod nr 11 dawny Pałac Sufraganów (obecnie siedziba arcybiskupa diecezji wrocławskiej) oraz dawny Pałac Biskupów wrocławskich.
Więcej
Wnętrze budowli podzielone jest sklepieniami na dwie kondygnacje, co jest unikatowe przy tej skali obiektu - dolny kościół św. Bartłomieja i górny właściwy św. Krzyża, powtarzający prawie całkowicie jego rzut. Czteroprzęsłowe prezbiterium zakończone jest trójbocznie, analogiczne zakończenia posiada transept o tej samej rozpiętości sklepień. Trzy nawy tworzą halę, przy czym dolna kondygnacja posiada wyłącznie sklepienia krzyżowo-żebrowe, zaś w później ukończonej górnej zrezygnowano z co drugiego filara, wprowadzając w nawie środkowej sklepienia na polach podwójnej długości, zaś w nawach bocznych sklepienia trójdzielne. Dwie wieże (tylko południowa jest w pełni ukończona) znajdują się w narożach między halą a transeptem. Na południowej wieży zachował się gotycki hełm z 1477 roku (łączna wysokość 80 m). Nietypowe jest również rozwiązanie dachu - nawa środkowa posiada wysoki dach podłużny, wspólny z prezbiterium, zaś nawy boczne - poprzeczne daszki szczytowe, co wraz z wysokimi skarpami i wąskimi oknami podkreśla wertykalny rytm.
W czasie prac przeprowadzonych w latach 1672 i 1723 zbarokizowano wnętrze, wprowadzając nowe ołtarze, a przede wszystkim emporę organową w wąskim zachodnim przęśle górnego kościoła.
W ciągu XIX wieku dokonano w górnym kościele przekształceń w duchu neogotyckim, m.in. pobielono ściany, a także żebra sklepienne. W czasie II wojny światowej zniszczeniu uległa część dachu i sklepień górnej kondygnacji, zawaliło się także jedno sklepienie dolnego kościoła. Kościół odbudowano w latach 1946-1956. Do 1956 dolny kościół był używany przez wrocławskich Niemców, następnie do 1997 r. przez parafię greckokatolicką. W 1999 r. reaktywowano kapitułę kolegiacką.
Wewnątrz górnego kościoła zachował się tympanon fundacyjny z przedstawieniem Trójcy świętej w typie Tronu łaski adorowanego przez Henryka Probusa i jego żonę Matyldę. Funkcję ołtarza głównego pełni pentaptyk z Przecławia. W południowym ramieniu transeptu znajduje się nagrobek kanonika Stanisława Sauera (zmarłego w 1535 roku), który jest jednym z wczesnych dzieł renesansu na śląsku. Oprócz niego w dolnym i górnym kościele zachowało się wiele płyt nagrobnych, m.in. biskupa Nankiera.
Za przepięknie zdobioną kutą bramą przy ulicy Katedralnej 11, w głębi dziedzińca chowa się pałac - siedziba arcybiskupa wrocławskiego. Pierwsza siedziba prepozytora, czyli przewodniczącego kapituły katedralnej, powstała w II połowie XVIII wieku i miała formę wieży mieszkalnej. Obecną rezydencję, zwaną Prepozytówką, wzniesiono jako pałac sufraganów. Budynkowi nadano cechy klasycystyczne po pożarze w 1791 roku. Bramę wjazdową zastąpiono po wojnie kratą z jednej ze zniszczonych willi.
Pałac Biskupów wrocławskich jest jedynym w Polsce przykładem siedziby biskupiej konsekwentnie rozbudowywanej od połowy XIII wieku po połowę ubiegłego stulecia. W czasie oblężenia Festung Breslau pałac został bardzo zniszczony. Odbudowany w uproszczonych formach stał się siedzibą Instytutu Niskich Temperatur i Kurii Arcybiskupiej. Po 1989 roku Instytut wyprowadził się, a jego pomieszczenia zajął Fakultet Papieskiego Wyższego Seminarium Duchownego. Warto również odwiedzić znajdujące się nad Odrą, odtworzone "ogrody biskupie".
Przez niezwykły portyk powstały z romańskich i renesansowych detali architektonicznych wchodzimy do gotyckiej archikatedry pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela.
Więcej
Początki tej budowli sięgają połowy X wieku. Obecna, czwarta katedra pochodzi zasadniczo z okresu gotyku, z XIII-XIV wieku. Poprzedzały ją jednak 4 inne kościoły znajdujące się w tym samym miejscu. Obecny kształt jest efektem barokowych uzupełnień oraz współczesnych restauracji po zniszczeniach wojennych.
Prowadzone po II wojnie światowej badania dowodzą, że już pierwsza katedra była murowana. Ponadto w czasie wykopalisk archeologicznych w latach 1996-1997 odkryto fundamenty jeszcze starszego kościoła, określanego w literaturze jako kościół czeski. Ten pierwszy murowany kościół w miejscu obecnej katedry powstał jeszcze w połowie X wieku, gdy nad śląskiem panowali władcy z czeskiej dynastii Przemyślidów. Na pozostałości budynku kościoła natknięto się w rejonie obecnego prezbiterium i szerszego przęsła nawy głównej.
Najstarszy kościół rekonstruuje się jako zbudowany z kamieni polnych na zaprawie wapiennej jednonawowy obiekt z transeptem i apsydą, najprawdopodobniej na planie krzyża łacińskiego. łączna dłgość kościoła mogła wynosić prawie 25 m. Plan kościoła wykazuje analogie do architektury czeskiej tego okresu.
Po 1000 roku w związku z założeniem biskupstwa kościół czeski zastąpiono większą budowlą przedromańską w formie trójnawowej bazyliki filarowej ze sklepioną kryptą o czterech filarach i wieżami w części wschodniej. Za jej fundatora uznaje się księcia Bolesława Chrobrego. Długość katedry wynosiła 33,5 m. Na podstawie wydobytych detali (m.in. baza półkolumny) wiadomo, że posiadała dekorację rzeźbiarską. Odnaleziony w rejonie katedry fragment wydatnej belki pochodzący prawdopodobnie z więźby dachowej tej katedry datuje się na rok 1004. Ta pierwsza katedra uległa zniszczeniu w czasie reakcji pogańskiej i najazdu czeskiego księcia Brzetysława I w latach 1038-1039.
W latach 50. i 60. XI wieku z inicjatywy księcia Polski Kazimierza Odnowiciela zbudowano nową katedrę. Pozostałości zniszczonej katedry Chrobrego rozebrano i nowy obiekt wzniesiono w jej miejscu, zmieniając jednak nieco kierunek osi podłużnej i korygując wcześniejsze odchylenie orientacji na północny wschód. Nowa kamienna świątynia była utrzymana w formach wczesnoromańskich, trójnawowa z krótkim transeptem, posiadała jednonawowe prezbiterium zamknięte apsydą, pod którym mieściła się trójnawowa sklepiona krypta. Zapewne druga katedra była bezwieżowa, a jej wnętrze przestropowane. Do dziś z tej katedry zachowały się tylko nieliczne detale kamienne (np. baza przyścienna), gdyż dużą część budulca wykorzystano przy budowie kolejnej katedry.
Budowę okazalszej, romańskiej już katedry dla biskupstwa wrocławskiego podjął na wrocławskim Ostrowie Tumskim w 1158 roku biskup Walter z Malonne z wykorzystaniem znacznej części murów poprzedniego kościoła. Dwuwieżową, trójnawową bazylikę z transeptem ukończono w 1180 roku. Katedra Walterowska stanowiła przekształcenie katedry Odnowiciela; znacznie pogrubiono mury i przesklepiono nawy, zaś od zachodu wzniesiono nowe wieże. Elewacje wykonane była z wielkoformatowych bloków z białego wapienia i urozmaicone licznym detalem z czerwonego piaskowca. Długość katedry wynosiła wówczas 48,5 m, zaś szerokość 24,5 m. Z budowli tego okresu w Muzeum Archidiecezjalnym przechowywane się liczne fragmenty, a pod posadzką prezbiterium zachowały się pozostałości krypty.
W następnych dziesięcioleciach nastąpiła realizowana w kilku etapach gotycka przebudowa. W latach 1244-1272 biskup Tomasz I rozbudował katedrę od wschodu o prosto zamknięty ceglany chór z obejściem w stylu gotyku katedralnego, nad narożami obejścia ulokowano dwie niewielkie wieże, które pozostały nieukończone do dziś. Elewacja wschodnia otrzymała wielkie okno witrażowe, ponadto w szczycie ulokowano okno poddasza. Prezbiterium nakryto sklepieniami sześciodzielnymi.
W XIV wieku zbudowano, po wyburzeniu naw romańskich, od zachodu nawę główną i od południowego wschodu zakrystię w stylu gotyku redukcyjnego. Nowe nawy zaczęto budować od zachodu, otaczając murami stare nawy romańskie, popełniono jednak błąd i oś nawy głównej przesunięta jest od osi prezbiterium o kilkanaście centymetrów, co jest widoczne do dziś w postaci uskoku w południowej zewnętrznej ścianie katedry. Kolejnym etapem była ulokowana za obejściem kaplica mariacka, zwana też małym chórem, z lat 1354-1368. Z kolei kaplice boczne i górne kondygnacje wieży północno-zachodniej wraz z hełmem powstały w wieku XV. Wieżę południowo-zachodnią zbudowano tylko do wysokości czterech kondygnacji. Ciekawostkę stanowi szersze przęsło nawy głównej katedry powstałe w miejscu dawnego romańskiego transeptu. W 1517 biskup Jan Turzo ufundował nowy portal zakrystii, uważany za pierwsze dzieło renesansu na śląsku.
19 czerwca 1540 pożar strawił dach, dzwony i hełm wieży północnej. Odbudowano go 16 lat później, ale już w stylu renesansowym; identyczny hełm uzyskała podwyższona w latach 1568-1580, lecz zbudowana w uproszczonych formach wieża południowa. Poważną zmianą w architekturze katedry była likwidacja uszkodzonej w pożarze ozdobnej balustrady osłaniającej rynnę dachową i podwyższenie o około metr murów prezbiterium, przez co zrównały się wysokością z nawą.
Kolejny pożar 9 czerwca 1759 zniszczył hełmy wież wraz z dzwonami, dach nad nawami, zakrystię, mały chór i organy. Zniszczenia stopniowo odbudowywano przez następne 150 lat, wieże otrzymały proste daszki namiotowe, zaś zawalony szczyt zachodni zastąpiono skromniejszym o formach klasycystycznych.
Dalsze prace prowadzone były w początku XX wieku, m.in. uzupełniono zniszczoną w pożarze z 1759 roku kamieniarkę wieży północno-zachodniej, a skromniejszą do tej pory wieżę południowo-zachodnią ozdobiono w podobny sposób. W latach 1912 i 1926 wzniesiono nowe hełmy, z czego późniejszy z nich, południowy, otrzymał formy silnie uproszczone.
Biskupstwo wrocławskie w 1930 roku zostało podniesione do rangi arcybiskupstwa i metropolii, a katedra stała się archikatedrą. Ponowna renowacja w latach 30. doprowadziła do skucia polichromii i likwidacji neogotyckiego gzymsu w chórze.
Piętnaście lat później, podczas oblężenia przez Armię Czerwoną twierdzy Wrocław uległo zniszczeniu aż 70% katedry. Wstępna odbudowa trwała do 1951, kiedy 29 lipca prymas Polski Stefan Wyszyński dokonał ponownego poświęcenia archikatedry.
W następnych latach trwał proces odbudowywania archikatedry i uzupełniania jej wyposażenia. W wieży północno-zachodniej wbudowano windę umożliwiającą wjazd na galeryjkę widokową wokół hełmu.
Obecna katedra jest trójnawową gotycką orientowaną bazyliką z otoczonym obejściem (ambitem) i czworobocznie zakończonym chórem o dł. 100 m. i szer. 44,5 m. Zarówno zachodnia jak i wschodnia elewacja flankowane są wieżami, z czego wschodnie od późnego średniowiecza pozostają nieukończone.
Katedra ma trzy wejścia: główne, od zachodu, prowadzące przez domek portalowy oraz dwa boczne, od północy i południa.
Architektura sześcioprzęsłowego chóru nawiązuje do gotyku katedralnego i posiada silnie wertykalną artykulację wnętrza. Chór sklepiony jest trzema sklepieniami sześciodzielnymi, zaś obejście sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Marmurowa posadzka chóru uniesiona jest o trzy stopnie w stosunku do nawy, wschodnie, mieszczące ołtarz przęsło o dalsze cztery. Ołtarz Zaśnięcia Panny Marii znajdujący się obecnie we wrocławskiej katedrze jest późnogotyckim pentaptykiem z 1522 i pochodzi z kościoła z lubińskiego kościoła Matki Boskiej.
Barokowe stalle z lat 1662-1665 pochodzą z kościoła św. Wincentego. Wysokie i ciężkie stalle z licznymi płaskorzeźbionymi przedstawieniami prawie całkowicie zasłaniają otwarte w kierunku ambitu arkady. W oknach znajdują się powojenne witraże projektu polskich plastyków.
Pod arkadami dzielącymi ambit od chóru zbudowano dostępne z ambitu konfesjonały, dostawione do tylnych ścian stalli. Ponadto zwraca uwagę portal łączący południową część ambitu z zakrystią, stanowiący jedno z pierwszych dzieł renesansu na śląsku, po zniszczeniach wojennych zrekonstruowany z wykorzystaniem dużej części oryginalnych fragmentów. Ambit odgrodzony jest od naw bocznych kratą i tylko w ograniczonym stopniu dostępny dla zwiedzających.
Nawa główna oddzielona jest od prezbiterium wyraźnie zaznaczonym łukiem tęczowym. Jej architektura zrywa zdecydowanie z formami prezbiterium, przyjmując bardziej statyczną estetykę ceglanego gotyku redukcyjnego. W północnej ścianie katedry wyeksponowano w toku prac konserwatorskich dawne wejście na galerię lub górną kondygnację lektorium.
Elewacja wewnętrzna nawy głównej podzielona jest na dwie kondygnacje stanowiącym silny akcent horyzontalny szerokim gzymsem opartym na konsolach, niektórzy badacze dopatrują się w nim galeryjki posiadającej pierwotnie balustradę, co przez innych jest ze względu na jego zbyt małą do tego celu szerokość kwestionowane. Okna nawy są większe niż w prezbiterium, jednak po północnej stronie duża ich część zasłonięta jest przez dach chóru cesarskiego. W nawie głównej nie ma służek, zaś obecne powojenne sklepienie powtarza bezżebrową formę renesansowego sklepienia krzyżowego (określanego też jako kolebkowe z lunetami) z 1540 roku, zbudowanego w miejsce wcześniejszych sklepień gotyckich i opartego na ich profilach przyściennych. W położonym najdalej na zachód przęśle znajduje się empora organowa, zbudowana po wojnie w miejscu wcześniejszej.
Nawa główna i prezbiterium posiadają jednolity, wspólny dach dwuspadowy. Współczesna więźba dachowa korpusu katedry zbudowana została w latach 1947-1948 w konstrukcji stalowej, w miejsce zniszczonej dwukondygnacyjnej więźby o leżących słupach w dolnej i wieszarze w górnej kondygnacji. Nawy boczne i chór cesarski kryte są dachami jednospadowymi, również pokrytymi miedzią, zaś wschodnie wieże stromymi dachami czterospadowymi z krótką kalenicą.
Katedra otoczona jest wieńcem kaplic pochodzących w większej części z okresu gotyku, a ponadto cztery różnej wielkości kaplice barokowe. Spośród kaplic warto wspomnieć następujące:
Wielkie kaplice położone na wschód od chóru:
Kaplica św. Elżbiety przylegająca od wschodu do wieży południowo-wschodniej, barokowa, z lat 1682-1700. Została ufundowana przez biskupa wrocławskiego kardynała Fryderyka Heskiego, jej autorem jest włoski architekt Giacomo Scianzi. Kaplica posiada własną zakrystię przyległą od wschodu, nakrytą pulpitowym daszkiem oraz wyodrębnione prezbiterium zwrócone na południe. Nawa przekryta jest kolebką, a w środkowej części kopułą z latarnią ustawioną na bębnie o eliptycznym rzucie. W kaplicy znajduje się nagrobek fundatora (po stronie północnej) i ołtarz z rzeźbą św. Elżbiety (po stronie południowej). ściany pokryte są freskami przedstawiającymi sceny z życia patronki. Nad wejściem do kaplicy jest umieszczone popiersie jej fundatora pochodzące z pracowni Berniniego.
Kaplica Mariacka na osi katedry, a zatem na przedłużeniu chóru, przylega do dwóch przęseł obejścia. Ta gotycka kaplica, określana niekiedy jako mały chór z lat 1354-1365, ufundowana została przez biskupa Przecława z Pogorzeli i zaprojektowana przez muratora Pieszkę jako kaplica kolegium mansjonarskiego. Kaplica jest jednonawowa, dwuprzęsłowa z wydzielonym węższym czworobocznym również dwuprzęsłowym prezbiterium. Zachodnie przęsło prezbiterium sklepione jest krzyżowo, pozostałe przęsła posiadają sklepienia pięciopodporowe. W kaplicy znajduje się tumba fundatora, a ponadto nagrobek biskupa Jana IV autorstwa Petera Vischera starszego z 1503 oraz liczne epitafia. Główny ołtarz kaplicy jest barokowy i zawiera kopię obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej.
Kaplica Elektorska lub Bożego Ciała przylegająca do wieży północno-wschodniej, barokowa, z lat 1716-1724. Kaplicę ufundował na swe mauzoleum biskup Ludwik Franciszek von Pfalz-Neuburg, który będąc jednocześnie biskupem Trewiru i Moguncji należał do elektorów Rzeszy Niemieckiej - stąd nazwa kaplicy. Projektantem był znany wiedeński architekt Johann Bernhard Fischer von Erlach. Dekorację malarską wykonał Carlo Carlone, prace rzeźbiarskie są dłuta Ferdinanda Maximiliana Brokoffa. Kaplica ta stanowi pendant do kaplicy św. Elżbiety, jej prezbiterium skierowane jest na północ. Także ta kaplica posiada kopułę z latarnią osadzoną na bębnie o eliptycznym rzucie.
Kaplica św. Jana Chrzciciela z 1408, przebudowana później na mauzoleum biskupa Jana Turzona, przylega do północno-wschodniej wieży od północy. Z renesansowego nagrobka Turzona, obejmującego niegdyś również tumbę z baldachimem, zachowała się tylko płyta z pełnopostaciową rzeźbą przedstawiającą biskupa.
Kaplice przyległe do naw bocznych:
Kaplica św. Kazimierza (dawn. św. Leopolda), przy szóstym (szerszym) przęśle południowej nawy, gotycka, z XV w. Niegdyś mieściła gotycki ołtarz z 1468, ufundowany przez kanonika Petera von Wartenberga, po wojnie wywieziony do Muzeum Narodowego w Warszawie.
Kaplica Zbawiciela, używana obecnie jako kaplica sakramentu, przy czwartym przęśle południowej nawy, barokowa[. Powstała w latach 1671-1672 na zlecenie kanonika Johanna Jacoba Brunettiego wedle projektu Carlo Rossiego. Sztukaterie wykonał Domenico Antonio Rossi. Niewielka kaplica nakryta jest kopułką z latarnią, posadowioną na pendentywach bez bębna. We wnętrzu znajdują się epitafia fundatora oraz jego brata, biskupa Johanna Brunnetiego, sufragana wrocławskiego w latach 1693-1703.
Kaplica Zmartwychwstania lub Zmarłych przy trzech zachodnich przęsłach północnej nawy bocznej, dostępna z drugiego przęsła nawy, barokowa, z 1749 roku. Jej fundatorem był Johann Christoph von Rummerskirch, zaś budowniczym zapewne Bartholomäus Wittwer.
Po wyjściu z katedry możemy zwiedzić późnoromański, najstarszy wrocławski kościół pod wezwaniem św. Idziego, który od północy sąsiaduje z archikatedrą.
Kościół pochodzi z pierwszej połowy XIII wieku - prawdopodobnie ok. 1242 i jest najstarszym w pełni zachowanym budynkiem Wrocławia, a zarazem najstarszym czynnym do dziś kościołem w mieście. Kamienne profile cokołu kościoła przez swoje cechy stylistyczne wskazują na pochodzenie z wcześniejszej budowli, są to prawdopodobnie spolia z tzw. katedry Walterowskiej. Z dwóch jego portali zachował się jeden w stylu romańskim, drugi jest już renesansowy. Sklepienie budynku wsparte jest pojedynczym filarem, a arkada z cegieł łączy kościół z szesnastowieczną kapitułą w stylu późnego gotyku, tworząc tzw. "Bramę Kluskową" (albo "Kluszczaną", niem. Klösseltor). Po II wojnie światowej usunięto większość zmian wprowadzonych w epoce baroku, skuwając tynki zewnętrzne i rekonstruując podwójny łuk tęczowy, pozostawiono natomiast sygnaturkę.
Budynek kapituły oraz z nim sąsiadujące mieszczą Muzeum Archidiecezjalne, w którym wystawiono zbiory cennych obiektów sztuki sakralnej, a także m.in. egipską mumię (325 p.n.e.) i kamienne płaskorzeźby z III wieku (Syria, okolice Damaszku).
Następnie wracamy ulicą Katedralną i idziemy w kierunku Wyspy Piaskowej (Piasku), na którą dostajemy się Mostem Tumskim. Przed nami potężny gmach gotyckiego kościoła pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny.
Kościół Najświętszej Marii Panny na Piasku to klasztorny kościół pokanonicki (Kanoników Regularnych św. Augustyna) położony na odrzańskiej wyspie Piasek.
łacińskie wezwanie kościoła brzmi Sancta Maria in Arena i pochodzi od rzymskiego kościoła św. Marii zbudowanego w miejscu dawnego cyrku, jednak przyjęło się tłumaczyć arena na piasek, co dało w końcu nazwę wyspie.
Obecnie jest to kościół parafialny, działa przy nim także duszpasterstwo głuchoniemych. W niedziele i święta są w nim ponadto odprawiane msze w klasycznym rycie rzymskim.
Więcej
Pierwotny romański kościół i klasztor został prawdopodobnie w 1. połowie XII wieku i ukończony przed 1148 rokiem. Romański kościół o długości zewnętrznej ok. 35 m był znacznie mniejszy od obecnego gotyckiego, i nieco mniejszy od powstałej w podobnym czasie katedry walterowskiej na Ostrowie Tumskim. Znajdował się w miejscu, w którym przy obecnym rzucie kościoła jest środkowa część nawy głównej i nawy południowej. Od zachodu znajdowały się dwie wieże z emporą pomiędzy nimi. Jeszcze w XIII wieku wydłużono w konstrukcji ceglanej prezbiterium w kierunku wschodnim o około 10 m. W tej postaci romański kościół przetrwał zapewne do roku 1334.
W miejscu opisanej powyżej świątyni wzniesiono w latach 1334-75 nową gotycką trójnawową halę bez transeptu. Budowę zainicjował opat Konrad z Oleśnicy, kościół został zaś konsekrowany w 1369 roku. Sklepienia wykonano w latach 1386-1395. W 1430 ukończono wieżę południową; północna pozostała nieukończona. Pierwotny gotycki hełm z galerią obronną został zastąpiony później barokowym, ten zaś spłonął jeszcze 28 lub 3 stycznia 1730 i został zastąpiony tymczasowym daszkiem namiotowym, którego forma zachowała się do dziś. W 1390 ukończono pierwszą z kaplic bocznych - świętej Rodziny, zaś w 1666 zbudowano kaplicę św. Krzyża - najstarszy obiekt barokowy we Wrocławiu. W pożarze z 1730 poza hełmem spłonął dach korpusu kościoła, odbudowany w 1732 roku.
W czasie oblężenia Wrocławia pod koniec II wojny światowej kościół i klasztor zostały silnie zniszczone. Rozważano pozostawienie zespołu poklasztornego w formie trwałej ruiny. Ostatecznie zostały jednak odbudowane - kościół w latach 1946-1948 i 1961-1963, przy czym wnętrzu przywrócono formy gotyckie. Dach odbudowano jako bardziej stromy niż przed zniszczeniem, rekonstruując formę sprzed pożaru z 1730 roku.
Architektura kościoła prezentuje formy gotyku redukcyjnego, jest zwarta i masywna. Zbudowany z cegły kościół jest halą z dwiema wieżami w elewacji zachodniej, z czego ukończono tylko południową, północna zaś nie wznosi się ponad poziom murów naw. Niewyodrębnione w bryle prezbiterium na przedłużeniu nawy środkowej było pierwotnie oddzielone od niej przez kamienne lektorium. Od wschodu posiada ono zakończenie czworoboczne, a sięgające zakończenia prezbiterium nawy boczne są zamknięte trójbocznie. Sklepienia powstały w swoistej adaptacji systemu wiązanego. Nad nawą główną liczącą łącznie z prezbiterium i przęsłem międzywieżowym siedem przęseł zbudowano sklepienia gwiaździste, a pomiędzy wieżami sklepienie krzyżowo-żebrowe.
Nawy boczne przekryte są sklepieniami trójdzielnymi o dziewięciu tarczach w każdym przęśle. Dzięki temu elewacja północna posiada gęsty rytm przypór, występujących dwa razy częściej, niż filary nawy głównej. Elewacja zachodnia jest całkowicie płaska, bez skarp, brak także szczytu. Zdobienia ograniczają się do płaskorzeźbionego portalu z takąż wimpergą.
Cała świątynia liczy 78 m długości, 25 m szerokości, 23,8 m wysokości wnętrza. Do nawy południowej przylega w jej wschodniej części czteroprzęsłowa zakrystia. Trzy nawy kościoła nakryte są wspólnym dwuspadowym dachem. Kościół początkowo kościół posiadał trzy równoległe dachy, osobne dla naw, z kamiennymi koszami pomiędzy nimi, o czym świadczą ich pozostałości odkryte w czasie przedwojennych renowacji. Wysokość kościoła do kalenicy wynosi 41 m. Wieże nakryte są daszkami namiotowymi.
Przeważająca część dawnego wyposażenia kościoła uległa zniszczeniu w 1945 roku. Z bogatej niegdyś dekoracji malarskiej wnętrza zachowały się tylko nieliczne pozostałości. Już w 1666 usunięto witraże, osadzone niegdyś w kamiennych maswerkach - obecne witraże powstały w okresie powojennej odbudowy.
W przyziemiu wieży znajduje się bogato zdobiona późnogotycka kamienna chrzcielnica z lat 1464-1472. Do kamiennego detalu architektonicznego wnętrza zaliczają się ponadto rzeźbione konsole, na których oparte są sklepienia oraz znajdujące się poniżej ustawione na dalszych konsolach pełnopostaciowe przedstawienia aniołów i proroków pod baldachimami. Z początkowej romańskiej świątyni pozostały natomiast nieliczne spolia, przede wszystkim tympanon fundacyjny umieszczony obecnie nad wejściem do zakrystii, stanowiący cenne źródło ikonograficzne. Przy filarach umieszczono liczne drewniane ołtarze pochodzące ze zniszczonych kościołów śląskich. W kościele znajduje się też barokowy (XVII wiek) obraz Matki Boskiej Zwycięskiej, przywieziony po wojnie z Mariampola na Podolu, koronowany w 1989 roku.
W kaplicy w przyziemiu zachodniego skrzydła budynku poklasztornego, dostępnej z południowej nawy kościoła wystawiona jest ruchoma szopka, przyciągająca przez cały rok turystów, a zwłaszcza najmłodszych.
Przylegający do kościoła czworobok klasztorny powstał w epoce gotyku, lecz w latach 1709-1715 został przebudowany i rozbudowany w stylu barokowym. Osobne, przylegające od wschodu skrzydło dawnej biblioteki klasztornej zachowało jednak gotycki charakter do 1945. Po sekularyzacji zakonu w 1810 budynki klasztorne były od 1811 wykorzystywane jako biblioteka. Zniszczony w czasie wojny budynek poklasztorny został odbudowany w latach 1956-1959, skrzydło dawnej biblioteki klasztornej rozebrano jednak, m.in. w celu pozyskania gotyckiej cegły. Obecnie w budynku poklasztornym mieści się oddział Biblioteki Uniwersyteckiej.
Droga prowadzi nas teraz brzegiem Odry: bulwarem Piotra Włostowica i bulwarem Stanisława Kulczyńskiego. Poznajemy wyspy odrzańskie, na których przed 1000 lat powstawał Wrocław. Przechodząc przez małe mostki i kładki pokonujemy Wyspę Słodową i osiągamy Wyspę Młyńską z najstarszym, liczącym ponad 600 lat, młynem "Maria".
Wyspa Słodowa to niewielka wysepka na Odrze w obrębie wrocławskiego Starego Miasta, w sąsiedztwie mniejszych nieco od niej Wyspy Bielarskiej i Wyspy Młyńskiej. Oddzielona od Wyspy Młyńskiej wąskim ciekiem, połączona z nią małym Mostem Słodowym, a z Wyspą Bielarską - dwudziestometrowym Mostem św. Klary, pozostałością po znajdujących się kiedyś na obu jego końcach Młynach św. Klary. Pierwszy z nich - własność zakonu klarysek - wybudowano w 1242, a drugi - franciszkanów św. Jakuba - w 1275. Po pewnym czasie ten drugi również stał się własnością zakonu św. Klary, stąd ich nazwa.
Więcej
Obie wyspy nazywane były pierwotnie Bielarska Tylna (Hinterbleiche) i Bielarska Przednia (Vorderbleiche, dzisiejsza Słodowa). Nazwa pochodziła od cechu bielarzy płótna, którzy działali w tej okolicy. Teren wysp był własnością zakonu św. Klary od średniowiecza, kiedy pozostawały poza obrębem murów miejskich, poprzez osiemnastowieczną rozbudowę fortyfikacji na prawym brzegu Odry, aż do roku ok. 1807-10, kiedy fortyfikacje rozebrano, a same wyspy przeszły na własność miasta. Wówczas również wybudowano żelazne mosty pomiędzy wyspami i rozpoczęto zabudowę mieszkalną wysp. Część Wyspy Słodowej pozostawała jednak aż do końca lat 30. niezabudowana, urządzano na niej m.in. sportowo-rekreacyjne schroniska dla młodzieży.
W I połowie wieku XX przeprowadzono przez Wyspę Słodową trasę łączącą oba brzegi Odry. W czasie oblężenia Wrocławia pod koniec II wojny światowej prawie cała zabudowa wyspy uległa zniszczeniu, zachowały się jedynie niektóre budynki, w tym oba wspomniane młyny.
Młyny św. Klary przetrwały do roku 1975, kiedy zostały wysadzone w powietrze przez saperów. Decyzja ówczesnego prezydenta miasta Wrocławia Mariana Czulińskiego o ich wyburzeniu 30 lat po zakończeniu wojny spotkała się z powszechną krytyką i protestami ludzi kultury, w tym m.in. Jerzego Waldorffa, architektów, urbanistów i konserwatorów zabytków, zwłaszcza, że wcześniej rok ich zburzenia był w PRL ogłoszony "Rokiem Ochrony Zabytków". Młyny, choć nie były w dobrym stanie technicznym, nie stanowiły istotnego zagrożenia, a po rekonstrukcji stanowić mogły cenny zabytek średniowiecznej architektury przemysłowej. Działki, na których stały młyny pozostają nadal (2005) słabo wykorzystane. Czuliński przypłacił tę decyzję utratą szans na stanowisko wojewody, do którego był przez nomenklaturę PZPR szykowany.
Przez prawie ćwierć wieku po zburzeniu młynów teren wysp pozostawał prawie całkowicie niezagospodarowany, na samej Wyspie Słodowej stała tylko jedna kamienica. Pod koniec XX wieku wyspy uporządkowano i wytyczono na nich nadodrzańskie trasy spacerowe. Wykorzystywana jest także jako miejsce publicznych imprez plenerowych i koncertów.
Wyspę Słodową, która połączona była do tej pory jedynie mostem św. Klary z Wyspą Bielarską i mostem Słodowym z Wyspą Młyńską połączono w 2003 roku z prawym brzegiem Odry na tyłach hotelu Park Plaza i byłego aresztu wojskowego trzecią przeprawą - pieszą kładką Słodową podwieszoną na charakterystycznych parabolicznych dźwigarach, a także z Wyspą Piasek czwartą przeprawą - pieszą kładką Piaskową.
Wyspa Młyńska, znacznie rzadziej (w średniowieczu) zwana także "Wyspą Bożego Ciała" to jedna z mniejszych odrzańskich wysp we wrocławskim Starym Mieście, sąsiadująca z Wyspą Piasek i Wyspą Słodową.
Więcej
Po obu stronach kanału Odry rozdzielającego Wyspy Piasek i Młyńską wybudowano przed rokiem 1267 młyny Maria i Feniks. Młyn Feniks znajdował się na Wyspie Młyńskiej, a Maria - na Piasku. Młyn Feniks został dotknięty przez pożar pierwszy raz w 1288, potem w 1466 spłonęły obydwa. Odbudowane zmieniały właścicieli i nazwę (przez pewien czas nazywano je młynami Bożego Ciała, a razem z nimi samą wyspę), po kolejnych trzech wiekach spłonęły raz jeszcze. Odbudowane w 1793, potem jeszcze dwukrotnie przebudowywane: w latach 40. XIX wieku w miejscu łączącej je dotąd kładki wzniesiono nad nurtem rynny roboczej dodatkowy budynek. Pomimo likwidacji po II wojnie światowej większości urządzeń przemiałowych cały ten kompleks do dziś nazywany jest "Młynem Maria". Zainstalowany na początku XX wieku elektryczny napęd działał do końca stulecia, choć tylko w części znajdującej się na Wyspie Młyńskiej. Obecnie budynek młyna na Wyspie Młyńskiej w znacznej części niszczeje (tylko od strony Mostów Młyńskich jest wykorzystywany jako mieszkania).
Sama Wyspa Młyńska już od XII wieku była elementem najstarszej we Wrocławiu przeprawy mostowej łączącej miasto z terenami położonymi na prawym brzegu (północnym) Odry. W XVIII wieku znajdowały się na niej umocnienia wchodzące w skład systemu fortyfikacji miasta. Po ich rozbiórce (po roku 1807) na wyspie stanęły budynki mieszkalne (głównie dla pracowników młynów). Po II wojnie światowej zabudowa ta częściowo legła w gruzach, a w jedynym (oprócz młyna) zachowanym budynku swoje miejsce znalazło Technikum Spożywcze; dziś znajduje się w nim hotel i schronisko młodzieżowe.
Przez Mosty Młyńskie wracamy na Wyspę Piaskową, a następnie, po przejściu przez Most Piaskowy, idziemy na zachód Bulwarem Xawerego Dunikowskiego, przy którym stoi pomnik ku czci pomordowanych na kresach wschodnich. Przechodząc obok budynków Akademii Sztuk Pięknych wchodzimy na platformę widokową dawnego bastionu obronnego zwanego dziś Wzgórzem Polskim. Stąd rozciąga się znakomita panorama Ostrowa Tumskiego i Wyspy Piaskowej.
U stóp wzgórza znajduje się Zatoka Gondoli, powstała w miejscu ujścia dawnej fosy miejskiej, a tuż obok jest Muzeum Narodowe i Rotunda Panoramy Racławickiej, przeniesionej do Wrocławia ze Lwowa w 1946 roku, a otwartej dla zwiedzających w 1985 roku. Szczegóły dotyczące zwiedzania warto sprawdzić na stronie: www.panoramaraclawicka.pl. Obok rotundy znajduje się pomnik Konstytucji 3 Maja i Pomnik Ofiar Zbrodni Katyńskiej. Spacer po Parku im. Juliusza Słowackiego doprowadzi nas do pomnika wieszcza oraz dwóch godnych odwiedzenia, unikatowych w skali kraju, obiektów: Muzeum Architektury oraz Muzeum Poczty i Telekomunikacji.
Muzeum Architektury to jedyne tego rodzaju muzeum w Polsce, mieści się w budynku dawnego kościoła św. Bernardyna i klasztoru bernardynów, przy ul. Bernardyńskiej 5. W tym samym budynku mieszczą się pomieszczenia Miejskiego Konserwatora Zabytków.
Kościół mieści się na terenie dawnego Nowego Miasta, na rogu ulic Bernardyńskiej i św. Jana Kapistrana, jednego z współzałożycieli tego zakonu, który przybył do Wrocławia w 1453 roku. To z jego inicjatywy rozpoczęto budowę zespołu klasztornego, ukończonego w 1517 roku.
Więcej
Sam klasztor wybudowano w latach 1465-1502; jest to czworobok z wirydarzami i krużgankami o cennych wnętrzach w stylu późnego gotyku, przylega do niego drugi dziedziniec utworzony przez przedłużone skrzydło południowe, nawę kościoła i kaplicę oraz odgradzający od ulicy mur. Sam kościół jest bazylikowy, bez transeptu, nawy nakryte są sklepieniami gwiaździstymi. W geometrii rzutu występują zaskakujące odchylenia od kąta prostego. Wkrótce po ukończeniu zespołu rada miejska zmusiła bernardynów do opuszczenia miasta: w roku 1522 w klasztorze został urządzony szpital, a później również szkoła i placówka pomocy społecznej, a kościół oddany został w zarząd ewangelikom, którzy mieli tu swoją świątynię aż do końca II wojny światowej.
Zniszczony w 60% w czasie wojny, odbudowany wg projektów i pod nadzorem Edmunda Małachowicza, który za swój wkład w dzieło odbudowy zachowujące gotycką atmosferę budynków wyróżniony został w roku 1966 przez ministra budownictwa. W 1965 roku w odbudowanych pobenedyktyńskich wnętrzach klasztoru i samego kościoła urządzono planowane tu już od lat pięćdziesiątych Muzeum Architektury. Początkowo było ono częścią Muzeum Wrocławia, a od 1971 roku funkcjonuje jako samodzielna jednostka muzealnicza.
Muzeum, posiadające w swych zbiorach 25 tysięcy obiektów, wystawia stale około pięciuset z nich; są wśród nich liczne detale architektoniczne, plany, mapy, rysunki, szkice, modele, fotografie (w tym archiwum dokumentujące historię Wrocławia), zabytki rzemiosła związanego z architekturą, a także modele Wrocławia ze średniowiecza i z XIX wieku. Wśród detali architektonicznych, pochodzących zarówno ze zniszczonych w wojnie obiektów, jak i z wykopalisk archeologicznych, znajdują się wykusze, zworniki, godła kamienic, maswerki, a także cenny romański Tympanon Jaksy z opactwa na Ołbinie.
Muzeum wrocławskie szczyci się swoim działem witraży, wśród których znajduje się najstarszy zachowany na ziemiach polskich witraż z przełomu XII i XIII wieku z wizerunkiem proroka Ezechiela. Obok niego wystawione są gotyckie witraże w oryginalnej średniowiecznej konstrukcji z ołowianymi spojeniami, a także późniejsze - "gabinetowe" - z wieku XVI i XVII i nowsze.
Muzeum Poczty i Telekomunikacji jest jedyną tego typu placówką w Polsce, mieści się w budynku dawnego Urzędu Czeków Pocztowych. Obecnie ogólna wielkość zasobu Muzeum wynosi 70 tysięcy obiektów inwentarzowych, nie licząc zbiorów filatelistycznych. Dział poczty gromadzi eksponaty zarówno o charakterze użytkowym jak i artystycznym.
Z alei Juliusza Słowackiego kierujemy się na zachód, do placu Dominikańskiego. Przed nami masywna bryła kościoła św. Wojciecha z barokową kaplicą błogosławionego Czesława - dominikanina, założyciela śląskiej prowincji o.o. dominikanów, obrońcy Wrocławia przed najazdem mongolskim w 1241 roku, patrona miasta.
Kościół św. Wojciecha jest jednym największych i najstarszych kościołów gotyckich miasta. Pierwotnie zbudowany na tym miejscu romański kościół, powstał na początku XII wieku i został poświęcony w 1112 świętemu Wojciechowi.
Więcej
Był to pierwszy kościół na lewym brzegu Odry powstały w czasach jeszcze przed lokacją miasta (przy skrzyżowaniu głównych dróg handlowych znajdowało się tu przedlokacyjne osiedle). W czasie najazdu mongolskiego w 1241 zasłużył się dominikański przeor Czesław Odrowąż, później uznany za błogosławionego patrona miasta. Podczas tego najazdu zniszczony został zarówno sam kościół, założony przez bł. Czesława klasztor, jak i prawdopodobnie całe lewobrzeżne miasto.
Około 1250 roku rozpoczęto odbudowę kościoła, już w stylu gotyckim, jako jednonawowy budynek z transeptem. W 1270 roku ukończono korpus kościoła, w 1359 roku ukończono wieżę, w początku XIV wieku zbudowano w miejsce dotychczasowego nowe, wielobocznie zamknięte prezbiterium, zaś przed 1487 rokiem kościół ponownie powiększono, przedłużając nawę o jedno przęsło od zachodu oraz podwyższając mury o prawie siedem metrów. Zachodnią elewację ozdobiono wydatnym ceramicznym szczytem, który stał się wzorem dla analogicznych form na kościele św. Doroty oraz kościoła Bożego Ciała. Uszkodzony hełm kościoła został przebudowany, zakończono go formą renesansową. W latach 1715-1730 powstała barokowa kaplica błogosławionego Czesława.
Po sekularyzacji zakonu w 1810 roku kościół przekształcono w parafialny, zaś zabudowania klasztorne, użytkowane jako magazyn, wyburzono w 1900, pozostawiając tylko refektarz, który nakryty dachem mansardowym stanowi obecnie osobny budynek. W czasie II wojny światowej kościół został silnie zniszczony. Pierwszy etap odbudowy miał miejsce w latach 1953-1955. W latach 70. XX wieku Maria Teresa Reklewska zaprojektowała dla kościoła nowe witraże, zrealizowane w latach 1981-1982. Rekonstrukcję uwieńczyła odbudowa hełmu w formach wzorowanych na gotyku.
Trasa naszego spaceru prowadzi teraz ulicą Piaskową, do placu Nowy Targ, jednego z najstarszych rynków Wrocławia. Jest to jeden z trzech historycznych placów targowych Starego Miasta, obok Rynku i placu Solnego.
Nowy Targ powstał prawdopodobnie już około 1214 roku, w czasie lokacji pierwszej części miasta lewobrzeżnego. Później został rozszerzony na zachód. W kierunku północnym i południowym wychodziły z placu po trzy ulice, na zachód dwie, zaś na wschód jedna, prowadząca do Nowego Miasta. Na placu znajdował się niegdyś długi budynek kramów kupieckich, wyburzony w początku XX wieku oraz zniszczona w 1945 fontanna z Neptunem. W 1909 roku przeniesiono handel z Nowego Targu do pobliskiej Hali Targowej.
W ostatnich tygodniach II wojny światowej większość zabudowy placu uległa całkowitemu zniszczeniu, zachowały się jedynie budynek administracyjny (obecnie oddział Urzędu Miasta) oraz kamienica na rogu ul. Jodłowej.
Z Nowego Targu ulicą Jana Ewangelisty Purkyniego dochodzimy do ulicy Wincenta Kraińskiego. Obok fragmentów zachowanych murów obronnych i jedynej baszty obronnej, dochodzimy do Hali Targowej, zbudowanej w latach 1906-08. Halę wzniesiono dla uporządkowania handlu w centrum miasta, który odbywał się wcześniej m.in. na Nowym Targu.
Więcej
Przedtem na miejscu Hali znajdował się czternastowieczny dwór biskupów lubuskich, który na początku XVI wieku przebudowano na Arsenał Piaskowy, ten zaś został wyburzony w 1905 roku. W północną elewację Hali wmurowano kamienne kule armatnie na pamiątkę po poprzednim przeznaczeniu tego miejsca. Jednoprzestrzenne wnętrze rozwiązane jest osiowo i otoczone galerią. Przekrycie hali wsparte na żelbetowych łukach parabolicznych stanowi pionierskie w skali światowej osiągnięcie inżynierskie. Podziemia hali mieszczą piwnice wysokości do 3,7 metra. Zewnętrzna szata budynku, wzorowana na giełdzie w Amsterdamie, posiada cechy nawiązującego do średniowiecza nurtu historyzmu, podczas gdy wnętrze jest już całkowicie modernistyczne.
Ulicą świętego Ducha wchodzimy na "Cypel Książęcy", mały, położony na lewym brzegu Odry obszar, będący własnością książąt wrocławskich, którzy w XIII wieku ufundowali tu liczne klasztory i nowy zamek książęcy.
Tu przy dzisiejszym placu bp. Nankiera odwiedzić można wzniesiony jeszcze przed najazdem mongolskim kościół św. Jakuba (dziś św. Wincentego). Miała to być nekropolia Piastów Wrocławskich, ale złożono tu jedynie ciało księcia Henryka II Pobożnego po jego klęsce pod Legnicą. Dziś mieści się tu katedra kościoła greckokatolickiego.
Katedra św. Wincentego i św. Jakuba ufundowana została przez Henryka Pobożnego około 1240 roku. Początkowo pod wezwaniem św. Jakuba, zbudowana w stylu romańskim.
Więcej
W wiekach XIV i XV poddany poważnej przebudowie i rozbudowie, która z braku środków ciągnęła się bardzo długo i z przerwami. W tym czasie powstała nawa główna kościoła o dł. 77,5 m i wys. 23 m w przeważającym do dziś stylu gotyckim. Czworobok klasztorny przylega do kościoła od północy, co jest nietypowe dla tej części Europy.
W latach 1662-1674 kościół otrzymał bogate wyposażenie barokowe, m.in. nowy ołtarz. Późnobarokowa kaplica pod wezwaniem Matki Boskiej Bolesnej (później Najświętszego Sakramentu) została natomiast wzniesiona przy południowej elewacji w latach 1723-1727.
Po sekularyzacji zakonu w 1810 roku kościół przekształcono w parafialny, zaś budynki klasztoru przeznaczono na siedzibę sądu.
W ostatnich dniach II wojny światowej kościół uległ ciężkim zniszczeniom, m.in. zawaliła się wieża, a wraz z nią część ściany bocznej i sklepień. Zachowane w dobrym stanie stalle przeniesiono do chóru katedry. Odbudowany kościół (latarnia i hełm wieży ukończony dopiero w latach 80.) przez jakiś czas służył tymczasowo jako garnizonowy, w zastępstwie odbudowywanego po pożarze kościoła św. Elżbiety. W 1997 papież Jan Paweł II i kardynał Henryk Gulbinowicz przekazali świątynię kościołowi greckokatolickiemu jako siedzibę eparchii wrocławsko-gdańskiej.
Tuż obok znajduje się dawny klasztor Klarysek (obecnie Urszulanek) fundacji księżnej Anny, wdowy po Henryku II Pobożnym, z Mauzoleum Piastów Wrocławskich i wspaniałą płytą sarkofagu ostatniego piastowskiego władcy księstwa wrocławskiego Henryka VI. Jest to miejsce godne zobaczenia.
Więcej
Nietypowa jest dyspozycja przestrzenna kościoła - jest on bowiem pozornie halowy, a właściwie jednonawowy, lecz przylega do niego od północy na całej długości kaplica o szerokości porównywalnej z szerokością nawy i jednakowej z nią wysokości. Obie niemalże równorzędne przestrzennie części kościoła zostały w czasach baroku podwyższone o kilka metrów i nakryte wspólnym dachem. Od południowego zachodu przylega do kościoła wieża, od końca XVII w. do II wojny światowej nakryta barokowym hełmem.
Klaryski, które przez blisko pół tysiąclecia mieszkały w tym miejscu, początkowo - do XIV wieku - przyjmowały do swego zakonu jedynie kandydatki z rodów książęcych i rycerskich, a i później, kiedy mogły do tego zakonu wstępować córki mieszczan, to zamkniętą miały możliwość piastowania wyższych godności. Opatkami mogły być przez pierwsze dwieście lat tylko córki książęce. W kaplicy (pod wezwaniem św. Jadwigi) tego naówczas elitarnego klasztoru pochowano Henryka III Białego, Henryka V Grubego i Henryka VI Dobrego, ostatniego z wrocławskich książąt, a także kilkanaście książęcych córek ze śląskich Piastów. Ocalałe płyty nagrobne są obecnie eksponowane w Mauzoleum Piastów śląskich w kościele św. Klary. W ediculi w filarze między kaplicą a kościołem mieści się urna z sercem księżniczki Karoliny, zmarłej w 1707 ostatniej Piastówny.
W 1810 roku klasztor przejęły urszulanki.
O ile wojenne uszkodzenia budynków klasztornych były niewielkie, to kościół został w 1945 roku zrujnowany. Zniszczeniu uległy dach i sklepienia, spłonął też barokowy hełm (do dziś nie odbudowany, przez co wieża nie stanowi jak niegdyś silnej dominanty). Dawny kościół św. Klary przestropowano żelbetową płytą, skuwając resztki uszkodzonej barokowej dekoracji i wprowadzając podziały ścian sugerujące położenie dawnych gotyckich sklepień, po czym urządzono w nim Mauzoleum Piastów. Dawna boczna kaplica św. Jadwigi, która zachowała barokowy charakter, uzyskała w ten sposób rangę głównej przestrzeni sakralnej zespołu.
Po wyjściu z kościoła wąskim zaułkiem im. Ossolińskich, prowadzącym między zabudowaniami klasztoru ss. Urszulanek i Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich dochodzimy do ulicy Grodzkiej. Zbiory Ossolińskich przybyły do Wrocławia ze Lwowa w 1946 roku i umieszczono je w dawnym klasztorze Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą. Dziś zbiory Biblioteki Ossolineum należą do największych w kraju i obok bogatego księgozbioru starodruków, rękopisów i literatury polskiej gromadzą grafiki, miniatury, ekslibrisy, mapy oraz numizmaty.
Przez mały skwer obok Wydziału Farmacji Akademii Medycznej przechodzimy w kierunku dawnego kolegium jezuickiego, dziś gmachu głównego Uniwersytetu Wrocławskiego.
Na trasie mijamy barokowy kościół p.w. Najświętszego Imienia Jezus, kryjący wspaniałe freski F.A. Schefflera oraz pietę, będącą kopią watykańskiej rzeźby Michała Anioła. Kościół Imienia Jezus to obecnie kościół uniwersytecki; wzniesiony przez jezuitów w latach 1689-98.
Więcej
świątynia ta ma jeden z najbogatszych we Wrocławiu wystrojów barokowych wnętrza. Jest to typowa dla architektury jezuickiej świątynia jednonawowa z dwoma rzędami (2x6) kaplic bocznych, nad którymi znajdują się empory otwarte ku nawie. Długość kościoła wynosi 53,2 metry, szerokość 26,2 m, a wysokość 23,6 m. Dość nietypowy jest fakt, że świątynia posiada dwie sygnaturki - malutką z 1700 roku na wschodnim szczycie kościoła i większą z 1727 roku.
Kościół wzniesiony został w miejscu południowego skrzydła dawnego zamku cesarskiego. Z wyburzonego zamku zachowano jednopiętrowy budynek renesansowy, który wykorzystano jako zakrystię. Przetrwały renesansowe portale okienne i drzwiowe.
Poświęcenia kościoła dokonano 30 lipca 1698, ale dopiero w 1700 ukończono fasadę zachodnią, a w okresie 1703 - 1706 Johann Rottmayer namalował cykl iluzjonistycznych fresków na ścianach i sklepieniach świątyni. Na fresku nawy głównej znajduje się wśród licznych postaci świętych oraz ówczesnych cesarzy austriackich także autoportret Rottmayera. Od 1722 do 1734 trwały prace nad rzeźbiarskim wystrojem kościoła - wykonano sztukaterie, pilastry, gzymsy, ambonę, rzeźby, a także zachowane częściowo do dziś ławki, konfesjonały, kandelabry i świeczniki. Monumentalny ołtarz główny, ukończony został w 1726 roku.
Pod koniec prac wykończeniowych kościoła wybudowano w sąsiedztwie (1728-41) gmach kolegium jezuickiego, które od 1811 po dziś dzień pełni funkcję gmachu głównego Uniwersytetu Wrocławskiego.
świątynia była kilkakrotnie opuszczana i lekko niszczona w wyniku działań wojennych, jednak nie poniosła zbyt dużych strat i barokowy wystrój oraz wyposażenie przetrwały do dziś.
W XIX wieku, a zwłaszcza w okresie 1879 - 1893 przebudowano większość barokowych ołtarzy kaplic bocznych (zachowując pierwotne elementy) m.in. zaopatrując je w nowo namalowane obrazy ołtarzowe. Jedynie w kilku ołtarzach zostały obrazy z XVII lub XVIII wieku. Powstała też wtedy gipsowa kopia Piety Michała Anioła. W 1926 roku wstawiono nowe organy, wykonane we Frankfurcie nad Odrą, które użytkowane są do dziś.
Po wojnie, po dokonaniu wstępnych prac zabezpieczających, we wrześniu 1946 przekazano go na potrzeby duszpasterstwa akademickiego.
Obok kościoła znajduje się budynek bramny dawnego kolegium oraz wejście do pomieszczeń administracyjnych Uniwersytetu Wrocławskiego i dawnej apteki, obecnie przytulnego klubu uniwersyteckiego ze wspaniałym freskiem. Mijamy Bramę Cesarską i przechodzimy obok statui "Szermierza", powstałej w 1904 roku wg proj. H. Lederera, i głównym wejściem, bogato zdobionym balkonowym portalem, wchodzimy do gmachu głównego Uniwersytetu Wrocławskiego, powstałego w latach 1728 - 1741 jako gmach kolegium jezuickiego, które od 1811 roku po dziś dzień pełni funkcję gmachu głównego Uniwersytetu Dwubiegowa klatka schodowa przyozdobiona jest wspaniałymi freskami F.A. Schefflera z 1734 roku będącymi apoteozą ziem śląskich.
Na I piętrze znajduje się najbardziej reprezentacyjna sala uniwersytecka - barokowa Aula Leopoldyńska (Aula Leopoldyna, Auditorium Academicum), pomyślana jako główne reprezentacyjne pomieszczenie nowo wznoszonego gmachu w latach 1728-1732. Nazwa nadana ku czci fundatora uniwersytetu, cesarza rzymskiego Leopolda I. Bardzo bogate dekoracje stiukowe wykonał bawarski artysta Franz Mangoldt, freski Johann Christoph Handke, a rzeźby drewniane Krzysztof Hollandt.
Więcej
Lekko trapezowate wnętrze podzielone jest na podium i audytorium, oprócz tego nad wejściem umieszczono emporę muzyczną. W centrum podium grupa rzeźbiarska z Leopoldem I na tronie. Obok niego znajdują się personifikacje: Roztropności (starzec z lustrem), Zapobiegliwości (kobieta z ulem), poniżej cesarza odrzucone przez niego alegorie: Zwady (kobieta z włosami w nieładzie) i Głupoty (młodzieniec z oślimi uszami). Po obu stronach podium, pod kolumnami są rozmieszczone posągi jego synów i także cesarzy: Józefa I oraz Karola VI. Przed nimi stalle i loże kanclerza (południowa część) i rektora (północna część). Na stropie fresk z poświęceniem uniwersytetu Matce Boskiej.
Nad audytorium znajduje się wielki alegoryczny fresk, który ilustruje apoteozę Mądrości Bożej, źródła wszelkiej wiedzy oraz personifikacje ówczesnych nauk i sztuk. Mniejsze freski we wnękach okiennych przedstawiają starożytnych i nowożytnych (do XVII) uczonych. Na ścianie wisi szesnaście portretów osób zasłużonych dla zakonu jezuitów oraz w pierwszych etapach budowy i działania uczelni. Osiem z tych portretów skradziono w 1997 roku, odzyskano tylko jeden, a resztę zastąpiono kopiami powstałymi po kradzieży. Przy ścianach stoją loże profesorskie.
Niezwykle bogaty jest portal wejściowy do auli, z bogato rzeźbionym drzwiami. Empora muzyczna ozdobiona stiukową balustradą z popiersiem i herbem ówczesnego dyrektora Urzędu Zwierzchniego Jana Antoniego Schaffgotscha oraz stropowym freskiem z alegorią Silesii (śląska) siedzącej na tronie w otoczeniu Viadrusa (Odry) i Wratislavii (Wrocławia). Podłoga sali wyłożona jest marmurowymi płytami. Aula Leopldina w trakcie kolejnych wojen i oblężeń miasta nie poniosła istotnych strat, obecnie jest wykorzystywana głównie jako część muzeum uniwersyteckiego, a także jako miejsce obchodzenia głównych uroczystości uczelni (np. immatrykulacji).
Po opuszczeniu Auli Leopoldyńskiej możemy udać się na Wieżę Matematyczną, stąd rozpościera się wspaniała panorama Wrocławia.
Przed opuszczeniem Uniwersytetu koniecznie należy przejść tzw. korytarzem rektorskim, gdzie tablice pamiątkowe przypominają nazwiska wrocławskich noblistów, profesorów Uniwersytetu Lwowskiego zamordowanych w 1941 roku, byłych rektorów oraz kierowników Katedry Języków Słowiańskich Wojciecha Cybulskiego i Władysława Nehringa.
Na parterze warto zajrzeć do Oratorium Marianum - dawnej sali kaplicznej, będącej w XIX wieku Salą Muzyczną, w której koncertowali Ferenc Liszt, Henryk Wieniawski i wielu innych.
Nie można także ominąć po przeciwnej stronie westybulu sali im. Romana Longshamps de Berier, w której obejrzeć można wystawę obrazującą 300-letnią historię (1702-2002) Kolegium Jezuickiego i Uniwersytetu.
Po wyjściu z budynku Uniwersytetu przez skwer, na którym umieszczono rzeźby przedstawiające cztery pory roku, idziemy ulicą Więzienną obok XIV-wiecznego więzienia miejskiego z ciekawym prostokątnym dziedzińcem (dziś Instytut Etnologii PAN) i dochodzimy do ulicy Kotlarskiej.
Po przekroczeniu ulicy Odrzańskiej wchodzimy w ulicę Malarską, skręcamy w lewo, w ulicę Kiełbaśniczą i następnie znów w lewo, w ulicę Jatki. Okazale prezentuje się tu powstały w XIV wieku zespół kramów mięsnych. Tu sprzedawano gorsze gatunki mięsa, najczęściej mięso kozie i drób. Przy wejściu zobaczymy pomnik zwierząt rzeźnych, powstały z inicjatywy Rady Miejskiej w latach 90. XX wieku. Są tu: koza, prosię, kaczka, gęś, oraz kogut stojący nieco wyżej i doglądający całego gospodarstwa. Dziś Jatki to małe galerie wrocławskich twórców oraz sklepy z artykułami artystycznymi.
Dalej idziemy ulicą Odrzańską w kierunku południowym. Po prawej stronie znajduje się wielka bazylika p.w. św. Elżbiety Węgierskiej (zwany też Farą Elżbietańską lub kościołem Garnizonowym). To jeden z kościołów parafialnych średniowiecznego miasta.
Więcej
Kościół położony jest na placu pomiędzy ulicami Kiełbaśniczą, Odrzańską, św. Mikołaja i św. Elżbiety, który stanowi pendant dla placu Solnego. Pierwszy w tym miejscu kościół, początkowo pod wezwaniem św. Wawrzyńca, ceglano-kamienny w stylu romańskim, powstał prawdopodobnie jeszcze na początku XIII wieku.
Obecny trójnawowy bazylikowy kościół ufundowany przez Bolesława III powstał od początku XIV wieku w stylu gotyku redukcyjnego. W latach 1309-1318 wzniesiono zachodnie przęsło naw, w 1340 roku ukończona była nawa, w 1384 kaplica pw. Najświętszej Marii, a w 1387 roku prezbiterium.
Służył jako kościół farny wrocławskiego patrycjatu i wyrażał jego ambicje, konkurując wielkością z biskupią katedrą św. Jana. łęki przyporowe odprowadzające siły ze sklepień nawy głównej umieszczone są nisko, pod dachami naw bocznych, w systemie krakowskim. Same nawy nakryte są prostymi sklepieniami krzyżowymi. Nawa główna ma wysokość 29,7 m. Prezbiterium kościoła wydzielone jest jedynie we wnętrzu wydatnymi gurtami, nie wyodrębnia się w bryle i jest zamknięte trójbocznie. Nawy boczne przedłużone są do końca prezbiterium i zakończone są analogicznie do niego, nie tworząc zamkniętego ambitu.
Bryła kościoła ma długość 68,2 m i szerokość 34,47 m. Ukończona w połowie XV wieku przylegająca do kościoła od południa masywna, pozbawiona przypór i akcentowana lizenami i blendami wieża osiągnęła wraz z hełmem wysokość 130,5 m, będąc najwyższą wieżą na śląsku i lokując się w czołówce najwyższych budowli ówczesnego świata.
Wokół kościoła istniał cmentarz, otoczony przez wieniec maleńkich domków księży-altarystów (opiekunów ołtarzy), które potęgowały wrażenie wielkości kościoła. Kruchty powstały po stronie południowej i północnej, główny portal prowadzi do przyziemia wieży. Stosunkowo nieefektowna elewacja zachodnia nie posiada portalu i ze względu na przylegającą do niej ulicę położona jest ukośnie w stosunku do osi kościoła.
6 kwietnia 1525 kościół św. Elżbiety stał się pierwszym ze śląskich kościołów, który przejęli ewangelicy. W 1529 roku, w czasie wichury zawalił się drewniany hełm wieży, a jego szczątki upadły na otaczający kościół cmentarz. Katoliccy pisarze określili to jako karę boską, która spadła na ewangelików. Ci z kolei argumentowali, że jeżeli w tak potężnym kataklizmie nikt nie zginął (szczątki przygniotły tylko kota) to świadectwo szczególnej opieki Boga. Wieżę odbudowano w latach 1531-1535 ze znacznie mniejszym hełmem renesansowym o formie istniejącej do dziś.
W 1598 podczas remontu dachu położono angobowaną dachówkę mnich-mniszka, tworzącą wzór czerwonej-zielonej szachownicy (analogiczne wzory istniały wówczas na dachach Ratusza oraz Fary Marii Magdaleny. W 1649 zawaliła się część więźby dachowej. Kolejny raz poważnych zniszczeń kościół doznał w czasie oblężenia miasta przez wojska napoleońskie w latach 1806/1807, gdy uszkodzony został hełm na wieży oraz dach. W latach 1856-1857 prowadzono renowację kościoła, lecz w czasie prac zawaliła się zewnętrzna ściana nawy południowej, a wraz z nią część sklepień - po odbudowie i wzmocnieniach konstrukcji kościół ponownie konsekrowano 19 listopada 1858 roku. W kościele z biegiem czasu powstało bogate wyposażenie fundowane przez zamożnych mieszczan, a także liczne epitafia (w sumie około 370).
II wojnę światową kościół przetrwał bez większych uszkodzeń. Krótko służył jeszcze jako kościół polskiej już parafii ewangelicko-augsburskiej, a w listopadzie 1946 został przekazany katolickiemu ordynariatowi polowemu, uzyskując status kościoła garnizonowego. Służył również jako sala koncertowa, a jego organy wykorzystywano w czasie festiwalu Wratislavia Cantans.
Bogate wyposażenie kościoła i dużą część oryginalnej substancji budowlanej strawiły jednak trzy pożary, które miały miejsce w latach 60. i 70. XX wieku.
Odbudowy podjęto się dopiero w 1981 roku, przez całe lata 80. postępowała ona bardzo powoli. Przy rekonstrukcji wykorzystano współczesne techniki budowlane, hełm w dawnych formach wykonano z żelbetu, zaś stalową kratownicową więźbę dachową przykryto dla zapewnienia pełnej szczelności wpierw blachą, na nią kładąc dachówkę (przywrócono przy tym szachownicowy wzór).
Na zrekonstruowaną wieżę kościoła w wysokości 91 metrów prowadzi 365 schodów. Z tarasu widokowego podziwiać można kolejną odsłonę panoramy miasta.
Obecnie trwają przygotowania do rekonstrukcji zniszczonych organów w dawnej formie, oraz prowadzi się renowację i naprawę uszkodzonego wnętrza kościoła.
(http://pl.wikipedia.org)
Na placu przykościelnym powstał w końcu lat 90. pomnik Dietricha Bonhoeffera, urodzonego we Wrocławiu niemieckiego pastora-antyfaszysty, straconego w obozie koncentracyjnym w 1945 roku. Pomnik jest darem miasta Berlina.
W końcu XIX wieku dla zwiększenia przepustowości ulic wyburzono większość domków altarystów, pozostawiając tylko cztery, zaś w początku XX wieku zburzono jeszcze jeden. Dwa domki, połączone bramką i zwane Jaś i Małgosia pozostały. W gotyckim domku altarysty "Jaś" mieszka grafik i rzeźbiarz Eugeniusz Get-Stankiewicz, zaś elewacja domu służy prezentacji jego dzieł. "Małgosia" jest obecnie siedzibą Towarzystwa Miłośników Wrocławia. Obie kamienice łączy łuk arkadowy z łacińską inskrypcją Mors Ianua Vitae (śmierć - wrota życia).
Jaś i Małgosia zajmują północno-zachodni narożnik Rynku.
Wrocławski Rynek to średniowieczny plac targowy, obecnie centralna część strefy pieszej. Stanowi prostokąt o wymiarach 205 na 175 m. Jest to jeden z największych rynków staromiejskich Europy. Zabudowę otaczającą Rynek stanowią budynki pochodzące z różnych epok historycznych. Centralną część Rynku zajmuje blok śródrynkowy, określany jako tret, składający się z Ratusza, Nowego Ratusza oraz licznych kamienic. Jest on obrócony względem zewnętrznego obrysu Rynku oraz sieci otaczających ulic o 7°, przyczyna takiego położenia nie jest jednoznacznie wytłumaczona.
Więcej
Rynek tworzy układ urbanistyczny wraz z przekątniowo przyległymi placem Solnym oraz placem wokół kościoła św. Elżbiety. Do Rynku prowadzi 11 ulic - po dwie w każdym narożniku (świdnicka, Oławska, E. Gepperta (Zamkowa), Ruska, św. Mikołaja, Odrzańska, Kuźnicza, Wita Stwosza), ponadto przebity w XIV lub XV w. Kurzy Targ po stronie wschodniej oraz wąskie ul. Więzienna i Przejście św. Doroty.
Rynek powstał w związku z lokacją Wrocławia, wedle nowszych badań już za czasów Henryka Brodatego, między rokim1214 a 1232. Starsze publikacje twierdziły, że powstał dopiero w czasie powtórnej lokacji w latach 1241-1242. Z biegiem czasu wokół Rynku powstały kamienice patrycjatu, a około połowy XIV wieku utworzyły ciągłe pierzeje i nastąpiło utrwalenie podziałów własnościowych.
W XIX wieku przez Rynek poprowadzono linię tramwajową, najpierw tramwaju konnego, a później także elektrycznego. Tramwaje kursowały przez Rynek do połowy lat 70. zeszłego stulecia, gdy przeniesiono je na Trasę W-Z. W latach 1996-2000 wyremontowano nawierzchnię Rynku, ostatecznie zamykając ruch samochodowy po jego wschodniej stronie, jak również odnowiono większość elewacji.
Przy Rynku znajduje się obecnie 60 numerowanych posesji, przy czym niektóre budynki posiadają kilka numerów. Podziały działek przebiegają najczęściej inaczej niż dawne podziały lokacyjne, na skutek wtórnych podziałów i scaleń. Każda działka ma również swoją historyczną nazwę, zwykle związaną z atrybutem umieszczonym niegdyś na elewacji kamienicy lub losami miejsca, np. Pod Gryfami, Pod Błękitnym Słońcem, Stary Ratusz.
Najważniejszym budynkiem na Rynku był Ratusz, rozbudowywany od końca XIII wieku. Rynek stanowił jedno z niewielu dozwolonych miejsc handlu detalicznego na terenie miasta, wzniesiono na nim trzy duże budynki handlowe: dom kupców (sukiennice), smatruz (w którym handlowano pieczywem oraz obuwiem) oraz Dom płócienników, mieszczący też Małą Wagę, ponadto rzędy Kramów Bogatych i Kramów Płócienników oraz Dom Wielkiej Wagi. Najstarszy w tym zespole, powstały jeszcze przed najazdem mongolskim dom kupców (w miejscu obecnej ulicy Sukiennice) stanowił dwunawową halę o szerokości 13 m, i długości około 100 m, do której z obu stron przylegało po 21 komór, nieposiadających okien i połączonych z halą jedynie drzwiami. Dwie komory po stronie południowej służyły celom administracyjnym, w pozostałych handlowano suknem. Centralna hala nakryta była pogrążonym w kierunku centralnych filarów dachem, prawdopodobnie ozdobionym we wnętrzu podwieszonym stropem. Od wschodu sukiennice zamknięte były murem z dwiema bramami, zaś od zachodu przylegał do nich poprzecznie dom płócienników. W południowo-zachodnim narożniku linia zabudowy bloku śródrynkowego jest wycofana, znajdował się tam do połowy XVIII wieku targ rybny, a od 1745 roku ponadto odwach, w 1788 roku zastąpiony okazalszym obiektem projektu Carla Gottharda Langhansa.
Po zniesieniu przywilejów handlowych sukiennice zajmujące centrum Rynku stały się zbędne, zostały zatem w latach 1821 i 1824 rozebrane i zastąpione klasycystycznymi kamienicami. W tym samym czasie rozebrano smatruz, rozbudowując kosztem jego działki rząd położonych na północ od niego domów. W 1847 rozebrano Wielką Wagę, wznosząc pomnik konny Fryderyka II autorstwa Augusta Kissa, zaś w 1859 Małą Wagę, Dom Płócienników i Urząd Chmielny, aby zrobić miejsce dla Nowego Ratusza projektu Augusta Stülera. W miejscu wyburzonego odwachu powstał natomiast w 1861 pomnik Fryderyka Wilhelma III, również zaprojektowany przez Kissa. Krótko po II wojnie światowej oba pomniki usunięto.
Późnogotycki wrocławski Ratusz to jeden z najlepiej zachowanych historycznych ratuszy w Polsce, zarazem jeden z głównych zabytków architektonicznych Wrocławia.
Ratusz znajduje się w południowo-wschodnim narożu bloku śródrynkowego (tretu). Dwukondygnacyjny, podpiwniczony, trójtraktowy budynek na planie wydłużonego prostokąta z wieżą i kilkoma przybudówkami powstał w kilku etapach budowlanych na przestrzeni około 250 lat (od schyłku XIII wieku aż po wiek XVI). Obecny kształt Ratusz zawdzięcza restauracjom przeprowadzonym od XIX do XXI wieku.
Współcześnie Ratusz mieści oddział wrocławskiego Muzeum Miejskiego - Muzeum Sztuki Mieszczańskiej, stanowiąc niejako jego główny eksponat. Ponadto w Ratuszu odbywają się różnego rodzaju uroczystości, przyjmowani są tam odwiedzający Wrocław dostojnicy.
W piwnicach Ratusza znajduje się Piwnica świdnicka, jeden z najstarszych lokali gastronomicznych w Europie.
Więcej
Najstarsza część Ratusza powstała, jak wnioskuje się ze źródeł pisanych, do roku 1299, kiedy to wypłacono wynagrodzenie budowniczym Martinusowi i Albericusowi (Marcinowi i Alberykowi) oraz zanotowano wpłatę za jednorazowe wynajęcie budynku sukiennikom. Dwa lata później kolejny rachunek poświadcza zapłatę za drobne prace wykończeniowe w piwnicy. Ta najstarsza część budynku, określana wówczas jako consistorium, jest obecnie niemal całkowicie wchłonięta przez dalsze etapy budowlane i jako taka niewidoczna z zewnątrz. Składała się z dwutraktowej parterowej podpiwniczonej hali, nakrytej stropem (obecnie środkowy odcinek północnego i środkowego traktu) oraz przylegającej od zachodu wieży. Budynek był wolno stojący, od północy znajdowało się przejście między nim a Domem Kupców, wejście zaś było zapewne po stronie południowej. Poza zgromadzeniami mieszczan posiadał funkcję handlową.
W 1326 roku miasto wykupiło od potomków dziedzicznego wójta 3/4 jego praw, zaś w 1329 roku dalszą ćwierć, dzięki czemu rada pełniła jednocześnie obowiązki wójta. Zwiększone kompetencje i prestiż wywołały konieczność budowy nowej siedziby dla rady.
Już w latach 1328-1333 w sąsiedztwie consistorium (przy jego północno-wschodnim narożniku) zbudowano drugi, znacznie mniejszy budynek praetorium, tak że dotychczasowy plac sądowy z pręgierzem był otoczony od zachodu i północy budynkami, zaś luka dzieląca consistorium od Domu Kupców została zamknięta. Nad głębiej posadowioną i ukończoną wedle zapisków w 1332 roku piwnicą praetorium zbudowano suterenę z przejściem na powstały między consistorium a Domem Kupców dziedziniec. Z tego przejścia dostępne były cele więzienne, służące jako swego rodzaju areszt śledczy. W kolejnej kondygnacji wysokiego parteru znajdowała się izba rady miejskiej z trzema lancetowatymi oknami. Ta murowana w tzw. wątku romańskim część budynku stanowi obecnie aneks północno-wschodni Ratusza i jest widoczna jako północny odcinek elewacji wschodniej. Zespół dwóch budynków zyskał odtąd rangę ratusza, całość była określana zaś jako praetorium lub novus domus.
W latach 1343-1357 zbudowano na placu sądowym jednofilarową Izbę Sądową, przylegającą od południa do budynku rady i od wschodu do consistorium. Na piętrze zbudowano kaplicę z wykuszem przeznaczonym na ołtarzyk. Zapewne w tym samym czasie nadbudowano piętro nad dawnym dwutraktowym consistorium oraz nad salą rady miejskiej. Wieżę podniesiono o kilka metrów i nakryto wysokim ośmiobocznym hełmem z galeryjką, a zatem podobnym jak obecne zrekonstruowane hełmy katedry. Hełm otoczony był balustradą nad murowaną częścią wieży.
Od lat 70. XV wieku do 1504 roku w kliku etapach budowlanych powiększono Ratusz od południa, zwiększając jego powierzchnię o połowę i nadając całości bardziej reprezentacyjny charakter. Korzystano zasadniczo z form schyłkowego gotyku, jednak przyjmując już pewne elementy renesansowe. Trakt środkowy i północny uzyskały w tym czasie wspólny dach i wysoki, bogato zdobiony szczyt ze sterczynami od strony wschodniej. Południowy trakt oraz aneks północno-wschodni przekryto osobnymi, niższymi dachami. Od strony wschodniej wyposażono je w niższe szczyty ceramiczne, tak że wraz z wysokim szczytem środkowym całości nadano wrażenie symetrii. Elewacje Ratusza otynkowano i pokryto w 1510 roku dekoracją malarską, której resztki widoczne były do lat 80. XIX wieku, a w 1528 roku pojawiły się renesansowe portale Sali Sądowej i Izby Rady. W 1536 roku umieszczono na wieży ratuszowej nowy pięciopolowy herb miasta, a w 1548 roku od strony dziedzińca powiększono aneks północno-wschodni. W jego nowej części umieszczono na parterze kancelarię rady, a na piętrze kancelarię ławy z renesansowym wykuszem skierowanym na dziedziniec.
W 1615 roku zarządzono przeniesienie kramów kuśnierzy z sali mieszczańskiej na piętro Smatruza. Rok później Valentin von Säbisch przesklepił salę mieszczańską i podzielił parter południowego traktu na kilka pomieszczeń, urządzając tam posterunek straży miejskiej; dodane wówczas zostały w niektórych pomieszczeniach i na zachodniej elewacji wczesnobarokowe portale. Wkrótce w wyburzonej później dobudówce na północ od wieży i głównego korpusu umieszczono mieszkanie kanclerza rady miejskiej, do którego obowiązków należało przechowywanie nocą kluczy do bram miejskich. W 1680 roku przebudowano i poszerzono schody prowadzące z dawnej Sali Sądowej do Sali Wielkiej (zwanej później nieściśle Refektarzem) na piętrze.
Po przejęciu Wrocławia przez Prusy wojsko przejęło niemal cały parter Ratusza na swoje potrzeby. W 1778 roku batalion gwardyjski koszarował ponadto przez jakiś czas w Sali Wielkiej na piętrze. Zwiększone obciążenie spowodowało powstanie zarysowań w sklepieniach.
Od 1808 roku rada miejska nie obradowała w Ratuszu, który był technicznie przestarzały i nie odpowiadał potrzebom nowoczesnej administracji miejskiej po zniesieniu feudalnych praw miejskich. Rada miejska wynajmowała różne pomieszczenia, a w latach 60. XIX wieku rajcy przenieśli się do położonego nieopodal Nowego Ratusza.
Ratusz znajdował się w tym czasie w złym stanie, przez długie lata był zaniedbany i dość przypadkowo podzielony na mniejsze pomieszczenia kancelaryjne. Jego elewacje obudowano wieńcem bud przekupniów, tynki w dużej części odpadły, zaś szczyt elewacji wschodniej utracił sterczyny.
Większej renowacji doczekał się Ratusz w końcu XIX wieku. Przeprowadził ją w latach 1884-1891 Karl Lüdecke, który wzniósł w miejscu mieszkania kanclerza nową paradną klatkę schodową i zrekonstruował sterczyny w elewacji wschodniej. Najskromniejsza elewacja zachodnia została ozdobiona fantazyjnymi pseudogotyckimi ażurowymi szczytami, nie mającymi historycznego pierwowzoru w Ratuszu.
W latach 1934-1936 przeprowadzono kolejną renowację. Na piętrze wyburzono pozostałe ściany działowe w południowym trakcie, przywracając Sali Wielkiej formę trójnawową. Zbudowano nowe posadzki, otynkowano elewację wschodnią, zaś po stronie południowej zbudowano nowe schody wejściowe do środkowego ryzalitu, rekonstruując rozwiązanie istniejące do około 1800 roku. Usunięto też prawie wszystkie budy przekupniów otaczające ratusz - pozostała jedna przy ryzalicie południowo-wschodnim, w której mieści się dziś kiosk z pamiątkami.
W ostatnich dniach II wojny światowej wobec ogólnie poważnych zniszczeń w okolicy ratusz doznał stosunkowo umiarkowanych uszkodzeń: przede wszystkim sklepienie piętra przebiła bomba lotnicza (nie eksplodowała jednak). W latach 1949-1953 roku ratusz w pełni odbudowano, skuwając tynki z elewacji wschodniej i przelicowując ją. Zmieniono też boczne szczyty wschodnie i oba szczyty zachodnie, te ostatnie w znacznym stopniu, rekonstruując ich pierwotny kształt. Elewację południową ponownie otynkowano, wykonując bardzo grubą warstwę tynku, wystającą przed lico narożnych klińców. Uszkodzoną więźbę z czasów renowacji Lüdeckego zastąpiono w latach 1972-1973 nową, o konstrukcji stalowej.
W końcu lat 80. XX wieku przeprowadzono renowację elewacji Ratusza, obejmującą oczyszczenie detali kamieniarki. Mimo stosunkowo dobrego stanu budynku na początku XXI wieku ponownie odnowiono elewacje, uzupełniając pozostające od II wojny światowej ubytki kamieniarki i nadając głównemu szczytowi barwę żółtą, a elewacji południowej, gdzie wymieniono tynki na cieńsze, rdzawoczerwoną. Na podstawie badań odtworzono też polichromię herbu miasta na wieży.
Współcześnie wrocławski Ratusz stanowi w większości dwukondygnacyjny, podpiwniczony, murowany budynek z cegły i piaskowca, z przesklepionymi wnętrzami. Dwuspadowe dachy są kryty dachówką, a niektóre partie posiadają dachy hełmowe kryte blachą miedzianą. Ratusz jest trójtraktowy, zbudowany jest na planie wydłużonego w kierunku wschód-zachód prostokąta, z trzema różnego kształtu ryzalitami w partii południowej oraz aneksami szerokości jednego traktu w części północnej. Poprzecznie do zasadniczego podziału na traktu Ratusz jest podzielony ścianami w kierunku północ-południe na trzy odcinki. Między aneksami od północy a sąsiadującą zabudową znajdują się dwa dziedzińce.
W północno-zachodnim narożu powstała w kilku etapach wieża o łącznej wysokości 66,0 m i wymiarach podstawy około 7,70 x 7,70 m. Kwadratowa część wieży ma 32,80 m wysokości, w dwóch ostatnich kondygnacjach (11,70 m wysokości) wieża przyjmuje rzut ośmioboku. Nad nimi znajduje się dwukondygnacyjny renesansowy dach hełmowy. W wieży znajduje się w niej najstarszy w Polsce dzwon zegarowy z 1368 roku. Przyziemie wieży mieściło przez pewien czas celę więzienną o nazwie Pod Zielonym Dębem.
Od północy Ratusz przylega aneksami do sąsiadującej zabudowy ul. Sukiennice, tak że posiada obecnie trzy widoczne z zewnątrz elewacje. Ponadto istnieją dwa dziedzińce dostępne poprzez wnętrze budynku.
Sugerująca symetrię budynku strona wschodnia Ratusza stanowi główną elewację. Do poziomu gzymsu elewacja jest obecnie ceglana. Okna zasadniczego korpusu są na parterze prostokątne, z kamiennymi, płaskimi, niezdobionymi ościeżami, osłonięte kratą, zaś na piętrze ostrołukowe, z maswerkiem. W trójosiowej przybudówce północnej okna są ostrołukowe, rozglifione. Na piętrze znajduje się wykusz kaplicy.
Elewację wieńczą trzy szczyty, z czego środkowy znajduje się nad traktem północnym i środkowym, zaś boczne - nad traktem południowym i przybudówką północną. Bogato zdobiony ceramicznym ornamentem i otynkowany szczyt środkowy był niegdyś również polichromowany. Krawędź szczytu zwieńczona jest sterczynami, zrekonstruowanymi przez Lüdeckego. Boczne szczyty są ceramiczne, schodkowe, z prostokątnymi blendami.
Wejście od strony wschodniej poprzedzone jest podestem. Nad drzwiami znajduje się tympanon z płaskorzeźbionymi elementami herbu Wrocławia (lew, orzeł, św. Jan Ewangelista). Gzyms główny przerwany jest przez tarczę zegara z 1580 roku.
Balustrady schodów wejścia wschodniego zakończone są płaskorzeźbionymi płytami z alegorycznym przedstawieniem symboli władzy miejskiej. Znajdująca się po lewej stronie płyta przedstawia w niszy zwieńczonej łukiem w ośli grzbiet postać pachołka z sakiewką i zwojem pisma w ręku. Zapewne starsza płyta po prawej stronie (obecnie kopia, oryginał znajduje się w Sali Wielkiej Ratusza) przedstawia w ostrołukowej niszy rycerza w zbroi z mieczem i włócznią.
Południowa elewacja ma kompozycję w przybliżeniu symetryczną. Z tej strony budynku znajdują się trzy ryzality, jeden w centrum elewacji, zaś dwa na jej krańcach. Na zachód od centralnego ryzalitu znajdują się trzy osie okienne, zaś na wschód cztery. W odległości dwu osi okiennych od środkowego wykusza następują po obu jego stronach lizeny.
Elewacja południowa jest otynkowana, po ostatnim remoncie malowana na rdzawoczerwono. Narożniki podkreślone są kamiennymi ciosami. Prostokątne okna mają proste laskowanie, a na piętrze ozdobione są naczółkami.
W kondygnacji piętra ryzalitów znajdują się wykusze, bogato zdobione późnogotycką kamieniarką. Największy ryzalit południowo-wschodni jest najdalej na wschód wysuniętą częścią Ratusza, podczas gdy ryzalit południowo-zachodni zlicowany jest z zachodnią elewacją. środkowy ryzalit jest z kolei najbardziej ozdobny, jego górna kondygnacja jest pokryta ze wszystkich stron ornamentem. Ryzality nakryte są miedzianymi (niegdyś ołowianymi) ostrosłupowymi hełmami o niespotykanych poza tym we Wrocławiu formach, przy czym w przypadku ryzalitu południowo-wschodniego dotyczy to jego wschodniej części; zachodnia część, mieszcząca Izbę Wójta, zwieńczona jest zwróconym na południe szczytem.
Przedstawienia figuralne na elewacji Ratusza pochodzą z XIX i XXI wieku, stanowiąc uzupełnienie pierwotnej koncepcji.
Obecnie używane wejście mieści się od strony zachodniej i prowadzi przez barokowy portal. Zachodnia elewacja jest najskromniejsza i stanowi niemal całkowicie ceglaną powierzchnię. Dwa szczyty, znajdujące się na zakończeniu traktu południowego i środkowego, posiadają formy łączące późny gotyk z motywem renesansowym (jaskółczy ogon), pochodzą jednak z powojennej restauracji. Trakt południowy zakończony jest stosunkowo skromnym wykuszem renesansowym z 1548 roku.
W podziemiach Ratusza znajdowała się od 1332 roku, a na pewno od 1387 pijalnia piwa, zwana Piwnicą świdnicką. Do dziś działa w tym miejscu lokal gastronomiczny.
Wejście do Piwnicy świdnickiej znajduje się w ryzalicie środkowym. Piwnica składa się z wielu połączonych ze sobą pomieszczeń, sklepionych w zasadzie kolebkowo, a częściowo krzyżowo oraz krzyżowo-żebrowo.
W przybudówce północnej, pod Izbą Rady, znajduje się niski parter lub suterena. Niegdyś znajdowały się tutaj cele wiezienne, dostępne z prowadzącego na dziedziniec przejścia. Cele te nosiły następujące nazwy: Bocianie gniazdo, Zimna kuchnia, Pusta sakiewka, Czyżykowy chłop, Strzeż się, Cierpliwy Hiob.
Na parterze znajdują się następujące pomieszczenia:
Izba Rady - w północnej przybudówce, aż do 1808 odbywały się tu posiedzenia rady miejskiej. ściany obłożone są intarsjowanymi płytami z roku 1563.
Kancelaria Rady
Sala Sądowa
Sala Mieszczańska - dwutraktowa, nakryta sklepieniami kolebkowymi z lunetami. Obecnie mieści Galerię Sławnych Wrocławian
Izba Wójtowska
Kancelaria Wójtowska
mniejsze pomieszczenia w trakcie południowym i ryzalitach
Na piętrze znajdują się następujące pomieszczenia:
Izba ławy
Kancelaria ławy z renesansowym wykuszem wychodzącym na dziedziniec
Sala Książęca - niegdyś kaplica nosząca wezwanie św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty. Na ołtarzu znajdowała się niegdyś herma z relikwiami św. Doroty. Przed każdym posiedzeniem rady rajcy słuchali tutaj mszy. Po nastaniu reformacji zwyczaj ten zarzucono, zaś od 1660 roku w sali odbywano rady książęce, stąd dzisiejsza nazwa.
Sala Wielka (niem. Remter, tj. Refektarz) - największe pomieszczenie Ratusza (26,60 x 20,80 m), zajmujące w centralnej części wszystkie trzy trakty, służące niegdyś na różnego rodzaju uroczystości. W przestrzeni środkowego ryzalitu znajduje się wnęka o poziomie podłogi uniesionym o kilka stopni, oddzielona maswerkową przegrodą.
Skarbiec (niem. Rentkammer) - dawniej zbierano w tym pomieszczeniu pieniądze z podatków.
Izba Seniora Rady - ze sklepieniem gwiaździstym z 1482 roku.
Od północy znajduje się powstała w czasie przebudowy K. Lüdeckego trójbiegowa klatka schodowa łącząca parter z piętrem.
W 1956 przed Ratuszem w miejscu po pomniku Fryderyka Wilhelma III ustawiono przewieziony ze Lwowa pomnik Aleksandra Fredry. W 1988 zrekonstruowano usunięty krótko po wojnie pręgierz po wschodniej stronie Ratusza. W jednym z budynków w bloku śródrynkowym działał Teatr Laboratorium Jerzego Grotowskiego, a dziś mieści się centrum badania jego twórczości.
Wewnątrz bloku śródrynkowego wytyczone są cztery uliczki: Sukiennice, Przejście żelaźnicze, Przejście Garncarskie oraz Zaułek Jerzego Grotowskiego.
Zwiedzanie rynku zaczniemy od strony zachodniej, zwanej Stroną Siedmiu Elektorów, która ma najwięcej zachowanych oryginalnych zabytków - renesansowych i manierystycznych kamienic na zrębie gotyckim, ponieważ II wojnę światową przetrwała prawie nieuszkodzona. Kamienice tej strony posiadają bardzo głębokie działki (240 stóp), sięgające ul. Kiełbaśniczej (przypuszczalnie wtórnie scalone), gdyż należały niegdyś do najznamienitszych patrycjuszy.
Rynek 1: Skromny, ale ciekawie rozwiązany w górnych kondygnacjach dawny dom handlowy firmy Ludwig Wittemberg & Co. Zbudowano go w 1907 r. w stylu secesyjnym, według projektu wrocławskiego architekta Wahlicha.
Rynek 2: Kamienica Pod Gryfami, jej nazwa związana jest z mitycznym stworzeniem - skrzydlatym lwem z głową orła, który widnieje w dekoracji szczytu i na tarczy herbowej w zwieńczeniu portalu. Szczególnie wartościowa, z wysokim manierystycznym szczytem, najokazalsza kamienica w Rynku, wybudowana pod koniec XVI wieku. Najwcześniejsza wzmianka o kamienicy pochodzi z lat 1587 - 1589, wtedy też powstał obecny portal dłuta Gerharda Hendrika. W XVII wieku miała miejsce kolejna przebudowa, podczas której wydzielono sień ze sklepieniem o koszowym przekroju, a w dziedzińcu powstała arkada z toskańską kolumną wspierającą galerię pierwszego piętra. Zaadaptowano poddasze domu na pomieszczenia mieszkalne. Zmodernizowano również fasadę, ozdobiono ją malowidłami olejnymi. Pojawiły się lustra podokienne. W 1756 roku w wyniku renowacji odnowiono sztukatorską dekorację fasady i na nowo pomalowano. W latach 1762 - 1764 galeria na pierwszym i drugim piętrze otrzymała kutą żelazną balustradę. W 1825 roku, w wyniku przebudowy oszklona została galeria pierwszego piętra, a kuta, ażurowa balustrada została omurowana. Fasada została częściowo zmieniona o detal empirowy. W 1935 roku w wyniku konserwacji został przywrócony manierystyczny wygląd fasady. Podczas remontu w 1960 roku rozebrano oficyny oraz galerię drugiego piętra. Galerie z pierwszego piętra przekształcono w otwarty taras i przywrócono ażurową, barokową balustradę. Od ok. 1681 roku budynek należał do spadkobierców Conrada Költscha, od 1761 właścicielem był Ernst Gottfried Stöckel, a wieku XIX - Issak Guffmann. Od XVII w. część pokoi wynajmowano; na pierwszym piętrze mieściła się sala oddana na potrzeby szkolnego teatru gimnazjalistów kościoła św. Elżbiety. W XVIII stuleciu dom podzielono na mniejsze mieszkania, a parter przeznaczono na sklepy.
Rynek 3: Kamienica reprezentuje formy renesansowo-manierystyczne.
Rynek 4: Dom Pod Złotym Orłem o szerokiej pięcioosiowej elewacji, zbudowano w połowie XVIII wieku na bazie kamienicy gotyckiej, której pamiątką jest m.in. portal w sieni. Barokowy portal wejściowy razem z balkonem pochodzi z pałacu Schreyvoglów stojącego ongiś przy ul. Wita Stwosza, który rozebrano w końcu XIX w., by zbudować w jego miejscu Pocztę Główną (dziś także nieistniejącą).
Rynek 5: Kamienica Dwór Polski powstała w XIV wieku, przebudowano ją w II połowie XVIII stulecia w stylu manieryzmu włoskiego i wykorzystywano jako zajazd. Gościł tu m.in. Władysław Waza, późniejszy król Polski. Z oryginalnej budowli zachowała się gotycka klatka schodowa, sień ze stiukami sklepiennymi i elewacja od strony podwórza.
Rynek 6: Kamienica "Pod Złotym Słońcem" jest jedną z najpiękniejszych na Rynku. Pierwsze wzmianki o zabudowie tej działki pochodzą z XIII wieku. W XVI w. kamienica - efekt zespolenia wcześniejszych dwóch domów - należała do szlacheckiej rodziny von Bockwitzów, której członkowie byli elitą Wrocławia. Podobnie jak w sąsiednich domach, od XV do XVIII wieku goszczono tu koronowane głowy i ich reprezentantów. W domu zatrzymywali się m.in.: Władysław Jagiellończyk w 1511 roku, Ferdynand I Habsburg w 1527 roku i Rudolf II Habsburg w 1577 roku. Od XVII stulecia kamienica pozostawała w rękach kupieckich. W 1727 roku jej nowy właściciel, Samuel Exner, zdecydował o przebudowie w duchu wystawnego baroku. W 1742 roku w jej salach prowadzono prusko-austriackie rokowania pokojowe, kończące I wojnę śląską. Po II wojnie światowej w budynku mieściła się siedziba Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej i spółdzielnia pracy. W niektórych salach zachowała się renesansowa - momentami dość frywolna - dekoracja stropów, są też relikty gotyckie. Szczególnie ładny jest salon na pierwszym piętrze z bogatą sztukaterią i plafonem przedstawiającym Junonę z łabędziami. Mury traktu południowego (na tyłach z lewej strony, patrząc od wejścia) niemal w całości pochodzą z XIII w.
Rynek 7: Kamienica Pod Błękitnym Słońcem ze względu na problemy własnościowe długo niszczała i dopiero w końcu lat 90. została odremontowana, a jej dziedziniec nakryty szklanym dachem. Jest to średniowieczna kamieniczka, gruntownie zmodernizowana w 1670 roku przez jej ówczesnego właściciela Georga Miltnera. Powstał wówczas nowy wystrój fasady wraz z obramieniami lukarn w połaci dachu. Przebudowano też część wnętrz kamienicy, wydzielono sień, którą udekorowano potem sztukaterią.
Kamienica ta jest przykładem stylowej przebudowy pierwotnej kamienicy gotyckiej w dom o cechach secesyjnych i neomanierystycznych. W XVI wieku, połączony z sąsiednim domem Pod Siedmioma Elektorami, tworzył zajazd dla goszczących w mieście władców i ważnych urzędników.
Od czasu kolejnej przebudowy w 1804 roku fasada kamienicy ma wystrój empirowy. Sztukateria (konserwowana w latach 90. XX wieku) widoczna jest w sieni, gabinecie oraz w przedpokoju. Dodatkowo dwie ostatnie izby ozdobione kaflami w typie delft.
W latach 1996-1998 budynek poddano gruntownej renowacji, przeznaczając część pomieszczeń na luksusowe sklepy i biura - Pasaż pod Błękitnym Słońcem - gdzie warto zajrzeć choćby po to, by zobaczyć udane połączenie nowoczesnych konstrukcji ze starą bryłą budynku. Podobnie pasaże, łączące kilka kamienic, znajdują się w rejonie Art Hotelu przy ul. Kiełbaśniczej.
Rynek 8: Kamienica Pod Siedmioma Elektorami zwraca uwagę ze względu na bogate zdobienia malarstwem iluzjonistycznym, zrekonstruowane w początku lat 90. Jest to renesansowa kamienica z XIII wieku. Odznacza się bogatymi zdobieniami (malarstwo iluzjonistyczne, barokowe freski z podobizną cesarza Leopolda oraz siedmiu elektorów). W tympanonie umieszczony został habsburski orzeł.
Przebudowywana była kilkakrotnie, m.in. po 1672 roku w wyniku modernizacji powstał nowy, dwukolumnowy portal, oraz obramowania okien. Około 1730 roku wykonano stolarkę oraz bogatą kratę nadświetla portalu. Właścicielami budynku byli, m.in., w XVII wieku spadkobiercy Kiliana Uthamanna, od 1672 roku Benjamin Hell von Hellenfeld, potem hrabiowie von Hochberg: Hans Heinrich II, Conrad Ernst Maximilian i Heinrich Carl.
Rynek 9 - 11: w miejscu kamienic 9 do 11 powstał w 1931 roku do dziś budzący kontrowersje wysoki budynek biurowy (obecnie siedziba banku).
Zaskakuje umiejscowienie w samym centrum starego Wrocławia modernistycznego "klocka", który zachwycać może chyba tylko regularnością gzymsów. Jego bryła to echo zakrojonych na wielką skalę, ale szczęśliwie niezrealizowanych, niemieckich projektów przebudowy głównego placu miasta na metropolitarne city z wielkim wieżowcem, przylegającym bezpośrednio do ratusza. W budynku działa najbardziej niezwykła winda we Wrocławiu - tzw. paternoster (prawe wejście). Winda ta nie ma drzwi, przemieszcza się dwoma szybami i jest w ciągłym ruchu, do kabin wsiada się w biegu i w biegu wysiada. Co więcej, przynajmniej w teorii - bo jest to niedozwolone - można przejechać z dołu do góry i z góry na dół, w ogóle nie opuszczając kabiny, gdyż dzięki specjalnym przekładniom zmienia się kierunek jazdy i wjeżdża do drugiego szybu, nie odwracając się do góry nogami, ale cały czas utrzymując pion.
Powierzchnia zachodniej strony Rynku była od 1741 roku określana jako Paradeplatz, obecnie czasem używa się nazwy plac Gołębi. Po zachodniej stronie Rynku wzniesiono w 2000 roku kontrowersyjną fontannę, zwaną na cześć ówczesnego prezydenta miasta Bogdana Zdrojewskiego zdrojem lub złośliwie pisuarami.
Przechodzimy teraz na stronę południową, która nosiła nazwę Strony Złotego Pucharu, a wcześniej Przy Starej Szubienicy. Jej zabudowa stanowi w znacznym stopniu swobodną rekonstrukcję z okresu powojennego (z lat 1952-1960). Duża część budynków to dawne secesyjne lub modernistyczne domy towarowe, ukryte za pseudohistoryczną elewacją. Warto jednak zwrócić baczniejszą uwagę choćby na kilka domów.
Więcej
Rynek 12: po wojnie elewacja odbudowana w uproszczonej formie, po rekonstrukcji w 2006 roku reprezentuje secesję. Przed wojną mieścił się dom handlowy firmy Philippi & Co.
Rynek 13: budynek stanowi ciekawy przykład wrocławskiej secesji z 1903 roku. Spośród innych domów wyróżnia ją elewacja z jasnego piaskowca, kunsztownie zdobione balkony oraz wspaniale wyprofilowany szczyt.
Rynek 14: mieści centrum informacji turystycznej "Meeting Point".
Rynek 16: Pięciokondygnacyjna, klasycystyczna kamienica powstała w 1822 roku w wyniku przebudowy renesansowej. Zachowały się zabytkowe gotyckie piwnice.
Rynek 18: barokowa kamienica, w której uwagę przykuwają zdobienia elewacji, a w pasażu tablica pamiątkowa z nazwiskami architektów i budowniczych zatrudnionych przy odbudowie Rynku.
Rynek 19: Kamienica Pod Starą Szubienicą to duży manierystyczny budynek z dachem zwieńczonym trzema szczytami. Od XIV wwieku dom był wielokrotnie przebudowywany, burzony i stawiany na nowo. Nazwę zawdzięcza stojącej przed nim kiedyś szubienicy. Portal jest dokładną kopią oryginału. W połowie XIX wieku mieścił się tu magazyn nowości Dawida Immerwahra, miejsce towarzyskich spotkań odwiedzających miasto Polaków.
Rynek 22: średniowieczna Kamienica Pod Złotym Dzbanem ma fasadę odtworzoną według stanu z 1822 roku. W skrzydłach zamykających podwórze kamienicy Pod Złotym Dzbanem mieścił się od dawien dawna browar połączony, istniejącym do dziś, podziemnym tunelem z Piwnicą świdnicką, służącym obecnie za pomieszczenia magazynowe.
Rynek 23: średniowieczna Kamienica Pod Zieloną Dynią wybudowana została pod koniec XIII wieku, w 1541 roku przebudowana w stylu renesansowym, w 1910 roku zburzona i odbudowana w stylu secesyjnym, w 1945 roku podczas oblężenia ponownie zburzona, odbudowana po wojnie (1952-1960) w formie zbliżonej do renesansowej. Nad wejściem do kamienicy Pod Zieloną Dynią wyryto łaciński napis Verbum Domini manet in aeternum (Słowo Pańskie trwa wiecznie).
Rynek 25: secesyjny dawny dom handlowy firmy Stein & Koslowsky z 1906 r. Jest to wysoka, pięciokondygnacyjna wąska kamienica. Już w XIII w. stał tu jednoizbowy murowany dom. W 1770 r. wzniesiono trójkondygnacyjną kamienicę, którą zburzono w 1906 r., by postawić obecny dom neorenesansowy.
Rynek 26: Kamienica Pod Złotym Pucharem Szeroka trzypiętrowa kamienica była od końca XV wieku własnością rodziny Becherów. Wielokrotnie przebudowywana, prawdopodobnie powstała z połączenia dwóch gotyckich budynków i prezentuje dziś formy klasycyzujące.
Rynek 27-28: secesyjna kamienica na miejscu dwóch wcześniejszych
Teraz pora na stronę wschodnią, obejmującą numery od 29 do 41, niegdyś nazywaną Stroną Zielonej Trzciny. Pierzeja ta znajduje się naprzeciw głównej fasady Ratusza z niepowtarzalnym laskowanym i żebrowanym szczytem oraz renesansowymi wykuszami strony południowej. Przed Ratuszem stoi symbol średniowiecznego prawa: rekonstrukcja kamiennego pręgierza z 1492 roku, tu też ogłaszano wyroki sądów - ławy miejskiej i wykonywano często wyroki. W tej części Rynku kilka kamienic zasługuje na naszą uwagę.
Więcej
Rynek 29: w tym miejscu stała niegdyś renesansowa kamienica Pod Złotą Koroną z lat 1523-1528, w 1908 roku zastąpiona domem towarowym o ukośnie wycofanej linii zabudowy, któremu w latach 50. XX wieku przydano nieproporcjonalną pseudohistoryczną elewację nawiązującą do pierwotnej. Nazwa kamienicy pochodziła od wieńczącej ją bogatej attyki. Dzisiejsza attyka na miano korony raczej nie zasługuje, a nazwę domu uzasadnia stylizowana korona wmurowana w narożnik kamienicy.
Rynek 31-32: dawny dom towarowy braci Barasch (obecnie Dom Handlowy Feniks), zaprojektowany został przez architekta Georga Schneidera i zbudowany na początku XX wieku (1904 rok) w miejscu kilku kamienic zajmujących działki między Rynkiem, Kurzym Targiem i ul. Szewską. Poza zwieńczeniem narożnej wieżyczki prawie w niczym nie przypomina przepięknego neobarokowo-secesyjnego i bardzo nowoczesnego jak na swoje czasy domu towarowego braci Barasch. W latach 30. XX wieku olbrzymie, secesyjne witryny pokrywające niemal całą zachodnią elewację zastąpiono mniejszymi, prostokątnymi. Wtedy też zdjęto uszkodzony przez piorun potężny szklany globus zdobiący wieżę. Dalsze zmiany w wyglądzie domu miały miejsce po 1945 roku.
Opuszczamy teraz na chwilę Rynek. Obok Domu Handlowego "Feniks" skręcamy w ulicę Kurzy Targ i dochodzimy do ulicy Szewskiej. Przed nami wspaniały, mocno zniszczony działaniami wojennymi gotycki kościół św. Marii Magdaleny, obecnie katedra Kościoła Polskokatolickiego, miejsce znakomitych koncertów Festiwalu Oratoryjno-Kantatowego Wratislavia Cantans. Warto zwiedzić wnętrze i zobaczyć pozostałości dawnego wyposażenia oraz obejść kościół wokół murów, oglądając bardzo ciekawe epitafia i pamiątkowe rzeźby. Od strony hotelu "Maria Magdalena" możemy podziwiać romański portal, wmurowany tu w 1526 roku.
Więcej
Pierwszy kościół w tym miejscu powstał już pod koniec XI wieku, jednak już w czasie najazdu mongolskiego w 1241 roku uległ on zniszczeniu. Kolejny kościół, zapewne w romańsko-gotyckim stylu przejściowym, powstał w latach 1242-1248. Po pożarze z 8 maja 1342 zdecydowano się zbudować nowy, większy, późnogotycki już kościół wykorzystujący wiele starszych fragmentów, który powstał w latach 1342-1362 i poza górnymi kondygnacjami wież uzyskał współczesny kształt.
Bazylikowy kościół bez transeptu posiada sześcioprzęsłową nawę oraz prosto zamknięte prezbiterium bez obejścia. Od północy przylega do prezbiterium dwukondygnacyjna zakrystia. Nawy sklepione są krzyżowo-żebrowo, prezbiterium gwiaździście, a przedłużone nawy boczne przy nim - trójdzielnie. łęki przyporowe znajdują się wysoko, ponad dachami naw bocznych. Ogólny kształt architektoniczny kościoła jest zapewne echem ukończonej w tym okresie katedry, zwłaszcza zaś szersze przęsła wzniesionego przez mistrza Pieszkę prezbiterium, przypominające centralne przęsło katedry. Kościół ma łączną długość 62,8 m, zaś jego szerokość wynosi 32,10 m przy wysokości murów nawy głównej 22,9 m, a bocznych - 9,4 m.
W XV wieku ukończono wieże - w 1459 roku po raz pierwszy wzmiankowano Mostek Czarownic (Pokutnic) łączący je na wysokości ostatniej kondygnacji. W portalu głównym umieszczono wykonaną w 1440 roku rzeźbę przedstawiającą patronkę kościoła, zaś w 1447 roku kolejną - przedstawienie Chrystusa i Marii. W XV i XVI wieku wzniesiono otaczające kościół kaplice, w 1546 roku przeniesiono tu romański portal główny z wyburzonego kościoła opackiego na Ołbinie i wmurowano w elewację południową. W 1512 roku kościół miał 16 kaplic i 58 ołtarzy.
W ostatnich dniach II wojny światowej kościół stracił w pożarze hełmy wież i dach nawy, jednak mury zachowały się w stosunkowo dobrym stanie. 17 maja 1945 wybuch (prawdopodobnie miny) rozerwał wieżę południową - jej północna połowa runęła, niszcząc również mostek między wieżami, ścianę szczytową i portal główny (zachodni) kościoła wraz z cennymi rzeźbami. Zniszczone zostały sklepienia, a także zabytkowy Dzwon Grzesznika. Romański Portal Ołbiński przetrwał bez uszkodzeń. Do 1948 roku w zakrystii odbywały się nabożeństwa ewangelickie. Kościół prowizorycznie zabezpieczono w 1947 roku, odbudowując południową wieżę (pionowa rysa rozpoznawalna jest do dziś), zaś całkowitej odbudowy dokonano w latach 1960-1970, a 27 maja 1972 roku przekazano go polskokatolikom. We wnętrzu zachowała się renesansowa ambona z lat 1579-1581. Na przełomie XX i XXI wieku odnowiono dach, przywracając tradycyjną kolorową dachówkę (czerwono-zielona szachownica) i odbudowując mostek.
Wracamy do Rynku tą samą drogą i kontynuujemy zwiedzanie pierzei wschodniej.
Więcej
Rynek 33 i 34: Kamienica Pod Złotą Gwiazdą - narożny gmach był od 1819 roku siedzibą banku E. Heimanna. Wzniesiony prawdopodobnie w 1794 r., ulegał wielokrotnie przeróbkom. Jedyną pozostałością starej budowli jest renesansowy portal z medalionami.
Rynek 39-40: Przeszklony neorenesansowy gmach to dawny dom towarowy firmy Louis Lewy projektu Leona Schlesingera z 1904 roku. W 1869 roku Louis Levy, prowadzący firmę odzieżową, wykupił dom nr 40, na początku XX wieku dokupił budynek nr 39 i otworzył sklep z zakładem produkcyjnym na piętrze. W 1940 roku firma Geppert & Co. przejęła zakłady jako mienie pożydowskie. Zrządzeniem losu kamienica przetrwała II wojnę światową prawie bez uszczerbku.
Rynek 41: Kamienica Pod Złotym Psem powstała dopiero w 1994 roku według projektu Macieja Małachowicza jako ostatni odbudowany dom w Rynku. Dom z bordowo-kremową elewacją i charakterystycznym małym wykuszem pośrodku pierwszego piętra jest rekonstrukcją barokowej budowli zniszczonej w 1945 roku. Nad dużym portalem po prawej stronie umieszczono figurę leżącego psa, od którego kamienica wzięła nazwę.
Pierwotna kamienica została wybudowana w XIII wieku w stylu gotyckim. W 1713 roku przybrała barokową formę, a w 1730 roku kamienicę wzbogacono o portal z kolumnami i godłem "Złotego Psa". Kolejne remonty kamienica przeszła w latach 1772 i 1881 (przebudowa wykusza powiększonego do II piętra); w tej formie kamienica przetrwała do II wojny światowej. Podczas oblężenia Wrocławia w 1945 roku poważnie uszkodzona, została w następnych latach rozebrana, zachowały się tylko piwnice i jeden portal. W 1994 roku budynek zbudowano od podstaw na podstawie zachowanych planów i fotografii, rekonstruując zewnętrzne formy dawnej kamienicy, zrealizowane jednak we współczesnej konstrukcji żelbetowej.
Przed nami ostatnia strona - północna, dawniej określanej jako Strona Targu łakoci. Ta część Rynku, podobnie jak pierzeja południowa, po II wojnie światowej dość mocno zmieniła swoje oblicze. Wynikało to ze zniszczeń wojennych (trzy kamienice nie miały fasad, a sześć chyliło się ku ruinie) i przyjętej koncepcji odbudowy, w której preferowano style sprzed XIX wieku, głównie barok. Jednak i tu przetrwało kilka naprawdę interesujących zabytków.
Więcej
Znajdują się tutaj m.in. trzy domy towarowe zbudowane według projektów biura Schlesinger i Benedict w pierwszej dekadzie XX wieku - pod numerami 48, 49 i 50. Również w tej części duża część kamienic to powojenne swobodne rekonstrukcje. W kamienicy Pod Złotą Kotwicą (pod numerem 52) we wnętrzu zachowała się renesansowa kolumna, zaś dom pod numerem 46 jest oryginalnym zabytkiem barokowym.
Rynek 44: Kamienica Pod Złotym Jeleniem do XVII wieku zwana Apteką Targu łakoci. Wmurowana w sieni tablica z 1624 roku informuje, że sklep z lekami mieścił się tutaj już w XV wieku.
Rynek 46: Ta kamienica jest oryginalnym zabytkiem barokowym.
Rynek 48: Kamienica Pod Głową św. Jana nazywana tak od rozebranej w połowie XIX wieku wcześniejszej kamienicy. Obecnie znajduje się tu wczesnomodernistyczny dom towarowy z 1908 roku. Pierwszy dom na parceli nr 48 wzniesiono w XIII wieku. W XIV stuleciu przebudowano go na trójkondygnacyjną kamienicę Pod Głową św. Jana. W 1742 roku budynek nabrał cech barokowych, lecz sto lat później został rozebrany. W miejscu starej kamienicy postawiono nową, pięciokondygnacyjną. Tę także zastąpiono - w 1908 roku - wczesnomodernistycznym domem handlowym Der Große Bazar. Ten budynek przetrwał do dzisiejszych czasów i wraz z secesyjno-neorenesansowymi budynkami dawnego domu handlowego firm Trautner i Hütner (nr 49 i 50) stanowi unikatowy zespół architektoniczny. Charakterystyczny globus ze szkła kryształowego w szczycie domu nr 49 był przed wojną podświetlany.
Rynek 52: Kamienica Pod Złotą Kotwicą - we wnętrzu zachowała się renesansowa kolumna.
Rynek 58: Kamienica Pod Złotą Palmą to neorenesansowy dom towarowy z początku XX wieku. W szarej, licowanej piaskowcem, pięciokondygnacyjnej kamienicy o surowej elewacji, ze szczytem ozdobionym wolutowymi spływami, mieszczą się obecnie Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna. Wybudowana w średniowieczu kamienica, podobnie jak wiele innych, ulegała w ciągu wieków licznym przeobrażeniom. Duży murowany budynek stał w tym miejscu już w XIII wieku. Podzielono go na dwa oddzielne domy, rozebrane na początku XX wieku, a na ich miejscu postawiono dom handlowy.
Jeszcze raz przechodzimy wzdłuż pierzei zachodniej i opuszczamy Rynek, przechodząc przez plac Solny do Biblioteki Uniwersyteckiej. Zanim jednak zajmiemy się oglądaniem tego gmachu, warto na chwilę zerknąć w uliczkę Psie Budy. Droga nasza prowadzi do Bramy Siedmiu Kół w południowo-zachodnim narożniku placu Solnego, po jej przejściu wchodzimy na wąską uliczkę w całości zrekonstruowaną, wspaniale oddającą klimat średniowiecznego miasta. Krótki spacer tą uliczką uwolni nas od zgiełku miasta.
Więcej
żeby rozwiązać zagadkę nazwy Psie Budy, trzeba cofnąć się do średniowiecza. Niezamożni mieszczanie budowali sobie domy z drewna, z jedną ceglaną ścianą i jedną izbą. Bogatszym wrocławianom przypominały one mieszkania dla szczekających czworonogów. Miejsce to nie cieszyło się najlepszą opinią.
Większość dnia cała rodzina z racji ciasnoty w mieszkaniu spędzała poza domem. Dzieci biegały po zaśmieconej ulicy, niektóre żebrały. Kobiety wszystkie nieczystości wylewały prosto przez okno. Wrzask i smród, a po zmroku i guza można było tam zarobić. Kto tylko mógł, omijał wtedy Psie Budy dużym łukiem. Ale już pod koniec epoki odrodzenia ulica nabrała dużo lepszego wyglądu i sławy. Została przede wszystkim wybrukowana, a nieco bogatsi kupcy rozbierali drewniane baraki i budowali tam swoje kamieniczki. żadna nie zachowała się w całości. Ale na przykład dom nr 14 zachował renesansowy portal z piaskowca z datą 1568. Przewodnicy turystyczni podkreślają, że wartość zabytkową mają właściwie tylko fasady kamieniczek.
Wracamy pod budynek Biblioteki Uniwersyteckiej. Ta neogotycka budowla to dzieło Richarda Plüddemanna z lat 1887-1891. Do 1945 roku była tu siedziba Biblioteki Miejskiej oraz dawnej Miejskiej Kasy Oszczędności. Obecnie w budynku są przechowywane i udostępniane zbiory ogólne Biblioteki. Użytkownicy biblioteki mają tu dostęp do czytelń, wypożyczalni, katalogów bibliotecznych oraz do informatorium.
Ulicą Szajnochy dochodzimy do ulicy Gepperta, skręcamy w nią w lewo, a następnie w prawo w ulicę Ofiar Oświęcimskich, skręcamy z niej w lewo, w ulicę świdnicką. Idziemy nią prosto, przejściem podziemnym pod ulicą Kazimierza Wielkiego kierujemy się w stronę kościoła p.w. św.św. Stanisława, Wacława i Doroty. Ta wspaniała gotycka świątynia fascynuje swoją wielkością oraz barokowym wyposażeniem z początku XVIII wieku. Tuż przed schodami stoi pomnik "Krasnala", ustawiony tu dla upamiętnienia ruchu Pomarańczowej Alternatywy.
Kościół pw. św. Stanisława, św. Doroty i św. Wacława ufundowany został dla upamiętnienia porozumienia o prawach do śląska zawartego między Kazimierzem Wielkim a Karolem IV. Patroni kościoła: św. Wacław, św. Stanisław i św. Dorota symbolizowali Czechy, Polskę i niemieckich osadników. Kościół zbudowano pod rządami prowincjała eremitów Nikolausa na działce przy ulicy świdnickiej zakupionej od mieszczan Job Stillego i Jakoba Reymfrieda. Powstawał od 1350 roku jako trójnawowa, bardzo wysoka hala z długim, pięcioprzęsłowym prezbiterium zakończonym pięciobocznie i przykrytym sklepieniem krzyżowym. W ukończonej w 1401 roku nawie głównej wykonano sklepienia gwiaździste, a w nawach bocznych sklepienia przeskokowe (każde przęsło otrzymało sklepienie podparte w pięciu wezgłowiach, żebra dzielą je na siedem tarcz). Prezbiterium i nawy nakryte są osobnymi stromymi dachami (do dziś zachowała się średniowieczna więźba dachowa). Niskie, nieprzewyższające dachu wieże przylegają do prezbiterium na zakończeniu naw bocznych, łączna długość budynku wynosi zaś 83 m. Początkowo wejścia znajdowały się w elewacjach bocznych. Elewacja zachodnia zwieńczona olbrzymim ozdobnym szczytem ceramicznym ze sterczynami. Od południowej strony przylegały do kościoła zabudowania klasztorne.
Więcej
Do roku 1530 kościół należał do eremitów, po czym przejęli go franciszkanie z kościoła św. Jakuba (obecnie Wincentego). W 1686 wykonano bogate barokowe wyposażenie wnętrza, również budynki klasztoru gruntownie przebudowano w tym stylu.
W prezbiterium znajduje się ołtarz główny z około 1720 roku z obrazem "Męczeństwo św. Doroty" oraz stalle ze scenami z życia św. Franciszka z Asyżu na zapleckach. Przy łuku tęczowym stoją figury św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty przypisywane warsztatowi Georga Leonarda Webera. W nawach świątyni znajdują się liczne barokowe ołtarze boczne i ambona. W zachodniej części nawy południowej jest ustawiony monumentalny nagrobek barona Heinricha Gotfrieda von Spätgena wykonany w latach 1752-1753 przez Franza Josepha Mangoldta.
Po kasacie zakonu w 1810 roku zabudowania klasztorne mieściły od 1817 roku więzienie, zaś po jego przeniesieniu w 1852 roku w sąsiedztwo sądu na ulicy Podwale długo niszczały, aż w końcu XIX wieku zdecydowano o ich wyburzeniu, a działki sprzedano. Powstały na nich dom handlowy oraz hotel Monopol. W zachodniej elewacji kościoła przebito nowe wejście z neogotyckim portalem, a przed nim wytyczono niewielki plac Franciszkański. W czasie II wojny światowej kościół uległ tylko nieznacznym uszkodzeniom i należy do najlepiej zachowanych średniowiecznych budynków Wrocławia. W kościele i sąsiednim hotelu powstało kilka scen filmu Popiół i diament.
Idziemy dalej ulicą świdnicą w kierunku placu Teatralnego. Przed nami gmach Opery Dolnośląskiej, której początki sięgają 1. połowy XIX wieku. Budynek powstał wg projektu K.F. Langhansa i był wielokrotnie przebudowywany. Gmach Teatru Miejskiego wzniesiono przy ulicy świdnickiej w latach 1839-1841, z nowoczesną sceną i widownią na około 1600 miejsc. Po pożarach (w 1865 i 1871), budynek przebudowano podwyższając widownię i nadscenium, dostawiono pawilon malarni i rozbudowano portyk oraz ozdobiono z zewnątrz malowidłami. W 1871 roku postawiono także na krawędzi dachu rzeźby muz wykonane ze sztucznego piaskowca (obecnie stoją tam odlewy z zaginionych oryginałów wykonane na początku XXI wieku). Po 1945 roku usunięto zniszczone pociskami figury muz oraz z przyczyn politycznych zdjęto z fasady nieuszkodzone popiersia artystów niemieckich: Beethovena, Goethego, Mozarta i Schillera oraz skuto freski Schmidta z zewnętrznej ściany. W 1954-1956 rozbudowano południową część budynku. Gruntowna modernizacja rozpoczęła się w 1997 a zakończyła w 2006 roku.
W bardzo bogato zdobionym wnętrzu zachowało się większość zdobień z XIX wieku, m.in.: plafon z portretami kompozytorów, główny żyrandol (przerobiony z gazowego na elektryczny) oraz loża cesarska. Sumaryczna powierzchnia złocona prawdziwym złotem wynosi 10 tysięcy m2, a powierzchnia kryształowych luster 200 m2.
W dniu 8 września 1945 roku wystawiono tu pierwszy po wojnie spektakl operowy - Halkę Stanisława Moniuszki.
Mijajmy budynek Opery, po przeciwnej stronie placu widnieje gotycki szczyt kościoła Bożego Ciała. To jedyna budowla pozostała po klasztorze oo. Joanitów, którzy prowadzili tu szpital.
Więcej
Joannici, sprowadzeni na śląsk w XII wieku, otrzymali dobra w pobliżu Wrocławia, m.in. we wsi (dziś osiedlu) Gaj na południe od miasta. W roku 1320 wspomina się już kościół (zamiennie - kaplicę) pod wezwaniem Bożego Ciała (Corpus Christi), w 1351 roku wzmiankowano kościół szpitalny Joannitów. W 1369 roku wybudowano krużgankowe połączenie kościoła ze znajdującą się po przeciwnej stronie ulicy świdnickiej komandorią zakonu. Współczesna gotycka bryła kościoła z czerwonej cegły pochodzi z pierwszej połowy XV wieku. Kościół, położony przy murach miejskich i przy jednym z głównych bastionów fortyfikacji miejskich przy Bramie świdnickiej stanowił też obiekt o znaczeniu strategicznym (niektóre, nieistniejące już dziś, wieżyczki tego kościoła służyły bezpośrednio celom obronnym), co zresztą w jego historii odbiło się kilkakrotnie bardzo boleśnie.
W następnych dziesięcioleciach kościół był kilkakrotnie jeszcze przebudowywany; w 1700 roku przekształcono jego wnętrze w duchu baroku. 21 czerwca 1749 - podczas eksplozji baszty prochowej nieopodal skrzyżowania dzisiejszej ulicy Włodkowica z Krupniczą, odległej o około pół kilometra - mocno ucierpiał. Od 1758 do 1763 roku (podczas wojny siedmioletniej) służył jako magazyn zbożowy. Pomimo późniejszych kosztownych remontów, został ponownie zajęty i zdewastowany przez obrońców miasta - najpierw w latach 1778-1790, później w obliczu nadciągających wojsk napoleońskich w 1805-1806. Remont z 1810 roku pochłonął blisko sześć tysięcy talarów, ale już w 1813 znów zaczął służyć wojsku jako schronienie dla jeńców wojennych i jako szpital.
W 1826 roku kościół przejęło państwo pruskie i w tym też czasie rozebrano przejście nad ulicą świdnicką. Od lat 30. XIX wieku datują się kolejne remonty i naprawy kościoła, które trwały blisko pół wieku. W 1875 roku powstała neogotycka kruchta, a od 1875 do 1920 roku kościół służył starokatolikom. Od 1 kwietnia 1921 roku kościół ponownie ma rangę katolickiej świątyni parafialnej. Kolejne remonty przeprowadzono w niej w latach 1927-1929, a następnie w 1935-1937.
Oblężenie Wrocławia na początku 1945 roku spowodowało zniszczenia kościoła szacowane na 75%; około 10 marca kościół był już tak zniszczony, że jego proboszcz musiał go porzucić. Po wojnie, tymczasowo nakryty dachem, odbudowy doczekał się dopiero w latach 1955-1962.
Kościół jest budowlą gotycką, bazylikową, z trzema nawami, jedna z trzech największych piętnastowiecznych w mieście (obok kościoła św. Barbary - dziś cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy) i klasztoru bernardynów (dziś Muzeum Architektury). Długość wynosi 39 m, szerokość 25 m, a wysokość - 27 m. Nawa główna, o wysokości 22,6 m, bez wydzielonego przestrzennie prezbiterium jest pięcioprzęsłowa i zamknięta trójbocznie, boczne nawy zakończone są prostopadłymi murami. Zewnętrzna powierzchnia ścian naw bocznych zlicowana jest z obrysem przypór, dzięki czemu są one gładkie. Równie gładka elewacja zachodnia zdobiona jest smukłym ostrołukowym oknem oraz ceramicznym szczytem ze sterczynami i płycinami, podobnym do szczytu na kościele św. Wojciecha. Neogotycka kruchta nawiązuje do form tej elewacji. Całość bryły kościoła sprawia wrażenie prostej i zdyscyplinowanej. Kościół nie ma i nigdy nie miał głównej wieży, co jest rzadkie dla kościołów gotyckich, ale wymagane przez ówczesną regułę rycerskiego zakonu joannitów - zakon ten kładł nacisk na śluby ubóstwa, a wieża w średniowieczu była oznaką dominacji.
Obok kościoła znajduje się mały klasycystyczny budynek odwachu (straży), powstały w początkach XVIII wieku.
Na placu Teatralnym kończymy naszą wędrówkę po najstarszym Wrocławiu.
powrót