JJego początki sięgają XIII wieku. Wtedy otoczone było wałem ziemnym, który pod koniec XIV wieku został zastąpiony murem obronnym. Ciągnął się on od skarpy wiślanej na zachód, wzdłuż dzisiejszej ulicy Podwale do Piekarskiej, następnie obok kościoła św. Marcina aż do zamku. Uważa się, że założycielem miasta był Bolesław II, książę mazowiecki i płocki.

Z uwagi na korzystne położenie, na szlaku handlowym znad Morza Czarnego ku Bałtykowi, osiedlili się w Starej Warszawie głównie bogaci kupcy. Szczątki warszawskiego odcinka owej drogi handlowej to dzisiejsza ulica Świętojańska, Rynek i ulica Nowomiejska. W środku miasta znajdował się plac w kształcie prostokąta, przy którym zamieszkało 40 najbogatszych osadników. Każdy miał działkę o szerokości 9 metrów i długości 35 metrów. Taki kształt parceli zapewniał pomieszczenie na niewielkim terenie znacznej liczby przylegających do siebie domów. Kamieniczki były wąskie, jedno lub dwupiętrowe, ze stromymi schodami i dwuspadowymi dachami. Początkowo były drewniane, ale po pożarach w latach 1374, 1384, 1478, przybywało murowanych (w 1564 było ich 486). W 1607 roku, po kolejnym wielkim pożarze, został wydany zakaz budowania w obrębie murów obronnych drewnianych domów (w XVII wieku wszystkie zabudowania Starego Miasta były już murowane). Całe miasto miało powierzchnię około 10 hektarów, dwa place targowe (przy Rynku i przy Szerokim Dunaju), 12 ulic i około 170 domów.

Wkrótce po założeniu miasta wzniesiono kościół parafialny św. Jana (dzisiejsza katedra). Przy Rynku pod numerem 19 mieszkał wójt, który zarządzał miastem początkowo samodzielnie (stanowisko dziedziczone), a od połowy XIV wieku razem z Radą Miejską, która urzędowała w Ratuszu, wybudowanym na środku Rynku (na początku XVIII wieku architekt królewski Tylman van Gameren przeprojektował Rynek, usuwając ten dominujący element placu). Do końca XV wieku ludność Starego Miasta wzrosła z początkowych kilkuset mieszkańców, do prawie pięciu tysięcy.

Kiedy książę Janusz w 1413 roku zdecydował o ustanowieniu Starej Warszawy swoją główną siedzibą, a zarazem stolicą księstwa mazowieckiego, rozpoczął się intensywny rozwój grodu. Miasto otrzymało podwójną linię murów, zbudowano baszty i wykopano fosę. Do środka można było się dostać jedną z dwóch bram, Krakowską (Dworzan) i Nowomiejską lub od strony Wisły furtkami dla pieszych znajdującymi się u wylotu dzisiejszej ulicy Celnej i Kamiennych Schodków. W okolicy Bramy Krakowskiej stał budynek zwany Dworem Wielkim (obecnie to najstarsza część Zamku Królewskiego) będący siedzibą księcia. Budowla z dużym dziedzińcem otoczona była dodatkowym murem. W pobliżu na przedłużeniu ulicy Grodzkiej (dziś Świętojańska) znajdowały się budynki mieszczące sąd i kancelarię grodzką, tzw. szopę. Oprócz kościoła św. Jana podniesionego do rangi kolegiaty, mieszkańcy mieli również do dyspozycji kościół św. Marcina, szpital pod wezwaniem św. Ducha (dla ubogich starców), dwa cmentarze oraz łaźnię przy Bramie Nowomiejskiej. W Wieży Marszałkowskiej urządzono więzienie.

Po przeniesieniu stolicy Polski przez Zygmunta III Wazę do Warszawy, Stare Miasto zyskało zbiorniki wody pitnej i połączony z nimi drewniany system wodociągowy uniezależniający mieszkańców od dostępności Wisły. Wznoszone były coraz bardziej okazałe kamienice, które należały, zwłaszcza te przy Rynku i ulicy Świętojańskiej, do zamożnych kupców i patrycjatu. Rynek stanowił centrum handlu towarami luksusowymi. Swoje produkty sprzedawali tu kupcy krajowi i cudzoziemcy. Towary kupowała szlachta przybywająca z różnych terenów kraju na sejmy i elekcje.

Architektura Starego Miasta zmieniała się na przestrzeni wieków wraz ze zmieniającymi się stylami w sztuce. Pierwsze średniowieczne kamienice budowane były w stylu gotyckim, za czasów Zygmunta Augusta domy, odnawiane czy odbudowywane po klęskach żywiołowych, miały charakter renesansowy. Na początku XVII wieku kamienice zyskały barwne tynki i barokowe zdobienia.

W XVIII wieku zamożna ludność ze Starego Miasta zaczęła przenosić się do nowych dzielnic. Kamienice przerabiano na budynki czynszowe. Przy Rynku powstało targowisko.

Na początku XIX wieku Stare Miasto pozbawione zostało bezużytecznych murów obronnych, w 1817 roku rozebrano bramy Nowomiejską i Krakowską wraz z sąsiadującymi budynkami, uzyskując przestrzeń dla placu Zamkowego, Barbakan przebudowano tak, że stał się częścią budynków mieszkalnych. Podjęto również rozbiórkę Ratusza i pobliskich sklepów. Stare Miasto stało się mało znaczącą częścią stolicy z przeludnionymi, chylącymi się ku upadkowi kamienicami zamieszkanymi przez ubogą ludność.

W 1906 roku Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości podjęło działania zmierzające do odnowy zdewastowanych staromiejskich budynków. Wykupiono i przeznaczono na inicjatywy społeczne kamienice: "Pod Świętą Anną" (nr 31) i Baryczków (nr 32). W 1916 roku zlikwidowano na Rynku targowisko i ułożono na nowo bruk. W 1928 roku odnowione fasady kamienic pokryto polichromią. Do 1938 roku zakończono częściową rekonstrukcję murów i Barbakanu. W 1944 roku, podczas powstania warszawskiego, zabudowania Starego Miasta zostały zniszczone w ok. 90%. Przetrwały dwa budynki.

Warszawscy architekci podjęli temat odbudowy stolicy już po pierwszych zniszczeniach w 1939 roku. W pracowniach architektonicznych, konspiracyjnie lub pod pozorem innych prac, opracowywali plany urbanistyczne i dokumentacyjne. Po powstaniu, kiedy miasto zostało przez Niemców planowo zniszczone, prace koncepcyjne nastawione na natychmiastową odbudowę znacznie się nasiliły. Były prowadzone w wyzwolonym Lublinie i na Pradze, konspiracyjnie w Generalnej Guberni, w Londynie i obozach jenieckich.

5 listopada 1944 roku, jeszcze przed podjęciem decyzji o stołeczności Warszawy, które miało miejsce 3 stycznia następnego roku, odbył się w Lublinie pierwszy zjazd Stowarzyszenia Architektów Rzeczypospolitej Polskiej, na którym mimo różnych koncepcji odbudowy, wszyscy zgadzali się co do konieczności odtworzenia Warszawy i przywrócenia jej stołeczności. Architekci wystosowali pismo do Biura Planowania i Odbudowy, przedstawiające stanowisko SARP-u w sprawie stolicy, apelując o jak najszybsze podjęcie decyzji. Zaraz po wyzwoleniu Biuro Planowania przy Rządzie Tymczasowym wysłało do stolicy grupę "Warszawa", której zadaniem było oszacowanie zniszczeń i wezwanie rozproszonych architektów do udziału w odbudowie miasta. 14 lutego 1945 roku powstało Biuro Odbudowy Stolicy.

Odbudową Starego Miasta zajmował się Wydział Architektury Zabytkowej BOS-u (kierowany przez Jana Zachwatowicza). W marcu rozpoczęły pracę dwie grupy, terenowa Stare Miasto i inwentaryzacyjna, od wiosny następnego roku Pracownia Stare Miasto. W latach 1945–1947 prowadzono głównie prace zabezpieczające i odgruzowujące. W pierwszej kolejności oczyszczono i wstępnie zabezpieczono partery kamienic przy Rynku Starego Miasta 32, 34, 36, stronę Dekerta, kamienice Wąskiego Dunaju i zachowane fragmenty katedry, odgruzowano dojazd na Rynek, przeniesiono ocalałe elementy Kolumny Zygmunta i innych kamiennych oraz drewnianych rzeźb do Muzeum Narodowego. Przy okazji odgruzowywania poczyniono również kilka odkryć archeologicznych, m.in. malowidło gotyckie na ścianach kamienic na Rynku Starego Miasta 20 i 8, basztę rycerską, znaczne partie Barbakanu ukryte w murach przyległych kamienic. Duży wkład w oczyszczanie Starego Miasta mieli mieszkańcy Warszawy, którzy wykonywali pracę w czynie społecznym. W listopadzie 1948 roku uprawomocnił się plan zagospodarowania przestrzennego Starego i Nowego Miasta. W październiku 1949 roku przystąpiono do opracowania dokumentacji technicznej, ale niezależnie od tego ukończono już kamienice przeznaczone na Muzeum Historyczne i powróciła na miejsce Kolumna Zygmunta (22 lipca razem z oddaniem Trasy W-Z). Do końca 1949 roku odgruzowano międzymurze wzdłuż ulicy Podwale, obszar od placu Zamkowego do Piekarskiej, 96 kamieniczek, a zabezpieczono 45 budynków. Zakończenie pierwszego etapu odbudowy Starego Miasta nastąpiło 22 lipca 1953 roku.

Odbudowa katedry św. Jana i innych kościołów na Starym Mieście trwała nieco dłużej, a była możliwa dzięki powołaniu Rady Prymasowskiej Odbudowy Kościołów Warszawy, jak również dzięki wsparciu państwa. Rekonstrukcja katedry, której przywrócono wygląd XV-wieczny trwała do 1955 roku.

Decyzję o odbudowie Zamku Królewskiego sejm podjął w 1949, jednak zamierzenia nie zrealizowano. Od 1947 trwało odgruzowywanie i odtworzenie Bramy Grodzkiej, do 1952 roku prowadzono prace archeologiczne. W latach 1960-62 odbudowano przyziemie Wieży Grodzkiej, salę o 2 słupach, zabudowania na Dziedzińcu Kuchennym, podziemia obecnego Pałacu Ślubów i Bibliotekę Królewską. W 1971 roku podjęto ponownie decyzję o odbudowie, według planu Jana Bogusławskiego z 1955 roku. W 1974 roku budowla była na etapie stanu surowego. Od 1981 roku udostępniano zwiedzającym kolejne wnętrza. W 1984 roku rozwiązał się Obywatelski Komitet Odbudowy Zamku Królewskiego.
Po latach działalność BOS okazała się kontrowersyjna, ponieważ prace dotyczące dokumentowa zniszczeń, planowania przestrzennego oraz odbudowy zabytków m.in. na Starym Mieście, odbywały się przy celowym wyburzaniu niejednokrotnie dobrze zachowanych budynków (z XIX i początku XX wieku).

W myśl nowoczesnej teorii konserwatorskiej wszelka rekonstrukcja i odbudowa jest fałszowaniem historii, jednak wyjątek uczyniono dla Starego Miasta ze względów moralnych i ideologicznych. Przez kilka lat przygotowywano wytyczne konserwatorskie i prowadzono badania. Zdecydowano się na przywrócenie świetności Starego Miasta z XVIII wieku, choć nie we wszystkich szczegółach. Zachowany został układ przestrzenny miasta z okresu jego lokacji z XII–XIII wieku.

Stare Miasto stanowi jedyny na świecie (w tej skali) obszar planowej i dokończonej odbudowy terenu zabytkowej zabudowy miejskiej po katastrofalnych zniszczeniach sięgających około 90%. Projekt rekonstrukcji opracował zespół architektów przy współpracy historyków i historyków sztuki, na podstawie zachowanych wizerunków Warszawy, w tym wedut Canaletta. Wykorzystano też zachowane fragmenty fasad, elementy wystroju wnętrz, itp., zaś układ wnętrz został w większości zmieniony i dostosowany do nowych funkcji.
Na północ od murów obronnych rozciąga się teren Nowego Miasta, również zniszczonego i zrekonstruowanego po II wojnie światowej. Oba osiedla bywają nazywane czasem Warszawską Starówką – nie jest to jednak poprawna nazwa.

Zabudowania Bernardynów spaliły się około 1507 roku, w 1511 roku Antoni z Biecza wybudował nowy klasztor, a po kolejnym pożarze w 1515 roku przystąpiono do rozbudowy kościoła.
Tym razem fundatorką była Anna Radziwiłłówna, matka ostatnich książąt mazowieckich, a ukończony do 1533 roku gotycki kościół przybrał rozmiary bliskie współczesnym. Około 1518 roku pojawiło się też powszechnie nowe wezwanie (związane podobno z tym, że fundatorkami kościoła były Anny) św. Anny. Gotycki kościół miał trzy wieże. W 1583 roku znowu Anna, ale Jagiellonka, ufundowała renesansową dzwonnicę. W 1603 roku w czworobok zamknięto zabudowania klasztorne, a w 1634 roku powiększono je.

Kościół nie przetrwał potopu szwedzkiego, w 1657 roku kościół został spalony przez Polaków, aby nie stanowił bastionu dla atakujących Starą Warszawę Siedmiogrodzian. Po zakończeniu walk przystąpiono więc do kolejnej odbudowy, tym razem w stylu barokowym, z fundacji kasztelana wojnickiego Jana Wielopolskiego, wg projektu Giovanniego Battisty Gisleniego i Tytusa Liwiusza Boratiniego, która trwała do 1667 roku. Gorzej jednak z barokową fasadą, której nigdy tak naprawdę nie ukończono – znajdowała się ona tam, gdzie dziś znajduje się ściana oddzielająca kruchtę od nawy głównej, wskazują na to częściowo zachowane portale.
W związku z tym Stanisław August Poniatowski, dzięki wsparciu Józefa Kwiecińskiego, stworzył nową, klasycystyczną fasadę. W 1796 roku Prusacy w zabudowaniach klasztoru urządzili odwach. W 1864 roku wstrzymano kontynuację klasztoru, tj. zabroniono dokonywania nowych powołań. W 1928 roku kościół stał się akademicki.

W czasie II wojny światowej dwukrotnie spłonął dach kościoła – w 1939 i 1944 roku, ale wnętrze w znacznym stopniu przetrwało, odrestaurowano je po II wojnie światowej. Kiedy budowano trasę W-Z, w 1949 roku pojawiło się realne zagrożenie, że skarpa, na której stoi kościół może się osunąć, gdyż budowa tunelu i trasy W-Z poważnie zaingerowała w jej strukturę. Aby powstrzymać osuwanie, dookoła kościoła wwiercono bardzo długie żelazno-betonowe słupy, o długości do 70 metrów i średnicy 30 centymetrów, które zatrzymały osiadanie skarpy. Wybudowano także dwa mury oporowe.

W 1979 roku przed kościołem doszło do spotkania papieża Jana Pawła II z młodzieżą.

Kościół św. Anny, jako jedyny w Warszawie, zawiera w sobie elementy aż czterech stylów architektonicznych, których wiele elementów jest autentycznych, niezniszczonych podczas II wojny światowej. W budowli odnajduje fragmenty gotyckich przypór i murów, renesansowych kaplic, barokowy korpus i freski oraz klasycystyczną fasadę.

Zanim kościół św. Anny uzyskał znaną i widoczną do dziś fasadę przedtem istniały dwie inne: pierwotna gotycka istniejąca od XVI wieku do potopu szwedzkiego oraz nigdy nie ukończona fasada barokowa, której elementy m.in. pod postacią portali można dostrzec ukryte za współczesną fasadą, w kruchcie.

Niedokończona fasada szpeciła kościół położony na reprezentacyjnym Trakcie Królewskim, wobec czego król Stanisław August Poniatowski postanowił ufundować nową w preferowanym przez siebie stylu klasycystycznym. Nowa, klasycystyczna fasada została wzniesiona w 1788 roku, jest dwukondygnacyjna i pięcioprzęsłowa. Ponad wejściem widnieje tablica fundacyjna fasady, a ponad nią stiukowa płaskorzeźba orła w wieńcu laurowym. W tympanonie monogram SA, tłumaczone jako Santa Anna, czyli Święta Anna. Litery te zatynkowano po powstaniu styczniowym.

W dolnej kondygnacji, w niszach znajdują się cztery rzeźbione przez Jakuba Monaldiego postacie ewangelistów z atrybutami, a ponad nimi płaskorzeźbione personifikacje cnót, są to od lewej: św. Łukasz z wołem i Obfitość, św. Jan z orłem (wg przekazów o rysach twarzy Stanisława Augusta Poniatowskiego) i Sprawiedliwość zarazem Pokój, św. Mateusz z człowiekiem i Opieka, św. Marek z lwem i Ofiarowanie.

Na fasadzie umieszczone są także tablice pamiątkowe: jedna upamiętniająca bł. Władysława z Gielniowa, druga natomiast opisująca w skrócie historię kościoła. Natomiast autentyczna, XVIII-wieczna tablica fundacyjna głosi: Anno restauratae salutis MDCCLXXXVIII Stanislao Augusto Rege religionis studio Iosephus Kwiecinski aedem hanc sacram extructam svo aere fronte ornavit, co znaczy: W roku odkupienia 1788 za króla Stanisława Augusta, sprzyjającego [rozwojowi życia] religijnego, Józef Kwieciński świątynię tę wzniesioną własnym kosztem w fasadę wyposażył.
Wnętrze kościoła św. Anny zachowało nadany w XVII wieku styl barokowy - sam kościół jest jednonawowy z dwiema kaplicami po lewej.

Na wprost w prezbiterium widnieje ołtarz główny z 1728 roku projektu prawdopodobnie Karola Baya z XVII-wiecznym obrazem św. Anny, jego cokół obłożony jest modrzewiowymi filunkami pokrytymi udawaną laką oraz dekorowany motywami w stylu chińskim. Antepedium wykonane jest z czerwonego marmuru, powstało na początku XX wieku w zakładzie braci Łopieńskich, a tabernakulum w 1932 roku wg projektu Stefana Szyllera. Ołtarz zdobią też cztery rzeźby wykonane przez Wilhelma Barsza. Ołtarz główny jest chórowy, co znaczy, że z jednej strony modlą się wierni, a drugiej zakonnicy, którzy mają z tyłu swoje przejście do klasztoru.

Kolejnym ważnym elementem wyposażenia jest ambona z około 1750 roku z rzeźbami prezentującymi Władysława z Gielniowa ze słupem ubiczowania na szczycie oraz wizerunkami franciszkanów na dole: św. Bernardyna, św. Jana Kapistrana, św. Szymona z Lipnicy i bł. Jana z Dukli. Umieszczona jest nietypowo, bo po prawej stronie, bliżej klasztoru.

Ołtarzy bocznych w kościele jest sześć i są to, kolejno po lewej od wejścia: ołtarz św. Stanisława Biskupa z przedstawiającym go XVIII-wiecznym obrazem, patronem kowali – św. Bałdzimierzem w zasuwie oraz XVIII-wieczną św. Barbarą w zwieńczeniu; ołtarz św. Franciszka z XVIII wieku z obrazem „Matka Boska Portincula” oraz ołtarz Najświętszej Maryi Panny z około 1728 roku z XVIII-wiecznym obrazem Matka Boska z Dzieciątkiem. Po prawej stronie od wejścia znajdują się: ołtarz św. Jana Ewangelisty z I połowy XVIII wieku z prezentującym go obrazem o srebrnej sukience z 1797 roku; ołtarz św. Antoniego z jego XVIII-wiecznym obrazem oraz ołtarz Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny z około 1728 roku z obrazem „Niepokalane Poczęcie” Stanisława Zarzeckiego z 1896 roku i ustawionym portretem ks. Rektora Edwarda Detksensa, zamordowanego w Dachau w 1942 roku.

Polichromie nawy głównej wykonane zostały przez zakonnika Walentego Żebrowskiego i pochodzą z lat 1743-1750, wielokrotnie przemalowywane, ale w latach 70. XX wieku odkryto oryginały. Polichromie prezentują pięć scen z legendy o św. Annie i Najświętszej Maryi Pannie, medaliony z komentarzami oraz kartusze z postaciami przodków.

Warte uwagi są też intarsjowane konfesjonały z 1753 roku, uratowane podczas II wojny światowej przed niemiecką wywózką poprzez pomalowanie ich na biało farbą olejną, przez co nie budziły już tak dużego zainteresowania.

Kaplica bł. Władysława z Gielniowa pierwotnie została wybudowana w 1620 roku dla rodziny Kryskich jako renesansowa, pierwsza w Warszawie kaplica kopułowa, jednak w latach 80. XVII wieku zaadaptowano ją na nowe potrzeby, przenosząc tu zwłoki błogosławionego potem Władysława z Gielniowa. W XVIII wieku odbyły się tu uroczystości związane z beatyfikacją Władysława z Gielniowa.

Nad wejściem do kaplicy widnieje kula ziemska z personifikacją Sławy i napisem łacińskim na proporcu: ”Warszawo, bądź wdzięczna”. Wewnątrz znajduje się ołtarz XVII-wieczny, sfinansowany przez biskupa kujawskiego Bonawenturę Madalińskiego, a obraz Władysława przez Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, zdobią go rzeźby Jana Jerzego Plerscha z 1753 roku wyobrażające cnoty błogosławionego Władysława: w zwieńczeniu Wiara (pośrodku), Miłość i Nadzieja, na dole od lewej Retoryka, Roztropność (kobieta o dwu twarzach), Dyskrecję i Stałość. Obudowę relikwiarza wykonali w 1906 roku bracia Łopieńscy, został on jednak skradziony w 1959 roku. Podzielono się więc zachowanymi na krakowskim Wawelu relikwiami, więc od 1966 roku relikwie znowu tu się znajdują.

Polichromie przedstawiają sceny z życia błogosławionego na tle historii tych ziem, herb Rzeczypospolitej, kościół św. Anny z projektowaną barokową fasadą, postacie królów z godłami Orła i Pogoni. Wyłamania gzymsu są pozostałością po osuwaniu się skarpy pod kościołem w 1949 roku.

Kaplica Loretańska powstała w latach 1830-1837 wg projektu Chrystiana Piotra Aignera z przeznaczeniem na przeniesienie tu figurki Matki Boskiej Loretańskiej z rozebranego w 1811 roku na Pradze kościoła Bernardynów. Kaplica zniszczona w 1939 roku, jest dziś zrekonstruowana. Wewnątrz znajduje się epitafium poświęcone Beacie Trylińskiej, która podczas i po II wojnie światowej opiekowała się kościołem pod względem architektonicznym, zabezpieczała m.in. dach w 1939 i 1944 roku. Ponadto od 1940 roku tradycyjnie urządza się tu groby wielkopiątkowe. Dzisiejszy wystrój kaplicy upamiętnia wojsko polskie.

Dzwonnica przykościelna została wybudowana sumptem Anny Jagiellonki w 1583 roku jako wolnostojąca i była niższa o jedną kondygnacją niż dzisiaj, a od początku pełniła rolę bardziej punktu widokowego niż dzwonnicy - związane to było z tym, iż ówczesny kościół św. Anny posiadał już trzy sygnaturki z dzwonami. Dzwonnica została przebudowana w latach 1819-1821 przez Chrystiana Piotra Aignera w stylu neorenesansu oraz nadbudowana.

Zabudowania klasztorne powstawały razem z kościołem, równocześnie były też łupione i palone. Ostatecznie zostały one przebudowane w latach 1818-1821 wg projektu Chrystiana Piotra Aignera z dodaniem kolumnady od strony Krakowskiego Przedmieścia w celu wyrównania zabudowań do linii fasady kościoła. Po 1867 roku mieściło tu się tymczasowo Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych (przeniesione potem do baraku Ungera przed pałacem Potockich), a do 1884 Muzeum Przemysłu i Rolnictwa – swoje doświadczenia prowadziła tu m.in. Maria Skłodowska-Curie. Na potrzeby muzeum wybudowano salę, która przedzieliła dawny dziedziniec klasztorny, skąd dobrze widać relikty gotyckie kościoła.

Z ciekawszych obiektów w zabudowaniach wymień należy: znajdujące się w zakrystii intarsjowane meble, z umieszczonymi na nich dość jasnymi napisami dotyczącymi ich przeznaczenia, np.: „tu komże i mszały szukać się kazały”. W korytarzu znajduje się natomiast unikatowe, misterne sklepienie kryształowe.
Z boku kościoła (od strony Trasy W-Z) znajduje się także oryginalna, mała kolumienka z figurką na szczycie, która powstała na dziedzińcu klasztoru Bernardynów rok wcześniej (1643) niż Kolumna Zygmunta, a w XIX wieku została przeniesiona w dzisiejsze miejsce. Była ona rodzajem protestu Bernardynów wobec króla Władysława IV, stawiającego ogromny pomnik osobie świeckiej.

Plac ten był widownią wielu dramatycznych scen z historii Polski. Odbywały się tutaj manifestacje patriotyczne, w okresie poprzedzającym wybuch powstania styczniowego. 27 lutego 1861 roku od kul rosyjskich padło pięciu poległych. 8 kwietnia 1861 roku 5 rot piechoty i 2 szwadronów jazdy rosyjskiej (w sumie około 1300 ludzi) dowodzone przez generała Stiepana Aleksandrowicza Chrulewa dokonało tutaj krwawej masakry ludności cywilnej Warszawy, w wyniku czego zginęło ponad 100 osób.

W czasie stanu wojennego plac był widownią szczególnie brutalnie rozpędzonej przez ZOMO manifestacji 3 maja 1982 roku. 10 lipca 1997 roku na placu Zamkowym Prezydent Stanów Zjednoczonych Bill Clinton wygłosił przemówienie z okazji zaproszenia Polski, Czech i Węgier do uczestnictwa w NATO 8 lipca 1997 roku.

Kolumna Zygmunta przechodziła kilka renowacji. Pierwszą w 1743 roku przeprowadzał Franciszek Dąbrowski. Następną w 1810 roku wykonali Jakub Kubicki i Józef Boretti. W 1827 roku otaczające kolumnę ogrodzenie z żelaznych krat zmieniono na kamienne słupy połączone żelaznymi łańcuchami. W 1854 roku Henryk Marconi zaprojektował nowe otoczenie pomnika. Jego podstawa została otoczona żeliwną balustradą i ozdobiona czterema tryskającymi wodą trytonami zaprojektowanymi przez rzeźbiarza Kissa z Berlina, odlanymi z cynku w warszawskiej fabryce Karola Mintera. W latach 1862-1863 przeprowadzane były prace renowacyjne pod kierunkiem Józefa Orłowskiego.

Gruntowną rekonstrukcją w latach 1885-1887 zawiadywał Edward Cichocki. Wówczas zwietrzały trzon kolumny z permskiego zlepieńca zygmuntowskiego zastąpiono granitowym. W związku z pracami regulacyjnymi przesunięto wtedy pomnik z osi Krakowskiego Przedmieścia ku zachodowi. W latach 1929-1931 podczas prac renowacyjnych przywrócono otoczeniu kolumny pierwotny wygląd usuwając basen, trytony i balustradę.
Kolumna Zygmunta została powalona w nocy z 1 na 2 września 1944 roku, trafiona pociskiem z niemieckiego działa czołgowego.
W 1949 roku została odbudowana (zatuszowano ok. 200 uszkodzeń figury, dorobiono lewą dłoń, szablę i krzyż); a z powodu budowy trasy W-Z figurę przesunięto o 6 m w kierunku północno-wschodnim i lekko obrócono. Nowy trzon kolumny został wykonany z granitu strzegomskiego. Uroczysty powrót kolumny nastąpił 22 lipca 1949 roku. Starsze wersje trzonu kolumny zostały eksponowane opodal Zamku Królewskiego.

Cokół kolumny przyozdabiają cztery brązowe tablice. Łaciński napis od strony południowej po przetłumaczeniu na polski brzmi:

Czci i przywiązaniu Poświęconą Kolumnę tę Zygmuntowi III Władysław IV Z rodu, miłości, talentów Syn; Z elekcji, porządku, szczęścia Następca; Ze ślubów, serca i czynu Wdzięczny; Ojcu Ojczyzny, Rodzicowi najlepiej zasłużonemu, Roku Pańskiego 1643 Wystawić rozkazał, Któremu już, Sława wieniec, Potomność wdzięczność, Wiekuistość pomniki Wzniosła, albo jest dłużna.
Od strony zachodniej:

Zygmunt III na mocy wolnych wyborów król polski, z tytułu dziedziczenia, następstwa i prawa – król Szwecji, w umiłowaniu pokoju i w sławie pierwszy pomiędzy królami, w wojnie i zwycięstwach nie ustępujący nikomu, wziął do niewoli wodzów moskiewskich, stolicę i ziemie moskiewskie zdobył, wojska rozgromił, odzyskał Smoleńsk, złamał pod Chocimiem potęgę turecką, przez czterdzieści cztery lata panował, czterdziesty czwarty z szeregu królów, dorównał w chwale wszystkim, albo ogarnął całą.

Od strony północnej:
Nie rośnie sława Zygmunta dzięki kolumnie ani głazom ciosanym: sam on dla siebie był górą: nie bierze on blasku od złota ani mocy od spiżu: blask jego był jaśniejszy od złota a mocniejszy od spiżu.
Oryginalna tablica od strony zachodniej zawiera wszystkie oficjalne tytuły Zygmunta III, północna duży kartusz herbowy i plakietkę z nazwiskiem ludwisarza Daniela Tyma oraz datę dokonania odlewów. Cokół wieńczą cztery spiżowe orły. Postać króla w rycerskiej zbroi, z szablą z krzyżem w ręku i koroną mierzy 275 cm. Pomnik ma 22m wysokości

Z szablą króla związany jest przesąd, według którego upuszczenie szabli przez króla zwiastowało nieszczęścia i upadek miasta.

W latach 1548-1556 zamek pozostawał siedzibą królowej Bony Sforzy, żony Zygmunta I. Kolejny polski monarcha, Zygmunt August, realizował w latach 1568-1572 projekt przebudowy obiektu - m.in. dobudowano do Dworu Większego renesansowy Dom Królewski.

W 1595 roku król Zygmunt III Waza podjął decyzję o rozbudowie zamku na funkcje już nie obronne ale publiczne. Przebudowę w stylu wczesnego baroku rzymskiego wykonano w latach 1598-1619. W latach 1601-1603 Giacomo Rodondo ukończył nowe skrzydło północne. Kamieniarkę od 1602 roku wykonywał Paolo del Corte. Później, po 1614 roku, gdy kierownictwo robót objął Matteo Castelli, zbudowano skrzydło zachodnie (od strony dzisiejszego placu Zamkowego) na urząd kanclerski i marszałkowski. Na końcu zbudowano skrzydło południowe. W ten sposób powstało pięcioskrzydłowe wczesnobarokowe założenie będące dziełem architektów tesyńskich. W 1619 ukończono budowę Nowej Wieży Królewskiej (łac. Nova Turris Regia) zwanej także Wieżą Zygmuntowską, o wysokości 60 metrów - znajdowała się ona pośrodku nowo wybudowanej strony zachodniej zamku o długości 90 metrów. Na szczycie wieży umieszczono zegar z pozłacanymi wskazówkami i miedzianymi tarczami, nowa iglica wieży miała 13 metrów wysokości, złocone gałki i miedzianą chorągiewkę na szczycie.

W czasach potopu szwedzkiego w latach 1655-1656 zamek królewski w Warszawie został splądrowany - Szwedzi wywieźli bezcenne obrazy, meble, gobeliny, królewską bibliotekę i archiwum koronne oraz liczne rzeźby, całe posadzki i chorągwie królewskie. W zamku urządzili lazaret wojskowy, co dodatkowo przyczyniło się do dewastacji obiektu. W kilka miesięcy później dzieła zniszczenia dokonały wojska brandenburskie grabiąc większość elementów marmurowych i zrywając resztę posadzek w zamku. Jeszcze w czasie szwedzkiego oblężenia Warszawy w 1656 kula armatnia uderzyła w iglicę Wieży Zygmuntowskiej, co spowodowało jej przełamanie i zniszczenie wskutek upadku na dziedziniec zamkowy.

Już w 1657 roku rozpoczęto odbudowę zamku, pod kierunkiem włoskiego architekta Izydora Affaity. Z braku funduszy kolejny polski król, Michał Korybut Wiśniowiecki, nie zdecydował się na gruntowną przebudowę obiektu, ograniczając się do usunięcia zniszczeń - z powodu złego stanu rezydencji musiał się przenieść w 1669 roku do Zamku Ujazdowskiego. Do 1696 roku, kiedy umarł kolejny polski król, Jan III Sobieski, nie przeprowadzano na Zamku Królewskim żadnych poważniejszych prac, ograniczono się jedynie do przeglądu aktualnego stanu obiektu.

Po wybraniu w elekcji króla Augusta II w roku 1697, zamek znów zaczął podupadać - nowy konflikt z królem Szwecji Karolem XII obciążył znacznie budżet królewski. Mimo problemów August II zlecił w 1698 opracowanie projektu przebudowy rezydencji, wykonał go w 1700 sprowadzony z zagranicy Johann Friedrich Karcher. 25 maja 1702 roku Zamek zajęli Szwedzi, urządzając w nim szpital na 500 łóżek, natomiast w Sali Poselskiej i pokojach ministrów stajnie. W 1704 roku zamek został odbity przez wojska polskie, jednak wkrótce ponownie przeszedł w ręce wojsk szwedzkich. W 1707 roku, na mocy traktatu pokojowego między Augustem II i Karolem XII do Warszawy weszły sprzymierzone wojska rosyjskie, a na zamku zamieszkał car Piotr I Wielki. Po dwóch miesiącach siły rosyjskie wycofały się z Warszawy grabiąc z Zamku dzieła sztuki, m.in obrazy Tomasza Dolabelli, w tym dwa ważne dla Rosjan dzieła malarskie: Zdobycie Smoleńska i Złożenie hołdu Zygmuntowi III przez carów Szujskich.

W latach 1713-1715 rozpoczęto przebudowę według projektu Karchera. W 1717 roku przebudowano gruntownie Salę Poselską, która odtąd miała służyć władcom saskim w charakterze sali koronacyjnej. W kolejnych latach, między 1722 a 1723, przebudowano kolejne sale zamkowe - pod kierunkiem architekta Joachima Daniela Jaucha utworzono nową Salę Senatorską, przenosząc elementy wyposażenia starej do nowej lokalizacji, m.in 60 herbów polskich województw, boazerie, gzymsy oraz lizeny. 31 maja 1732 roku na zamku wybuchł pożar, który zniszczył elewację zachodnią oraz część Wieży Zygmuntowskiej i zewnętrzne rzeźby fasadowe, zwane Armaturą.

Kolejny projekt przebudowy zamku królewskiego powstał po wstąpieniu na tron polski Augusta III w 1733. Nowe plany, powstałe w roku 1734 i rozszerzone w 1737 przez architekta Gaetano Chiaveriego, przewidywały m.in. przebudowę fasady zamku od strony Wisły w stylu rokoko, mającą tworzyć nową tzw. Elewację Saską, a także części północno-wschodniej wraz z wieżą zwaną Altaną gdzie zamierzano dobudować trzy dwupiętrowe ryzality. Prace budowlane według tych projektów realizowano z różną intensywnością w latach 1740-1752. W okresie 1740-1747 przebudowano fasadę od strony Wisły w stylu późnobarokowym (architekci Gaetano Chiaveri, Carl Friedrich Pöppelmann, Jan Krzysztof Knöffel. Jednym z najlepszych rzeźbiarzy tego okresu prowadzących prace na zamku, był Jan Jerzy Plersch, który wykonywał kartusze królewskie, sztukaterie oraz statuy, tzw. Figury Sław, dźwigające korony królewskie umieszczone na szczycie środkowego ryzalitu tzw. Elewacji Saskiej od strony Wisły. Ostatnie prace z tego okresu zostały zakończone w pod koniec 1763, po śmierci Augusta III, kiedy Plersch wykonał ostatnie rzeźby i kartusze z herbami województw dla Sali Poselskiej.

Za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, ostatniego polskiego monarchy, sprawującego władzę od 1764 do czasów III rozbioru Polski w 1795, Zamek Królewski przeżywał okres świetności. Wyasygnowane kwoty z budżetu królewskiego oraz mecenat, którym król obdarzał artystów i twórców sztuki, a także wykształcenie i smak artystyczny władcy, pozwoliły zrealizować jeden z najbardziej interesujących projektów przebudowy zamku. Wykonano w sumie kilkanaście projektów, opracowali je m .in. architekt francuski Victor Louis, Jan Chrystian Kamsetzer czy Efraim Szreger. Barokowo-klasycystyczne wnętrza wykonywane były według projektów Jakuba Fontany i Dominika Merliniego. W latach 1766-1785 według wybranych planów przebudowy, odbudowano spalone 15 grudnia 1767 skrzydło południowe Zamku (m.in. odbudowano dwa zniszczone piętra obiektu, wykonano nową elewację strony południowej z trzyosiowym ryzalitem, podziały fasady lizenami i pilastry o jońskich głowicach), według projektu J. Fontany. Od 1773 gruntownie przebudowano i ozdobiono wnętrza (projekty D. Merliniego i J. Ch. Kamsetzera), m.in. wykonano nowe apartamenty królewskie, Kaplicę Dworską, Salę Rycerską, Salę Marmurową, Salę Balową. Zbudowano także od podstaw nowy gmach Biblioteki Królewskiej, mieszczący się wzdłuż prawego skrzydła Pałacu pod Blachą (włączony w 1776 do zespołu budowli zamkowych), o rozmiarach 56 na 9 metrów. W nowym budynku bibliotecznym zgromadzono należące do monarchy liczne księgi, gemmy, ryciny, numizmaty, mapy i plany. Księgozbiór Biblioteki Królewskiej liczył wówczas 16 000 tomów różnych dzieł, 25 525 sztychów i rysunków, 44 842 rycin w 726 oprawionych tomach, ogółem ponad 70 000 rycin - w obiekcie urządzano także wystawne bale kostiumowe.

Do 1786 Stanisław August Poniatowski podejmował próby gruntownej zmiany szaty zewnętrznej Zamku i założenia architektonicznego placu Zamkowego, nie udało się jednak zrealizować wykonanych w tym celu projektów. Jednak udane przekształcenia wnętrz Zamku dokonane przez króla, zachowały charakterystyczną polską odrębność i wysoki poziom artystyczny.

3 maja 1791 Sejm Czteroletni uchwalił za Zamku Królewskim w Warszawie konstytucję, w uroczystym pochodzie wyniesiono króla w stronę pobliskiego kościoła Świętego Jana. Na Zamku z tej okazji wmurowano marmurową tablicę z tekstem autorstwa Ignacego Krasickiego.
W dniach 19-20 grudnia 1806 oraz 1-30 stycznia 1807 na zamku przebywał cesarz Napoleon Bonaparte. Tutaj w 1807 podjął decyzję o utworzeniu Księstwa Warszawskiego, którym miał rządzić saski władca Fryderyk August I, obierając za rezydencję Zamek Królewski. Z XIX wieku pochodzą także kolejne projekty przebudowy opracowane przez polskich architektów: Adama Idźkowskiego i Jakuba Kubickiego. Projekt Idźkowskiego z 1843, zakładał przebudowę Zamku Królewskiego z użyciem form dekoracyjnych zapożyczonych architektury gotyckiej, renesansowej i empirowej. Zakładał nadbudowę trzeciego piętra z siedmioma różnej wielkości wieżami, których attyki miały być ozdobione orłami i antycznymi posągami. Na wieżach Zygmuntowskiej i Władysławowskiej miały być usunięte metalowe hełmy dachów, i zastąpione tarasami, otoczonymi balustradami. Od strony Wisły, na Elewacji Saskiej, Idźkowski planował umieszczenie płaskorzeźb stylizowanych na antyk (pod fryzami trzech ryzalitów), a poniżej, na fasadzie trzeciego piętra korynckie pilastry. Zarówno elewację Zamku Królewskiego oraz Pałacu Pod Blachą miały zdobić poziome boniowane pasy oraz żelazne balkony. Projekt ten, cechujący się rozmachem zastosowanych form architektonicznych, był odpowiedzią na powstającą modę wykorzystywania w architekturze form historycznych (w przeciwieństwie do projektów Kubickiego sprzed 20 lat, zakładających umiar form wzorowanych na przeszłych dziełach architektów królewskich, realizujących projekty na Zamku Królewskim).

W 1836, po zniesieniu w Królestwie Kongresowym podziału na województwa, w ich miejsce zostały wprowadzone gubernie. Wówczas Zamek Królewski stał się siedzibą namiestnika carskiego Iwana Paskiewicza. Paskiewicz zlecił w latach 1850-1852, wykonanie projektu nowych elewacji i fasad (zachodniej, południowej i części wschodniej), pułkownikowi w służbie rosyjskiej i architektowi Ludwikowi Corio. Jego opracowanie nie zyskało jednak akceptacji władz rosyjskich, a Corio zmuszony był wykonać kolejny projekt, nawiązujący do rozwiązań Kubickiego (i współpracujących z nim inżynierów Lelewela i Thomasa). W końcu Corio wykonał przebudowę wszystkich elewacji w stylu neoklasycystycznym, a Elewacja Saska została pozostawiona bez zmian. Po śmierci Paskiewicza w 1856, wszyscy następni namiestnicy rezydowali na Zamku Królewskim, zajmując Pokój Podkomorzego, a rosyjscy urzędnicy pomieszczenia na obu piętrach skrzydła zachodniego i północnego. Namiestników strzegły oddziały wojska, rozlokowane w Sali Sejmowej, Bibliotece i koszarach na podzamczu, co przyczyniło się do dewastacji obiektu.

Po powstaniu styczniowym w 1863 armia rosyjska zniszczyła całkowicie ogród królewski od strony Wisły (zamieniony na plac musztry), budując kilka ceglanych baraków z przeznaczeniem na stajnię i koszary kozackie. W 1862-1863 na Zamku Królewskim prowadzono drobne prace konserwacyjne, pod kierunkiem budowniczych Jerzego Orłowicza, Ludwika Gosławskiego i Potołowa. W 1890 prowadzono przebudowę Elewacji Saskiej, pod kierunkiem budowniczego Januarego Kiślańskiego, podczas których zniekształcono arkady obu galerii widokowych, pochodzące z czasów Augusta III. Ostatnie prace remontowe pod panowaniem rosyjskim, których stosunkowo wysoki koszt wyniósł 28 000 rubli, wykonano w 1902 w pomieszczeniach zwolnionych przez armię rosyjską.

Prace restauracyjne na zamku podjęto dopiero w latach 1915-1939, zostały one przyspieszone po zakończeniu I wojny światowej i odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918, po 123 latach zaborów. Ustalenia traktatu ryskiego z 1921 pozwoliły na rewindykację części zbiorów zamkowych z terenów ZSRR (wcześniej wywiezionych do Rosji przez władze carskie). W latach 20. pracami konserwatorskimi i rekonstrukcją Zamku Królewskiego, kierował architekt i konserwator Kazimierz Skórewicz. W 1928 został zastąpiony przez kolejnego architekta, Adolfa Szyszko-Bohusza. Od 1926 Zamek Królewski pełnił funkcję rezydencji polskiego prezydenta.

We wrześniu 1939 Zamek Królewski spłonął po niemieckich bombardowaniach, a po zajęciu Warszawy przez wojska niemieckie rozpoczęła się planowa grabież dzieł sztuki z obiektu - 10 października 1939 wyspecjalizowane ekipy niemieckie pod kierunkiem historyków i ekspertów (dr Dagobert Frey - historyk sztuki z Uniwersytetu Wrocławskiego, Gustaw Barth - dyrektor muzeów wrocławskich oraz dr Joseph Mühlmann - historyk sztuki z Wiednia) zaczęły demontować posadzki, marmury, rzeźby i elementy kamienne np. kominki i gzymsy - bezcenne zbiory wywożono do Niemiec, magazynów w Krakowie lub wstawiano do warszawskich siedzib nazistowskich dygnitarzy. Zamek został całkowicie ogołocony, nieliczne elementy wyposażenia pozwolono zachować polskiej ekipie z Muzeum Narodowego, opisującej straty i potajemnie sporządzającej dokumentację fotograficzną zamku, pracującej pod kierunkiem historyka sztuki Stanisława Lorentza. 4 października 1939 w Berlinie Adolf Hitler wydał rozkaz wysadzenia Zamku Królewskiego w powietrze, ekipy niemieckich saperów nawierciły otwory na dynamit, jednakże ostateczne zniszczenie obiektu nastąpiło w czasie powstania warszawskiego, pomiędzy 8 a 13 września 1944. Decyzja o zniszczeniu zamku wiązała się z nazistowskimi planami całkowitego zburzenia Warszawy. Tak zwany Plan Pabsta przewidywał wystawienie monumentalnej Hali Ludowej (niem. Volkshalle) lub Hali Kongresowej NSDAP (niem. Parteivolkshalle) w miejscu Zamku Królewskiego i Pomnika Germanii zamiast Kolumny Zygmunta.

Po zniszczeniach z 1944 zachowały się tylko przyziemia (piwnice), dolna partia Wieży Grodzkiej, elementy Biblioteki Królewskiej i Arkady Kubickiego. Rządowy projekt o odbudowie Zamku Królewskiego podjął Sejm 2 lipca 1949, nie miał on jednak szans na realizację z uwagi na ograniczenia finansowe i priorytety jakie powzięły władze komunistyczne. Zdołano jednak odtworzyć Bramę Grodzką, z przechowanych w czasie wojny w Muzeum Narodowym bloków kamiennych. W 1964 uporządkowano teren otaczający Zamek, a w 1966 odbudowano budynek Biblioteki Królewskiej. 20 stycznia 1971 ponownie w Sejmie zapadła decyzja o odbudowie Zamku, następnie powołano Obywatelski Komitet Odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie. Prace budowlane, wykonywane według projektu architekta Jana Bogusławskiego, były sfinansowane całkowicie przez składki społeczne. Odbudowa w stanie surowym (zakładająca przywrócenie wyglądu Zamku do stanu sprzed 1939 roku i przywróceniem elementów zlikwidowanych podczas wcześniejszych przebudów obiektu), została zakończona w lipcu 1974, jednak wyposażanie wnętrz (meble, obrazy, zbiory dzieł sztuki itp.) i prace wykończeniowe trwały do 1988. Dodatkowego wsparcia finansowego w odbudowie udzielił Społeczny Fundusz Odbudowy Stolicy.

Obecnie Zamek pełni funkcję muzeum i podlega bezpośrednio Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Na Zamku Królewskim przyjmowane są również oficjalne wizyty i spotkania państwowe. Każdego roku, Zamek Królewski w Warszawie zwiedza 500 000 ludzi. Od 3 maja 1995 roku, codziennie o 11.15, z wieży zamkowej grany jest Hejnał Warszawski. Trzykrotnie odgrywana melodia, podkreślająca trzy wartości: Bóg, Honor i Ojczyzna, upamiętnia pierwsze bombardowanie, podczas którego wskazówki zegara zamkowego zatrzymały się na godzinie 11.15, aby ruszyć ponownie dopiero po kilkudziesięciu latach. Na szczególną uwagę zasługują: Sala Senatu przypominająca wystrojem wydarzenie uchwalenia Konstytucji 3. Maja, Przedpokój Senatorski - poczekalnia dla umówionych na audiencje u króla (z obrazami Canaletta przedstawiającymi ówczesne śródmieście Stolicy), a także Kaplica oraz Stara Sala Tronowa. Nie można ominąć także innych przepięknych sal zamku jak Sala Rycerska, Gabinet Marmurowy czy najbardziej „wystawną” Salę Balową.

Zachodnią pierzeję ulicy, liczącą 19 posesji sięgających ul. Piwnej przecięły dwie wąskie, komunikacyjne uliczki bez nazwy, później zabudowane i odtworzone po roku 1945. Najwcześniejszą zabudowę ulicy stanowiły drewniane domostwa mieszczan; pierwszy dom murowany przy ulicy powstał w połowie wieku XV pod nr 5, kolejne domy powstawały począwszy od wieku XVI. Tylne oficyny domów przy Świętojańskiej wychodziły na ul. Piwną; zwarty blok zabudowy o frontach od strony obydwu ulic przybrał ostateczny kształt w XVIII wieku. W roku 1831 rozebrano ostatnią kamienicę w pierzei zachodniej, w związku z poszerzeniem ul. Zapiecek.

Przy wschodniej, parzystej stronie ulicy od XV wieku istniało sześć posesji miejskich, przylegających do bloku zabudowy Rynku Starego Miasta. Tuż za nimi wznosiła się kolegiata Świętego Jana, a za nią – sześć kolejnych posesji, pierwotnie książęcych, później nadanych duchowieństwu. W roku 1433, gdy księżna Anna ofiarowała dom pod nr 2 mansjonarzom, zwany był on jeszcze Nad kanałem, od strumienia płynącego niegdyś pomiędzy Zamkiem Królewskim a kolegiatą. Od tego momentu dom ów zaczęto nazywać Mansjonarią, od miana jego gospodarzy. Sąsiedni dom, pod nr 4, od roku 1527 był siedzibą kolegium psałterzystów, nazwano go więc Psałterią.

W latach 1558–1626 na gotyckich piwnicach dwóch rozebranych kamienic wzniesiono obok katedry kościół Matki Boskiej Łaskawej wraz z klasztorem i kolegium jezuitów. To ważny moment w dziejach ulicy, ponieważ do tego czasu Świętojańską zwano ulicę Jezuicką.

W wieku XVIII na miejscu przesmyku wiodącego ku ul. Piwnej wzniesiono niewielką, jednoosiową kamieniczkę; w tym czasie też wiele kamienic przy ulicy przebudowano, nadając ich fasadom cechy barokowe.

Pod nr1 działał w tym okresie sklep zegarmistrzowski Gugenmusów, sławny w całej Starej Warszawie; niewielką uliczkę bez nazwy pomiędzy kolegiatą Świętego Jana a kościołem Matki Boskiej Łaskawej wiodącą pierwotnie ku ul. Jezuickiej zabudowano niewielkim domkiem mieszczącym dwa sklepy i mieszkanie.

W końcu XVIII stulecia Świętojańska była najludniejszą ulicą Starego Miasta; liczyła około 1100 mieszkańców. Kolejne stulecie przyniosło pauperyzację ulicy; zamieszkujących tu dotąd duchownych, złotników i kupców zastąpili niezamożni rzemieślnicy, szewcy i urzędnicy niskiego szczebla. Miejsce wytwornych sklepów zajęły skromne sklepiki, dostosowane do możliwości finansowych mieszkańców ulicy.

W latach trzydziestych Świętojańską wyasfaltowano oraz wyposażono w lampy oświetleniowe; usunięto też szpecące ją sklepowe szyldy.

Podczas powstania warszawskiego ulica była miejscem ciężkich walk; przy jej wylocie na Plac Zamkowy zbudowano barykadę. Zburzoną zabudowę ulicy odbudowano w latach 1953–1959, wprowadzając niewielkie zmiany w stosunku do stanu sprzed zniszczenia, przywrócono też bezimienne uliczki wiodące ku ul. Piwnej oraz bruk.

Kamienice Starego Miasta, które pierwotnie pochodziły z XV–XIX wieku, po II wojnie światowej w większości zostały zrekonstruowane. Na ulicy Świętojańskiej są to kolejno:

• Kamienica Bartoszków, wcześniej Pigułczyńska (nr 1) – wybudowana w XVI wieku przez rodzinę aptekarzy. W 1637 własność Adama Jarzębskiego. Następnie do 1870 była w posiadaniu seminarium zakonu bartolomitów (bartoszków). Przebudowywana. W czasie II wojny światowej zniszczona. Podczas odbudowy jej część frontowa została zwrócona w stronę placu Zamkowego;
• Kamienica Mansjonaria (nr 2) – znajduje się na rogu Placu Zamkowego. W XV wieku na terenie, który obecnie zajmuje stał dom Nad Kanałem (nazwa od biegnącego nieopodal kanału). W 1433 został on ofiarowany przez księżnę Annę mazowiecką mansjonarzom kościoła farnego. W 1525 zbudowali oni kamienicę, w której zmarł ostatni książę mazowiecki, Stanisław. Budynek był własnością misjonarzy do połowy XIX wieku. Kamienica została przebudowana w XVI i XVII wieku. W XVI wieku budynek zmienił wystrój na renesansowy, a przyczynili się do tego włoscy architekci Antonio Visconti i Bernardo Morando. W latach 1918–1920 hrabia Władysław Kościelski (był on ostatnim właścicielem prywatnym) przeprowadził remont kamienicy. W okresie międzywojennym budynek wynajmowała ambasada Rumunii. Podczas II wojny światowej kamienica została prawie nie zniszczona;
• Kamienica Psałteria (nr 4) – powstała w 1684, zbudowana z połączenia budynków z XV i XVI wieku, dawna własność księży psałterzystów. W XIV wieku na zajmowanym przez nią obszarze znajdowały się piece do wytopu żelaza. Po II wojnie światowej przetrwały mury parteru i fragment fasady;
• Kamienica Schmitta (nr 5) – powstała w 1728, zbudowana z połączenia budynków z XVI i XVII wieku. Inicjatorem budowy był konsyliarz królewski Karol Schmitt. Po II wojnie światowej przetrwał parter i sień;
• dawne Seminarium Duchowne (nr 6) – budynek z 1743 z rozczłonkowaną barokową fasadą, powstały w miejscu szkoły parafialnej z XV wieku;
• Kamienica (nr 7) – w XVII wieku własność Adama Jastrzębskiego, który był nadwornym muzykiem, budowniczym i autorem przewodnika po Warszawie pt. Gościniec albo krótkie opisanie Warszawy (1643);
• Kamienica Bractwa Miłosierdzia (nr 17) – wybudowana ok. 1642. Do 1841 własność Bractwa Miłosierdzia założonego przez Piotra Skargę. Na przełomie XIX i XX wieku dobudowano dodatkowe dwa pietra i część z przejściem w kierunku ulicy Piwnej. Po II wojnie światowej przetrwała fasada do wysokości gzymsu i barokowy portal z kulą na cokole z XVIII wieku;
• Kamienica Aptekarzowska (nr 19) – wybudowana w XVI wieku przez aptekarza Pawła. W XVIII wieku zamieszkiwała ją aptekarska rodzina Fryzów. W latach 1780–1790 stanowiła własność Bernarda Croisy (sekretarza królewskiego). Po II wojnie światowej przetrwał parter i fragment piętra (m.in. mur z XVI wieku i szczyt z XVII wieku);
• Kamienica Metrykantów Koronnych (nr 21) – zbudowana XVI wieku, przebudowywana w latach 1676, 1717 i 1816. Właścicielami budynku byli m.in. metrykanci koronni, stąd nazwa kamienicy. W jej posiadaniu byli m.in.: od 1718 Andrzej Franciszek Cichocki, a na początku XIX wieku Walenty Skorochód-Majewski. Skorochód-Majewski uruchomił w kamienicy drukarnię sanskrycką. W 1944 została ona całkowicie zniszczona. Podczas odbudowy nie zrekonstruowano czwartego piętra;
• Kamienica Pod Okrętem (nr 31) – pierwotnie powstała w 1642 roku i była własnością złotnika Stanisława Zalewskiego, wielokrotnie przebudowywana (m.in. w pierwszej połowie XVIII wieku przez kupca Łukasza Łyszkiewicza), ozdobiona późnorenesansowym portalem i płaskorzeźbą żaglowca (godło handlu) z pierwszej połowy XVIII wieku, które zostały zrekonstruowane po zniszczeniach w okresie II wojny światowej. Po zniszczeniach dokonanych w 1944 roku przetrwała część parteru. Podczas odbudowy nie odtworzono znajdującego się wcześniej na fasadzie monogramu IHS.

Pierwszą świątynią w tym miejscu była wybudowana na przełomie XIII i XIV wieku drewniana kaplica zamkowa, która w 1339 roku stała się kościołem parafialnym miasta (w 1390 staraniem księcia Janusza I Mazowieckiego powstała tu budowla murowana), a także miejscem pochówku książąt mazowieckich. W 1406 roku kościół farny stał się kolegiatą (kapituła przybyła z Czerska), w 1798 po utworzeniu godności biskupa warszawskiego kolegiata otrzymała tytuł katedry, a w 1818 stała się archikatedrą. W czasie stanu wojennego w Królestwie Polskim, 15 października 1861 wojska rosyjskie dowodzone przez wojskowego generał-gubernatora warszawskiego Aleksandra Daniłowicza Gerstenzweiga dokonały pacyfikacji ludności cywilnej zebranej tu dla uczczenia rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki. W wyniku tego kościół katolicki ogłosił 16 października zamknięcie wszystkich kościołów warszawskich.

W 1960 roku kościół otrzymał tytuł bazyliki. Katedra była wielokrotnie przebudowywana, najczęściej w XIX wieku (neogotyk angielski). Kościół do XIX wieku stanowił przykład gotyku. Świątynia została niemal całkowicie zniszczona przez Niemców w 1944 roku. Zrekonstruowano ją w latach 1948 - 1956 wzorując się na planach pierwotnego kościoła z XIV wieku. Powojenna fasada została zbudowana w tzw. gotyku nadwiślańskim i wzorowana była na fasadzie kościoła dominikanów pod wezwaniem św. Piotra i Pawła w Chełmnie.

Bazylika ma surowe i mroczne wnętrze ze sklepieniem gwiaździstym. W prezbiterium znajduje się ołtarz główny z obrazem MB Częstochowskiej oraz zrekonstruowane barokowe stalle. Na uwagę zasługują renesansowy nagrobek ostatnich książąt mazowieckich - Stanisława i Janusza, barokowa kaplica Baryczków z krucyfiksem z XVI wieku, barokowa kaplica Literacka z relikwiami błogosławionego metropolity warszawskiego Zygmunta Szczęsnego Felińskiego, klasycystyczny pomnik nagrobny Stanisława Małachowskiego, wykuty z białego marmuru, zaprojektowany przez Bertela Thorvaldsena, mauzoleum prymasa Stefana Wyszyńskiego z 1990 roku, pomniki, popiersia i tablice ku czci znanych Polaków m.in. fragment pomnika Zygmunta Kazanowskiego, Józefa Piłsudskiego, Wincentego Witosa, Stefana Starzyńskiego, Jana Pawła II oraz żołnierzy poległych w latach 1920, 1939, 1944, a także witraże w oknach prezbiterium ze scenami z życia św. Jana Jerozolimskiego (Chrzciciela), witraże w oknach nawy południowej zawierające postacie z historii Polski oraz w oknach ściany zachodniej ze scenami z księgi Genesis i księgi Apokalipsy św. Jana.

W autentycznych podziemiach znajdują się nagrobki wielkich osobistości m.in. Stanisława Augusta Poniatowskiego, Henryka Sienkiewicza, Gabriela Narutowicza czy Ignacego Paderewskiego. Podziemia otwarte są w godzinach 10.00-13.00 i 15.00-17.30.

Ta renesansowa świątynia to najwyższa budowla Starego Miasta. Mimo to pozostaje niejako w cieniu leżącej tuż obok katedry. Takie miało być zalecenie o. Piotra Skargi, który rzekomo powiedział, że kościół ten ma dominować, ale nie przytłaczać sąsiadującej z nim świątyni. Początki kościoła sięgają początku XVII wieku. Za katedrą znajdowała się wówczas niewielka uliczka, której teren miasto darowało zakonowi Jezuitów w 1598 roku. W 1602 roku zakon dokonał zakupu znajdującej się po drugiej stronie owej uliczki kamienicy. Następnie, w 1609 roku kamienicę tę wyburzono i rozpoczęto na jej miejscu wznoszenie kościoła. Inicjatorem tego przedsięwzięcia był między innymi Piotr Skarga. Budowlę wzniesiono w stylu późnorenesansowym, z okazałą kopułą i smukłą wieżą. Budowę finansował między innymi król Zygmunt III Waza.

Kamień węgielny pod kościół pod wezwaniem Narodzenia NMP i Św. Ignacego (biskupa i męczennika), obecnie NMP Łaskawej, poświęcono w 1609 roku. Ukończenie budowy i konsekracja nastąpiły w roku 1626. W 1627 roku, po wyburzeniu kolejnej kamienicy przy Świętojańskiej, dobudowano do świątyni trzy kaplice. W roku 1633 natomiast dobudowano kruchtę, a w 1636 we wnętrzu wybudowano chór muzyczny. Przez pierwszą połowę XVII wieku trwało wyposażanie wnętrza świątyni, niestety, w 1656 roku zostało ono zdewastowane przez Szwedów. Wiek XVIII to okres przywracania kościołowi jego świetności i kolejnych przeróbek. Między innymi dobudowano wtedy do świątyni kolejne dwie kaplice.

Po 1773 roku, kiedy to dokonano kasaty zakonu Jezuitów, kościół kilkakrotnie przechodził z rąk do rąk. Między innymi był kościołem szkolnym, potem zdegradowano go do roli składu sprzętów kościelnych, a jeszcze później przekazano zakonowi Pijarów. Jezuici odzyskali go dopiero po I wojnie światowej. W latach 20. i 30. XX wieku kościół był ponownie remontowany, jednak w czasie Powstania Warszawskiego w 1944 roku został doszczętnie spalony. Do jego odbudowy Jezuici przystąpili w 1948 roku i trwała ona do 1957 roku. Do roku 1973 roku trwało ponowne wyposażanie wnętrz. W przeciwieństwie do sąsiedniej katedry, kościół Jezuitów odbudowano po wojnie zgodnie z jego przedwojennym wyglądem, w renesansowej formie.

Do szczególnie cennego wyposażenia należą między innymi: Gotyckie podziemia, obraz Matki Boskiej Łaskawej, w głównym ołtarzu, słynący łaskami, obraz ten pochodzi z I połowy XVII wieku i został podarowany przez papieża Innocentego X królowi Janowi Kazimierzowi; renesansowy krucyfiks z XVII wieku; nagrobek wojewody sandomierskiego Jana Tarły, również z XVII wieku; barokowa rzeźba Matki Bożej Łaskawej z początku XVIII wieku oraz kamienna figura leżącego niedźwiedzia z połowy XVIII wieku.

Rynek ukształtował się na przełomie XIII i XIV wieku przy lokacji miasta. Do XVIII wieku był to najważniejszy plac miasta, na którym koncentrowało się życie Warszawy. Stanowił tło ważnych wydarzeń historycznych, wystąpień politycznych, manifestów i publicznych egzekucji, zgodnie ze swoją nazwą służył również celom handlowym. Od XV wieku na środku placu znajdował się murowany ratusz otoczony kramami. Po północnej stronie stał pręgierz i klatka oraz kuna, w której eksponowano złoczyńców ku uciesze i przestrodze mieszkańców.

Ratusz rozebrano w 1817 roku. W 1855, kiedy w Warszawie zainstalowano wodociągi miejskie pośrodku rynku ulokowano wodotrysk z pomnikiem Syrenki dłuta Konstantego Hegla. W tym samym roku także przy Kolumnie Zygmunta pojawił się wodotrysk.

Po I wojnie światowej tradycyjne nazwy poszczególnych stron rynku zostały zatwierdzone oficjalnie. Są to:

• strona Barssa (wschód, dawniej zwana Wschodową albo Prawą)

• strona Kołłątaja (zachód, dawniej zwana Lewą)

• strona Dekerta (północ, dawniej zwana Miejską)

• strona Zakrzewskiego (południe, dawniej zwana Zamkową albo Czwartą).

Podczas powstania warszawskiego okoliczne kamienice zostały zrównane z ziemią. W latach 1949-1953 pieczołowicie je zrekonstruowano. Obecnie rynek jest zamknięty dla ruchu kołowego (z wyjątkiem aut mających specjalne zezwolenia) i stanowi miejsce niedzielnych spacerów i wycieczek, a także okolicznościowych imprez i koncertów. Kamienice przy rynku przeznaczono na placówki muzealne, kulturalne, luksusowe sklepy, stylowe kawiarnie i restauracje.

Zabudowa rynku pierwotnie była głównie drewniana, lecz już w XV wieku przeważała zabudowa murowana utrzymana w stylu gotyckim. Po pożarze w 1607 roku zabudowa rynku uległa przebudowie, która praktycznie niezmieniona przetrwała aż do 1944 roku. W 1817 rozebrany został ratusz staromiejski, a Stare Miasto stało się enklawą miejskiej biedoty. Zabudowa zrekonstruowana została w latach 1949-1953 z nawiązaniem do wyglądu przedwojennego, jednak domy zostały zaopatrzone w udogodnienia (sanitariaty) nieobecne w kamienicach przedwojennych.

Kamienice staromiejskie nie miały numerów, nazywane były od godeł lub od nazwisk właścicieli, szczególnie znanych, lub pierwszych, którzy wznieśli lub przebudowali dom.

• kamienica Bornbachów (Burbachowska) nr 2, czterokondygnacyjna, trzytraktowa, o trójspadowym dachu, narożna kamienica wzniesiona w drugiej połowie XV wieku, znajdująca się przy Rynku Starego Miasta (róg ul. Celnej). W latach 1449-1650 znajdowała się w posiadaniu patrycjuszowskiej rodziny Burbachów. W 1607 r. uległa spaleniu. Odbudowana w 1626 r. Nadano jej wówczas styl barokowy. Kamienica otrzymała cztery kondygnacje, po środku wąską sień, trzy trakty, trzyosiową fasadę oraz wykusz przy elewacji bocznej.

W drugiej połowie XVII wieku właścicielami jej byli m.in. Jabska i Podgórski. W pierwszej połowie XVIII wieku znalazła się w rękach rodziny Winklerów, przed 1752 r. przeszła w posiadanie Macieja Grabowskiego (podskarbi wielki koronny), a w latach 1748-1773 jezuitów litewskich. W 1752 r. została przebudowana (powstał wówczas Konwikt jezuicki i szkoła Roberta, w której uczył A. Magier). Nadbudowano i ujednolicono elewację boczną.

W latach 1780-1794 znalazła się w posiadaniu Franciszka Barssa (palestrant), następnie Tomasza Langnera, w latach 1876-1878 była własnością rodziny Drożdżyńskich (Drożdżewskich), a 1887-1915 Stanisława Kurczyńskiego. Od 1928 r. znajdował się w niej Policyjny Dom Zdrowia. Również w 1928 r. na budynku znalazła się polichromia autorstwa Leonarda Pękalskiego. Od 1930 r. kamienica należała do Stowarzyszenia Polski Dom Zdrowia.

Podczas II wojny światowej kamienica została spalona i zburzona. Zachowały się piwnice, fragment ściany oraz węgary portalu głównego. W latach 1952-1953 budynek został odbudowany według projektu Anny Boyé Guerquin. Odtworzono bryłę budynku, bezstylowe elewacje i na nowo zaprojektowano wnętrza.

Obecnie w kamienicy znajduje się Staromiejski Dom Kultury.

• kamienica Strubiczowska nr 4
• kamienica Gizińska nr 6, 
• kamienica Ellebrantowska nr 8
• kamienica Troperowska (Properowska) nr 10,
• kamienica Małodobrych nr 12
• kamienica Kupcewiczowska nr 14
• kamienica Greyberowska nr 16
• kamienica Orlemusowska nr 18
• kamienica Winklerowska (Balcerowska) nr 20, Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza
• kamienica "pod Fortuną" nr 22
• kamienica Busserowska (Skwarczyńskich) nr 24, czterokondygnacyjna, trzytraktowa kamienica wzniesiona w połowie XV wieku. Kamienica wzmiankowana była po raz pierwszy w 1541 roku, przy okazji zmiany właściciela. Stanisław Cuszibita (Kuszibit) przekazywał prawo własności domu zięciowi Jerzemu Filipowiczowi (przewoźnikowi i kupcowi). Prawdopodobnie wówczas została przebudowana (w piwnicach utworzono układ trzytraktowy i założono sklepienia). Natomiast w 1569 roku otrzymała nazwę Przewoźnikowska. We wczesnych latach swojego istnienia kamienica znajdowała się w posiadaniu Kozianogów, następnie Małodobrych, a w XVI wieku rodziny miodowników i piekarzy – Weissów (Weyssów, Weiszów), którzy po 1599 r. wyremontowali budynek.

W latach 1600–1671 była własnością rodziny Busserów. W tym okresie została również przebudowana na zlecenie Łukasza Bussera (rajcy). Nadano jej wówczas barokowy charakter. W połowie XVII wieku należała do Jana Ziembowicza (rajcy). Kamienicę nadbudowano w pierwszej połowie XVIII wieku.

Ok. 1784–1797 była własnością Jakuba de Roussy. W latach 1780–1796 mieściła się w niej drukarnia Piotra Dufoura (drukowana w niej była Gazeta Rządowa), a później Tomasza Le Bruna (drukowano wówczas pierwsze polskie przekłady Moliera, Woltera i Beaumarchaisa). W połowie XIX wieku drukowano tam Tygodnik Ilustrowany w zakładzie J. Ungra. Ok. 1816–1821 właścicielem był Jan Reszke (Reszkie), ok. 1852 r. Łukasz Rudnicki, w latach 1876–1880 Bronisław Chlebowski, a ok. 1887–1915 Moszek Lamrantz. W 1919 r. część pomieszczeń została wyremontowana. Kolejnymi właścicielami nieruchomości byli Lesznowscy (związani z Gazetą Warszawską – w XX wieku organ endecji, w latach 1935–1939 ukazywała się jako Warszawski Dziennik Narodowy). Od 1924 r. ostatnim prywatnym właścicielem kamienicy był Wacław Szadurski.

W 1928 r. na budynku pojawiły się polichromie Edwarda Okunia. Przeprowadzono wówczas także remont fasady, podczas którego m.in. po prawej stronie wstawiono ponownie okno, a pod ławami okien drugiej kondygnacji pojawiły się konsole.
Podczas II wojny światowej budynek spalono i zburzono. Odbudowano w latach 1952– 1953 według projektu Teodora Burszego. Po wojnie w kamienicy znajdowała się księgarnia, a od 12 grudnia 1955 r. Klub Księgarza oraz Stowarzyszenie Księgarzy Polskich. W Klubie Księgarza organizowana jest Warszawska Premiera Literacka (od 1985 r.), której organizatorami są: Instytut Książki, Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy – Biblioteka Główna województwa mazowieckiego, Fundacja Kultury Polskiej oraz Zarząd Okręgu Warszawskiego Stowarzyszenia Księgarzy Polskich.

• kamienica Walterowska nr 26

• kamienica Simonettich (Kranicha) nr 15, Poczta
• kamienica Markiewiczowska nr 17, apteka "pod wezwaniem Damiana i Kosmy"
• kamienica Wójtowska nr 19
• kamienica Klucznikowska nr 21, galeria sztuki, restauracja "U Geslera"
• kamienica Wilczkowska nr 21a
• kamienica Urbanowska nr 23, galeria plakatu, sklep z upominkami
• kamienica Rolińska nr 25
• kamienica Fukierowska nr 27, restauracja i winiarnia Fukiera
• kamienica Gizińska nr 29,
• kamienica "pod Świętą Anną", kamienica "książąt mazowieckich", nr 31

• kamienica Falkiewiczowska nr 28
• kamienica Kazubowska nr 30
• kamienica Baryczków nr 32 wzniesiona ok. 1440 r. Na początku XV wieku kamienica znajdowała się w posiadaniu Anny, żony Piotra Pielgrzyma, wójta dziedzicznego Starej Warszawy. Następnie właścicielem był Andrzej Pielgrzym-Górczewski, który był synem Anny i Piotra.

Górczewscy byli właścicielami kamienicy do 1501 r. Następnie przeszła ona w posiadanie burmistrzowskiej rodziny Landekerów. Na początku XVI wieku odziedziczył ją Jerzy Baryczka (rajca). Własnością tej rodziny była do 1683 r. Wielokrotnie przebudowywana (m.in. w 1509 r., przed 1562 r. – podzielono i sklepiono piwnice oraz wydzielono sklep). Wówczas kamienica była najprawdopodobniej trzykondygnacyjna. Na początku XVI wieku na tyłach działki powstał murowany budynek gospodarczy.
W latach 1629–1633 kamienica przeszła gruntowną przebudowę. Właścicielem jej był Wojciech Baryczka. Najprawdopodobniej wówczas dobudowano kolejną kondygnację, dodano w fasadzie portal, dekoracje sklepień w przyziemiu, obramienia okien oraz attykę. Wojciech Baryczka nadał budynkowi charakter późnorenesansowy.

Kolejnym właścicielem kamienicy była ormiańska rodzina kupiecka Minasowiczów (1683–1808). Pod koniec XVIII wieku w budynku znajdowała się fabryka skór Cadra.

W 1851 r. obiekt przeznaczono do rozbiórki. W 1852 r. kamienica została wyremontowana przez Leona Żakowskiego (budowniczy i współwłaściciel). Kolejnym posiadaczem nieruchomości była m.in. rodzina Szancerów (1888–1910), w 1911 kamienica została sprzedana przez Helenę z Szancerów Szteinbergod Towarzystwu Opieki nad Zabytkami Przeszłości.
W 1912 r. budynek został odrestaurowany pod nadzorem Władysława Marconiego, Czesława Przybylskiego, Teofila Wiśniewskiego i Jarosława Wojciechowskiego. Odsłonięto polichromowane belki stropowe, malowany fryz podstropowy (druga połowa XVII wieku). W 1917 r. wykończono sale posiedzeń według projektu Zdzisława Kalinowskiego, Zygmunta Kamińskiego i Jarosława Wojciechowskiego. W 1928 r. Stanisław Kazimierz Ostrowski wykonał polichromię fasady.

W 1937 r. budynek przeszedł w ręce Gminy m.st. Warszawy. Zaplanowano w nim umieścić Muzeum Dawnej Warszawy. Prace adaptacyjne rozpoczęto w 1938 r.

W 1944 r. kamienica została spalona. Po II wojnie światowej zachowały się piwnice, mury wraz attyką, sklepienia parteru oraz fragmenty detali fasady. Odbudowa jej przebiegła dwuetapowo: 1947–1950 i 1952–1953. Prace wykończeniowe trwały do 1957 r. Odbywały się one według projektu Stanisława Żaryna. Obecnie znajduje się w niej Muzeum Historyczne m.st. Warszawy oraz Archiwum Państwowe m.st. Warszawy (ul. Krzywe Koło 7).

• kamienica Szlichtingowska nr 34
• kamienica "pod Murzynem" nr 36
• kamienica Kurowskiego (Talentich) nr 38
• kamienica Klemensowska nr 40
• kamienica Montelupich (Filipowska) nr 42 - wejście do Muzeum Historycznego m.st. Warszawy. Muzeum ukazuje pełne dzieje miasta, tak więc prawdziwe poznanie Warszawy nie będzie pełne bez wizyty w tym właśnie miejscu. W niedzielę wstęp wolny. Zamknięte w poniedziałek. Tu odbywają się także projekcje filmu o mieście.

• kamienica Walbachowska nr 1
• kamienica Juchtowska nr 3
• kamienica Jeleniowska ("Pod Bazyliszkiem") nr 5,
• kamienica "Złocista" nr 7
• kamienica Długoszowska nr 9,
• kamienica Majeranowska nr 11, sklep jubilerski
• kamienica "pod Lwem" nr 13, sklep jubilerski i wyroby ze szkła

Pierwszy dom murowany pojawił się przy Nowomiejskiej dopiero w roku 1505; wcześniej zabudowa ulicy składała się wyłącznie z obiektów drewnianych, zastąpionych murowanymi około połowy XVI wieku. Były to późnogotyckie kamienice, przeważnie piętrowe, w drugiej połowie XVI wieku często nadbudowywane.

Przed Bramą Nowomiejską już w XIV wieku istniał plac targowy sięgający aż do ul. Freta. U zbiegu Nowomiejskiej z ul. Długą, będącą wtedy ważnym traktem do Sochaczewa, już w pierwszej połowie XIV wieku powstały drewniane budynki szpitala i kościoła św. Ducha, przekazane potem paulinom, którzy wybudowali na tym miejscu obecny kościół.
Naprzeciwko kościoła, u zbiegu z ul. Mostową, mieściła się miejska łaźnia utworzona w roku 1376. Pozostała, drewniana zabudowa spłonęła podczas wielkiego pożaru miasta w roku 1607, który nie oszczędził również budynków kościoła św. Ducha.

Na przełomie XVI/XVII wieku większość domów przebudowano; fasady otrzymywały cechy renesansu, manieryzmu i wczesnego baroku. 1 lipca 1656 podczas walk ze Szwedami w czasie szturmu wojsk polskich poważnie uszkodzony został odcinek w murów miejskich i Bramy Nowomiejskiej, odbudowanej potem w innym kształcie.

Pod koniec XVII wieku, kiedy wraz z rozwojem techniki wojskowej miejskie obwarowania straciły na znaczeniu, zaczęto zabudowywać międzymurze, używając murów jako ścian konstrukcyjnych powstających kamienic; w pierwszej połowie XVIII wieku we wnętrzu barbakanu powstała tzw. "Piwnica Gdańska", mieszcząca skład towarów kupców z tego miasta. Dawne budynki gospodarcze stojące w linii zabudowy ul. Szeroki Dunaj w XVIII wieku stopniowo przekształcano na obiekty mieszkalne, zaś mieszkańcami ulicy zazwyczaj byli zamożni patrycjusze.

W roku 1818 zburzono niezabudowany bok barbakanu od strony ul. Podwale i obydwie Bramy Nowomiejskie, tworząc na ich miejscu targ.
Po roku 1830 zamożnych mieszkańców zastąpiła biedota, głównie żydowska; domy były rażąco zaniedbane. Z nowych obiektów powstał jedynie dom handlowy wzniesiony w roku 1897 u zbiegu z ul. Podwale, w tym czasie też przebudowano na czynszową kamienicę "Dom Gdański".

W roku 1937 ów dom handlowy został wyburzony celem odsłonięcia międzymurza oraz mostu barbakanu i fosy. Odsłonięte mury zostały zakonserwowane i częściowo zrekonstruowane pod kierunkiem Jana Zachwatowicza; renowacja objęła odcinek wzdłuż ul. Podwale do wysokości ul. Szeroki Dunaj oraz Bramę Poboczną.

Wrzesień roku 1939 nie przyniósł przy ulicy większych zniszczeń; cała zabudowa została unicestwiona podczas powstania warszawskiego. Ocalała jedynie kamienica nr 10 i wypalony, pozbawiony sklepień kościół św. Ducha. Inne domy, których pozostałości rozebrano po wojnie, zostały dość wiernie odbudowane w latach 1953–54 według projektów Stanisława Żaryna.

• Nr 1, kamienica Pod Syreną, kamienica Miejska, narożna ulicy Wąski Dunaj.
  Pierwotnie była to działka miejska, na której w XV - XVI wiekach mieściły się: postrzygalnia, kramy rzeźnicze i piekarskie oraz dom miejski wzmiankowany w roku 1537. Przed 1655 rokiem wzniesiona została kamienica miejska, restaurowana w latach 1675 - 80, która zajęła część szerokości ulicy Wąski Dunaj. W roku 1743 dwukondygnacjowa, czteroosiowa, z takąż oficyną wzdłuż Wąskiego Dunaju. Około 1780 roku kamienica została gruntownie przebudowana i podwyższona do czterech kondygnacji. W 1790 roku określana jako płytka, z dwiema oficynami przedzielonymi wąskim podwórzem. Na elewacji frontowej miała płaskorzeźbę przedstawiającą herb miasta - syrenę na tarczy. U schyłku życia mieszkał tu prezydent Starej Warszawy Jan Dekert. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się mury do pierwszego piętra i częściowo sklepienia parteru. Odbudowana została w latach 1953 - 54 według projektu S. Żaryna, zachowującego układ parteru z połowy XVII wieku oraz fasadę z ok. 1780 roku (dokładnie zrekonstruowano rzeźby). Wyburzono oficynę sąsiadującą z kamienicą nr 3, powiększono oficynę od Wąskiego Dunaju o zabudowę dawnego podwórza. Obecnie kamienica klasycystyczna, czterokondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem. Fasada czteroosiowa, z narożnikiem wzmocnionym lekkim występem, zeskarpowanym w przyziemiu. Elewacja od Wąskiego Dunaju czteroosiowa, ujednolicona z trójosiową elewacją niższej o jedno piętro oficyny (ul. Wąski Dunaj nr 2).
• Nr 3, kamienica Sebastowska, Skałka, Balcerowska. W latach 1450 - 93 znajdował się tu dom S. Ruczkiej, w roku 1496 wymieniony jako dom z ogródkiem, w roku 1523 dom drewniany, piętrowy lub z mieszkalnym poddaszem. Kamienica została wzniesiona przed połową XVI wieku, z wykorzystaniem wcześniejszej ściany sąsiedzkiej; wówczas dwutraktowa, dwukondygnacjowa, trzyosiowa. W 1597 zrujnowaną kamienicę nabył B. Jaworski i po pożarze (1620?) dokonał gruntownej przebudowy. W roku 1680 restaurowana przez kolejnego właściciela. Przed 1743 rokiem kamienica została podwyższona do czterech kondygnacji, ukształtowano również fasadę. W 1944 roku kamienica została zburzona całkowicie, zachowały się jedynie ściany szczytowe w parterze. Odbudowana została w latach 1953 - 54 według projektu S. Żaryna, z rekonstrukcją fasady, przy skróceniu głębokości zabudowy o tylny trakt. Obecnie czterokondygnacjowa, ściany piwnic gotyckie, fasada trójosiowa.
• Nr 5, kamienica Półtorakowska. Dom wzmiankowany od 1447 roku. Kamienica została wzniesiona przez A. Półtoraka około1523 roku, budowana być może w dwóch etapach. Wzniesiona ostatecznie kamienica późnogotycka była dwu - lub trzykondygnacjowa. W pierwszej połowie XVIII wieku została przebudowana. Utworzono układ trzytraktowy i w przednim trakcie trzypasmowy; wówczas też ukształtowana została fasada. w roku 1743 była to kamienica trzykondygnacjowa. W XIX wieku adaptowano i przerobiono kondygnację poddasza. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice, parter i część ścian. Po 1945 roku odkryto gotyckie elementy: portal wejściowy oraz ściany i sklepienia z detalami, dające prawie kompletny obraz kamienicy późnogotyckiej (prócz wyższych kondygnacji). Odbudowana została w latach 1954 - 55 według projektu S. Żaryna, bez oficyn, po uprzednim rozebraniu wyższych partii ścian i większości sklepień, które następnie zrekonstruowano; przywrócono wejście przez gotycki portal, wyeksponowano inne fragmenty gotyckie. Obecnie jest to budynek czterokondygnacjowy, trzytraktowy z trzyosiową fasadą.
• Nr 7, kamienica Miodownikowska, Orlandowska. W XV wieku był to dom rajcy W. Twaroga. Kamienica dwutraktowa wzniesiona została około 1531 roku przez T. Miodownika; zniszczona na początku XVII wieku. Prawdopodobnie ok. 1630 -40 została gruntownie przebudowana przez ówczesnego właściciela Franciszka Orlandiego z Werony, szewca królewskiego. W drugiej połowie XVII wieku była najokazalszą kamienicą przy ulicy Nowomiejskiej, trzykondygnacjową, dziesięcioizbową, z czterema sklepami, trzema kuchniami, dwiema piwnicami i stajnią w głębi posesji, z dojazdem przez budynek gospodarczy ul. Szeroki Dunaj nr 4. Z 1723 roku pochodzą się wzmianki o zrujnowanych gankach do ubikacji. Przed 1743 rokiem , prawdopodobnie kiedy właścicielem był J. CH. Kostrzębski, doktor medycyny, kamienica została podwyższona o jedną kondygnację (i latarnię?). Przebudowana została gruntownie w drugiej połowie XVIII wieku lub raczej w latach 1815 - 20, kiedy wprowadzono nowe podziały wnętrz, schody i sklepienia piwnicy, a także klasycystyczną dekorację fasady. Wówczas też zbudowano oficynę boczną łączącą kamienicę frontową z budynkiem ulicy Szeroki Dunaj nr 4. Po zniszczeniach 1944 roku zachowały się piwnice i częściowo parter. Odbudowana została w latach 1954 - 55 po rozebraniu całości, według projektu S. Żaryna, bez oficyn, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku, z rekonstrukcją parteru i fasady, z autentycznym portalem i częściowo obramieniami okien parteru; podwyższono latarnię. Obecnie jest to kamienica czterokondygnacjowa z trzyosiową fasadą.
• Nr 9, kamienica Wolfowska, Klucznikowska. Dom z drugiej połowy XV wieku, w 1518 roku był własnością kramarza Zembrzuskiego (zwanego Klucznikiem) z Ciechanowa, który w latach trzydziestych wzniósł kamienicę we wspólnych przedsięwzięciach budowlanych z sąsiadami. Kamienica późnogotycka była co najmniej piętrowa, z parterem dwutraktowym, od frontu miała sień z zejściem do piwnicy, w tylnym trakcie sklepioną izbę i przechód na podwórze. W latach 1550 - 79 wzmiankowany zięć Klucznika, Wolff Stetner, przyczynił się zapewne do budowy lub rozbudowy kamienicy, do połowy XVII wieku zwanej Wolfowską. W XVII wieku kamienica została przebudowana. W latach 1743, 1790 wspomniana jako czterokondygnacjowa, dwuosiowa z trzykondygnacjową oficyną od strony Szerokiego Dunaju, z którą połączona była bocznym skrzydłem. Po 1944 roku zachowały się piwnice i parter, natomiast obie elewacje zostały zniszczone. . Odbudowana została w latach 1954 - 55 po rozbiórce większej części ocalałych fragmentów całości, według projektu S. Żaryna, bez oficyn, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku, z rekonstrukcją układu parteru, fasady, zmiany układu i poziomu pięter oraz elewacji od podwórza; nie odbudowano oficyn na podwórzu. Kamienica czterokondygnacjowa, parter trzytraktowy, fasada dwuosiowa.
• Nr 11, kamienica Szeliżyńska, Drewnowska, Pod Figurą, Pod Chrystusem. Dom z końca XV wieku; kamienicę wzniósł w latach 1533 - 1538 ówczesny właściciel, aptekarz Piotr. Kamienica wzmiankowana w roku 1547 była co najmniej dwupiętrowa, dwutraktowa, ze sklepionymi piwnicami połączonymi schodami z ulicą i z każdym traktem parteru. W pierwszej połowie XVII wieku została spalona i odbudowana w nowym trzytraktowym układzie z klatką schodową w trakcie środkowym, z latarnią i sklepionymi pomieszczeniami. W latach 1673 - 1714 wzmiankowany dworek na tyłach kamienicy. W roku 1716 kamienica została częściowo zniszczona przez pożar; w tym samym roku zaczęto odbudowę podwyższając budynek o jedną kondygnację. Prawdopodobnie w XVIII wieku kamienica zyskała klasycystyczną fasadę ozdobioną figurą Chrystusa dłuta J. Monaldiego. W roku 1790 kamienica była w złym stanie, Prawdopodobnie w XIX wieku była gruntownie restaurowana i adaptowana na kamienicę czynszową. Po 1944 roku zachowały się piwnice, częściowo parter i pierwsze piętro; fasada została zburzona. Odbudowana została w latach 1953 - 55 po rozbiórce większości ocalałych elementów, według projektu S. Żaryna, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku; zrekonstruowano układ parteru z XVII wieku oraz fasadę z lat 1770 - 80; nie odbudowano zabudowań w podwórzu. Obecnie kamienica czterokondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, parter trzytraktowy, fasada dwuosiowa; przyziemie boniowane, zrekonstruowany portal kamienny boniowany. Dach z dwiema wstawkami i latarnią.
• Nr 13, kamienica Konstantynowska, Latoszewska. W roku 1517 stał tu jeszcze dom drewniany. Kamienica wzniesiona przez Konstantego Brodę (właściciela od 1519 roku) jako budynek dwutraktowy, połączony drewnianym gankiem z oficynami gospodarczymi. W !617 roku opustoszałą kamienicę z mniejszymi budynkami na tyłach i wolnym wjazdem nabył cyrulik M. Latosz, który zapewne przebudował ją na trzytraktową. W roku 1659 kamienica była własnością Ochmana. W 1743 została ponownie przebudowana; wówczas dwuosiowa, dwukondygnacjowa, ze sklepem. Przebudowa w drugiej połowie XVIII wieku zmieniła fasadę na trzyosiową, a wysokość podwyższyła o dwie kondygnacje., W XIX wieku poddasze zaadaptowano na mieszkania i dobudowano latarnię. Po zniszczeniu 1944 roku zachowały się piwnice, część parteru z portalem wejściowym oraz część murów pierwszego i drugiego piętra. Po rozebraniu pozostałości kamienica została odbudowana w latach 1954 - 55 według projektu S. Żaryna, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku, bez oficyn, z zachowaniem układu parteru, zrekonstruowaniem fasady, w którą wmontowano zachowany w znacznym stopniu portal. Obecnie jest to kamienica czterokondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem i trzyosiową fasadą.
• Nr 15, kamienica Korbowska, Fukierowska. Dom wzmiankowany w 1505 roku. Około 1517 roku siodlarz Stanisław wzniósł dwutraktową kamienicę. W drugiej połowie XVI wieku kamienica przebudowana została przez ówczesnych właścicieli Tomasza i Macieja Korbów; zapewne wtedy podwyższona została do czterech kondygnacji, a elewacja została bogato dekorowana, być może już w renesansowym charakterze. Od 1592 roku w posiadaniu Michała Fukiera. Przebudowana została przez J. Czirina w drugiej połowie XVII wieku; zyskała wówczas układ trzytraktowy oraz latarnię. Kolejny właściciel H. Sznajder rozpoczął przebudowę kamienicy w 1701 roku (w 1743 roku czteroosiowa, czterokondygnacjowa) oraz budowę murowanej oficyny od ulicy Szeroki Dunaj, dostawionej do muru obronnego i połączonej z kamienicą frontową oficyną boczną. Kamienica została w 1944 roku wypalona, zburzony był też trakt tylny do parteru; zachowała się fasada i elewacja podwórzowa. Po rozebraniu pozostałości kamienica została odbudowana w latach 1954 - 55 według projektu S. Żaryna, bez oficyn, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku, z zachowaniem dawnego układu parteru, rekonstrukcją fasady i z niewielkimi zmianami latarni. Jest to kamienica czterokondygnacjowa, z czteroosiową fasadą. Ściana szczytowa tylnego traktu domu i latarni pokryta jest sgraffitem z 1954.
• Nr 17, kamienica Szelągowska, Kąkolewska, Funkowska. Pierwotnie stał tu dom narożny z uliczką podmurną, zwany w XV i XVI w. „przy bramie”, „przy murach”, „przy wieży”. Około 1505 roku miecznik P. Szeląg zbudował kamienicę. Pierewotnie była ona jednotraktowa. Przebudowana została około połowy XVII wieku przez Funka lub kolejnego właściciela. W 1743 roku była to kamienica dwuosiowa, trzykondygnacjowa. Po 1765 roku została gruntownie przebudowana; powiększona o tylny trakt i połączona z miejską kamieniczką przy murze obronnym. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice i fasada. Po rozebraniu pozostałości kamienicę odbudowano w latach 1953 - 55 według projektu S. Żaryna, bez tylnego traktu i oficyn, ze zmianą układu wnętrz, fasady przyziemia i nowo projektowanymi elewacjami od strony murów i podwórza. Obecnie jest to kamienica trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, dwutraktowa z dwuosiową fasadą. Sgraffitową dekorację elewacji wykonał J. Sempoliński.
• Nr 4, kamienica Czechowska, Dzianotowska. Pierwotnie była to tylna część narożnej parceli rynkowej nr 42, wzmiankowanej w roku 1494, z drewnianą oficyną gospodarczą. Kamienicę zbudował M. Czech przed 1532 rokiem, być może w miejscu dawnej oficyny. Dalsze prace budowlane wykonane zostały zapewne przez Schuma, zanotowanego jako właściciel w 1567 roku. Już wtedy, a na pewno przed końcem XVI wieku kamienica dostawiona do tylnej ściany domu rynkowego, objęła teren całej obecnej działki; uzyskała formę podpiwniczonego domu jednotraktowego, co najmniej piętrowego. Od 1645 do 1865 roku stanowiła własność księży kolegiackich (kolegiaty Św. Jana). Zniszczona w 1944 roku. Po rozebraniu pozostałości (powyżej piwnic) kamienica została odbudowana w latach 1953 - 54 według projektu S. Żaryna, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku, przy zmianie układu wnętrz, jako trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem i czteroosiową fasadą.
• Nr 6, kamienica Smockich. Pierwotnie w miejscu działki przebiegała zapewne uliczka gospodarca biegnąca na tyłach domów rynkowych numery 42 - 36, wzmiankowana w 1506 roku. Około połowy XVI wieku zbudowano tu wąski dom murowany wzmiankowany w 1567 roku. W końcu XVI i na początku XVII wieku kamienica należała do złotnika J. Smoczkiego (Smockiego). Po 1735 roku stanowiła wspólną własność z kamienicą rynkową nr 38 (i miała ten sam nr hip.). Przebudowana została w drugiej połowie XVIII wieku. W jednoosiowym domu parter zajęty był przez bramę, stanowiącą przejście do oficyny. Ze zniszczeń w 1944 roku ocalała w większości fasada. Po rozbiórce kamienica została odbudowana w latach 1953 - 54 według projektu S. Żaryna, bez oficyny, powyżej piwnic zaprojektowana od nowa, z rekonstrukcją bramy przejezdnej w przyziemiu. Obecnie czterokondygnacjowa, jednoosiowa; fasada na wysokości pięter pokryta dekoracją sgraffitową według projektu Zofii i Romana Artymowskich.
• Nr 8, kamienica Mirosławska, Paśnikowska, Jędrzejewicza. Pierwotnie dom drewniany. Kamienica wzniesiona przed 1566 roku; wkrótce potem przeszła na własność paśnika J. Mirosławskiego. Wówczas była to kamienica płytka, jedno - lub dwutraktowa. W 1587 roku spalona, została odbudowana przez tegoż właściciela. Zawaliła się w 1646 roku. W połowie XVIII wieku rozbudowana została przez ówczesnego właściciela rajcę T. Jędrzejewicza. Została wówczas pogłębiona o trzeci trakt, podwyższona; ukształtowano też fasadę, wzniesiono oficynę łączącą się wspólnym murem z oficyną domu rynkowego nr 36. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowała się fasada i sklepienia nad piwnicą i parterem. Odbudowana została w latach 1953 - 54 według projektu S. Żaryna, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku, bez oficyn, z zachowaniem autentycznych fragmentów jako kamienica czterokondygnacjowa, trzytraktowa z dwuosiową fasadą. W parterze znajduje się portal kamienny ze zwornikiem, w którym umieszczona jest data 1739.
• Nr 10, kamienica Gębińska, Hawłoszowska, Świętoduska. Prawdopodobnie do połowy XVI wieku działka była wspólna z narożną nr 12. W 1508 roku wzmiankowane są dwa stykające się domy na rogu. Kamienica zbudowana została przed1558 rokiem. Przebudowana została przez późniejszych właścicieli Gębiczów, po1567 roku. Prawdopodobnie był to płytki dom rozbudowany w głąb działki i wzwyż do wysokości dwóch pięter. Od 1582 roku do XII wieku kamienica była w posiadaniu Chawłoszów (Hawlosów), przez których została ponownie przebudowana. Powstał wtedy układ trzytraktowy. W latach 1659 - 1807 kamienica należała do paulinów przy kościele Św. Ducha i przebudowana przez nich (również nowa fasada) w pierwsze połowie XVIII wieku. W roku 1944 została uszkodzona. Zachowane zostały natomiast mury, sklepienia, stropy, prócz kondygnacji poddasza i latarni, odbudowanych wraz z odnowieniem kamienicy przez prywatnych właścicieli w 1950 roku. Obecnie jest to kamienica trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, trzytraktowa, z trzyosiową fasadą.
• Nr 12, kamienica Gołębiowska. narożna z ulicą Krzywe Koło. Do połowy XVI wieku parcela obejmowała zapewne obecne działki nr 10 i nr 12. W 1456 wymiany tu dom Mikołaja, a w 1461 roku jego browar. Na początku XVI wieku była własnością rodziny Gołębiów, stały tu wówczas dwa stykające się domy na rogu. Początkowo był to dom drewniany, w latach 1598 - 1659 określany jako częściowo murowany, częściowo (wewnątrz ) drewniany. W latach 1656 - 1682 kamienica była już w całości murowana, uzyskała układ trzytraktowy i attykę. W pierwszej połowie XVIII wieku rozbudowana została o oficyny murowane boczną i tylną. W XIX wieku przebudowywana. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się fragmenty piwnic i parteru, z częścią sklepień. Po rozebraniu wszystkich zachowanych fragmentów naziemnych, poza gotycką ścianą szczytową, kamienica została odbudowana w roku 1953 według projektu S. Żaryna, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku, zachowującego cechy kamienicy z XVIII wieku, z oficyną od strony ulicy Krzywe Koło. Obecnie jest to kamienica trzykondygnacjowa, trzytraktowa o trzyosiowej fasadzie. Na parterze znajduje się portal piaskowcowy z XVII wieku, boniowany.

W XVIII wieku barbakan częściowo rozebrano, a w XIX wieku jego pozostałości włączono w obręb nowo wybudowanych w jego miejscu kamienic. W latach 1937-1938, pod kierownictwem Jana Zachwatowicza zrekonstruowano fragment murów oraz zachodnią część mostu Barbakanu dzięki wyburzeniu stojącego w tym miejscu domu.

Podczas oblężenia Warszawy w 1939 roku oraz powstania warszawskiego cała zabudowa Starówki uległa zniszczeniu. Po wojnie, z braku środków, Biuro Odbudowy Stolicy postanowiło nie odbudowywać kamienic okalających dawne mury miejskie. W zamian postanowiono odsłonić ich pozostałości i odbudować barbakan. Rekonstrukcji dokonano w latach 1952-1954 pod kierownictwem Wacława Podlewskiego na podstawie XVII-wiecznych rycin. W pracach posłużono się m.in. gotycką cegłą z rozebranych kamienic w Nysie i Wrocławiu.

W średniowiecznej łacinie jej nazwa oznaczała błotniste bezdroże (Fretha Novae Civitatis – ugór nowomiejski). Inne źródło stwierdza, że nazwa wywodzi się ze średniowiecznej formy niemieckiego terminu Freiheit (wolna przestrzeń przed bramą, miejsce targów). Ulice: Freta, Nowomiejska i Zakroczymska były odcinkiem drogi biegnącej wzdłuż Wisły na północ, częścią dawnego traktu wiodącego ze Starej Warszawy do Zakroczymia.

W XIV wieku przed północną bramą obronną powstał wydłużony plac. Pod koniec XIV wieku wokół placu zaczęły powstawać budynki. Miejsce nazwano Freta. Na początku XV wieku weszło ono w skład lokowanego miasta Nowa Warszawa, na odcinku pomiędzy Świętojerską, a Rynkiem Nowomiejskim jako ulica lokacyjna.

Nazwa ulicy po raz pierwszy wzmiankowana była w 1427 r. Zabudowana była drewnianymi chatami. W 1510 r. wzdłuż ulicy znajdowało się 13 zabudowanych działek. Dom wójta Nowej Warszawy znajdował się na terenie, gdzie teraz stoi kamienica nr 31. W 1564 r. zabudowania były już zwarte i miały maksymalnie dwie kondygnacje. Znajdowały się w nich głównie kramy, browary, pracownie i warsztaty malarskie, złotnicze, sukiennicze, tkackie, budynki gospodarcze i mieszkalne.

W 1603 r. działkę przy ulicy (nr 8/10) kupili dominikanie, by zbudować klasztor i kościół. Początkowo postawili drewnianą kaplicę i skromny klasztor. W latach 1606-1638 wznosili kościół św. Jacka charakteryzujący się wczesnobarokową fasadą. Zbudowano go wg projektu Jana Włocha. W latach 1638-1649 w sąsiedztwie kościoła powstał największy w Warszawie klasztor. Do połowy XVIII wieku część ulicy Freta była nazywana Dominikańską. Nazwa ta wiązała się z kościołem dominikanów. W 1656 r. część zabudowań spłonęła. Pierwsze murowane kamienice powstały podczas odbudowy w drugiej połowie XVII wieku. Ulica miała przede wszystkim charakter handlowy (sklepy, szynki i winiarnie). W latach 1741-1772 funkcjonowały "czarne jatki", w których swoje produkty sprzedawali szewcy.

W połowie XVIII wieku Freta została wybrukowana. Przed 1770 r. wzdłuż ulicy było już ok. 30 kamienic, przeważnie dwukondygnacyjnych o zwartej zabudowie, w stylu barokowym z elementami klasycystycznymi.

W 1823 r. powstała, wg projektu Hilarego Szpilowskiego, neogotycka galeria sklepów (przed kościołem dominikanów). W połowie XIX wieku wyremontowano część kamienic. Pozbawiono je wówczas fasad i w niektórych przypadkach cech zabytkowych. Przy ulicy Freta znajdowały się sklepy modystek, wytwórnie sztucznych kwiatów i słomianych kapeluszy (funkcjonowało ich wówczas 21). Mieszkali tu prawnicy, sędziowie, adwokaci i rejenci. Pracowali oni w sądach na placu Krasińskich oraz przy ulicy Zakroczymskiej. Przy ulicy Freta znajdowało się również kilka fabryk, m.in. wyrobów mosiężnych (nr 41).

Od ok. 1865 r. zaczęto nadbudowywać kamienice. Większość budynków nie miała urządzeń sanitarnych. W dawnym klasztorze dominikanów zostały ulokowane instytucje charytatywne Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności (m.in. czytelnie, szkoła i dom sierot).

Pod koniec XIX wieku do niektórych kamienic (m.in. pod nr 33, 35, 44, 45, 46, 47 i 55) dobudowano dwie kondygnacje, a do nr 27 cztery. Budynek nr 16, nadbudowany w 1910 r., w 1935 r. zawalił się.



Na początku XX wieku wśród mieszkańców ulicy przeważali Żydzi. Nastąpiła również jej pauperyzacja. Zamożniejsi mieszkańcy przeprowadzili się do nowych dzielnic, a magazyny mody zamknięto.

W czasie powstania warszawskiego w kapitularzu kościoła św. Jacka miało siedzibę dowództwo grupy "Północ". W pomieszczeniach klasztoru urządzono szpital powstańczy. W kamienicy Łyszkiewicza mieścił się sztab warszawskiej AL; po uderzeniu niemieckiej bomby wszyscy zginęli. Po zajęciu ulicy Freta oddziały SS wymordowały wszystkich rannych powstańców, większość budynków uległa zniszczeniu.

Obecna zabudowa ulicy pochodzi z lat 1950-1955. Jest rekonstrukcją kamienic z XVIII wieku, które zostały zniszczone w 1944 r. Po II wojnie światowej ocalały jedynie mury niektórych budynków. Kamienicy pod nr 31 nie dobudowano trzeciego i czwartego piętra. Budynkom znajdującym się pod nr 5 i 25, mającym dłuższe fasady, nadano dawny, na wpół pałacowy styl. Odbudowę ulicy przeprowadzano stopniowo. Szeroka część ulicy w 1951 r. była w stanie surowym, a większość kamienic była oddana do użytku w 1955 r.

Ulica przybrała wygląd, jaki miała za czasów stanisławowskich. Kontrowersje co do rekonstrukcji wzbudziło, m.in. usunięcie arkady w pobliżu kościoła dominikanów, ustawienie latarń-pastorałów zamiast lamp gazowych na wysięgnikach przyściennych oraz kolor fasad. Jarosław Zieliński, badacz architektury Warszawy, stwierdził, iż kamienica znajdująca się pod nr 39, pochodząca z ok. 1734 r., odrestaurowana w stylu saskiego baroku stanowi "przykład bezsensownego zniszczenia zachowanej dekoracji klasycystycznej w celu stworzenia pseudobarokowej atrapy". Nie zostały także odtworzone oficyny i budynki na tyłach posesji. Oryginalny jest bruk z kostek, z czerwonego granitu i chodniki z granitowymi krawężnikami.

Ważniejsze zabytki i obiekty

• Kamienica Dulfusowska (nr 1);
• Kamienica Pod Samsonem (nr 5) – powstała w 1770 r., w stylu Ludwika XVI, z przeznaczeniem dla prezydenta Starej Warszawy Jakuba Maraszewskiego. W latach 1804-1806 mieszkał w niej Ernst Theodor Amadeus Hoffmann. Była to 6-osiowa 3-kondygnacyjna kamienica z rozczłonkowaną pilastrami fasadą, ozdobiona półokrągłymi frontonami. Dolna kondygnacja była boniowana, a szczyt zwieńczony attyką. Po II wojnie światowej przetrwał fragment fasady wraz z wystrojem, m.in. płaskorzeźby z XVIII wieku (Samson z lwem, Dalila obcinająca włosy Samsonowi oraz w nadprożu portalu południowego inskrypcja będąca pamiątka wzniesienia budynku w 1770 r.). W trakcie powojennej odbudowy nie odtworzono inskrypcji: Soli Deo honor et gloria (Bogu Jedynemu cześć i chwała).
• Kościół św. Jacka przy (nr 8/10); jest częścią zespołu klasztornego dominikanów. Zbudowany został w latach 1603-1639 w stylu barokowym z fundacji mieszczan warszawskich. Projekt jest prawdopodobnie Jana Baptysty z Trevano, a budowniczym był murator Jan Włoch. W 1944 roku kościół został zburzony przez Niemców i odbudowany w latach 1947-1959 pod nadzorem Haliny Smólskiej w stylu wczesnobarokowym. Z wyposażenia świątyni warto zwrócić uwagę na kaplicę Kotowskich z lat 1691-1694, projektu Tylmana van Gameren, zrealizowany przez Józefa Szymona Bellottiego, odrestaurowaną w czasie odbudowy.
• Klasztor Dominikanów (nr 8/10) – barokowy budynek wzniesiony w latach 1638-1649, na planie litery T, znajdujący się na tyłach kościoła św. Jacka. Fundatorem jego była rodzina Baryczków. Rozbudowany ok. 1733 r. Przejęty przez Warszawskie Towarzystwo Dobroczynności (po kasacie zakonu). Umieszczono w nim szkołę i sierociniec, który znajdował się tam do 1944 r. Podczas II wojny światowej zniszczony. Odbudowany w latach 1947-1960;
• Kamienica Opelewskiego (nr 13) – powstała ok. 1772 r. Jest jedyną kamienicą jednopiętrową, w której zachowały się oryginalne mury. Podczas powojennej rekonstrukcji usunięto z niej rzeźby Chrystusa Zbawiciela i św. Jana Chrzciciela. W zamian ustawiono Hutnika i Rybaka. Po kilkudziesięciu latach i te zniknęły;
• Kamienica Pod Madonną (nr 14) – powstała pod koniec XVIII wieku ze scalenia dwóch budynków. Po II wojnie światowej przetrwała fasada z dekoracyjnymi drzwiami oraz medalion przedstawiający Najświętszą Marię Pannę. Podczas rekonstrukcji zamiast niej umieszczono kobietę z książką;
• Kamienica Łyszkiewicza (nr 16) – powstała w 1790 r., po połączeniu przez Szymona Bogumiła Zuga dwóch kamienic. Fundatorem jej był bankier Maciej Łyszkiewicz. W latach 1858-1874 była własnością Wilhelma Gerlacha, założyciela fabryki znanej z produkcji sztućców. 7 listopada 1867 r. w kamienicy urodziła się Maria Skłodowska-Curie. Po działaniach wojennych z 1944 r. fasada budynku pozostała nienaruszona. Obecnie znajduje się w nim Muzeum Marii Skłodowskiej-Curie, które zostało utworzone w setną rocznicę jej urodzin (1967 r.). Opiekuje się nim Polskie Towarzystwo Chemiczne mające siedzibę w tej samej kamienicy;
• Kamienica Pod Łabędziem (nr 25) – powstała po 1784 r., znajduje się na podwójnej działce. Zleceniodawcą był posesor Paweł Głaszyński. 3-kondygnacyjna, 7-osiowa kamienica zbudowana w stylu wczesnoklasycystycznym ma charakter pałacowy. Fasada została ozdobiona pilastrami, okna na piętrze zwieńczone trójkątnymi frontonami. Po II wojnie światowej przetrwały mury i wystrój fasady z XVIII wieku (m.in. balkon z kutą balustradą, kamienne pachołki od frontu i odboje od podwórza);
• Kamienica Hawermana (nr 27) – powstała ok. 1770 r. Był to budynek wzniesiony dla Piotra Hawermana, prezydenta Nowej Warszawy. Pierwotnie kamienica miała dwa piętra, w latach 1910-1914 jej właściciel Stanisław Drzewiecki dobudował kolejne cztery piętra. Po II wojnie światowej przetrwały mury wszystkich siedmiu kondygnacji. W 1946 r. budynek rozebrano. Zrekonstruowano jedynie parter i dwa piętra (1955 r.);

Ściana zachodnia ul. Freta, widok w kierunku Zakroczymskiej

• Kamienica Pod Opatrznością (nr 29) – powstała w latach 1770-1784 wg projektu architekta Jakuba Fontany. Oko Opatrzności znajdujące się w naczółku nad oknem balkonowym usunięto podczas powojennej rekonstrukcji (1951);
• Kamienica Wątrobowicza (nr 30) – powstała w połowie XVIII wieku, jednopiętrowa, późnobarokowa kamienica. Powstała prawdopodobnie na zlecenie Wawrzyńca Wątrobowicza;
• Kamienica Jasińskiego (nr 31) – dawniej na tym terenie znajdował się dom, w którym swoją siedzibę miały władze Nowej Warszawy. W 1821 r. powstała tu kamienica kupca Jana Alfonsa Jasińskiego, która była projektem Fryderyka Alberta Lessla;
• Kamienica Breyna (nr 32), nazywana również "Pod Okiem Opatrzności" (jak kilka innych na Starym i Nowym Mieście) – powstała ok. 1780 r., w 1944 r. spalona. W XIX wieku pomiędzy oknami umieszczono dwa żeliwne medaliony przedstawiające putta. Elewacja frontowa pomalowana jest w pionowe, ornamentowane pasy. Do wysokości pierwszego piętra na kamienicy znajdują się motywy florystyczne, natomiast do wysokości drugiego groteskowe;
• Kamienica Kopanki (nr 37) – budynek ma autentyczną fasadę z XVIII w. Kamienica powstała w 1778 r. Wcześniej na tym terenie znajdował się drewniany dworek, którego właścicielem był Adam Kopanko. W 1944 r. dom spłonął. Podczas rekonstrukcji w medalionie, zamiast inicjałów właściciela A.K., umieszczono J.L.;

Ul. Freta róg Kościelnej, kamienica Pod Matką Boską Łaskawą

• Kamienica Pod Matką Boską Łaskawą (nr 52) – występowała też pod adresem ul. Kościelna 17, powstała ok. 1784 r. Na elewacji frontowej znajdowały się nisze z XVIII wieku, w których do 1955 r. ulokowane były rzeźby: Najświętszej Marii Panny (na pierwszym piętrze) i Baranka Bożego (na drugim piętrze). Podczas odbudowy zastąpiono je boginią Dianą i dzikiem. Oryginalne rzeźby znajdują się na dziedzińcu klasztoru Franciszkanów przy ulicy Zakroczymskiej;

W 1740 wybudowano utrzymany w barokowym stylu budynek klasztorny ufundowany przez rodzinę Radziwiłłów prawdopodobnie ze względu na wstąpienie do tego zakonu Anny Katarzyny Radziwiłł. Autorem projektu był włoski architekt Antonio Solari.
W 1794 nastąpił upadek potęgi kościoła. Klasztor stracił większość dóbr, m.in. 73 srebrne elementy dekoracyjne w tym naczynia liturgiczne oraz 4 figury aniołów z ołtarza głównego. Zarekwirowano również blachę pokrywającą dach kościoła, co ze względu na warunki atmosferyczne groziło mu ruiną. Jednak dzięki zapobiegliwości przeoryszy klasztoru dach pokryto innym rodzajem blachy, a całość została odnowiona i ozdobiona od nowa pod okiem Bonawentury Solariego.

Kościół został mocno uszkodzony w wyniku pożaru spowodowanego uderzeniem pioruna w 1855. Od 1873 roku prowadzono prace remontowe. W latach 1882 – 1884 otynkowano kościół na zewnątrz a także wyremontowano kopułę. Prace prowadzono pod kierunkiem Władysława Kosmowskiego. Do roku 1939 klasztor utrzymywał swoją świetność. Bombardowania ominęły klasztor a w sierpniu 1944r otwarto w nim szpital. Od tego momentu kościół znajdował się pod ostrzałem. Został zniszczony we wrześniu 1944r a straty oszacowano na 80%. Prace remontowe trwały w latach 1948 – 1952.

Podczas wojny ze Szwedami (1605-1635, 1655-1660) kościół został złupiony i zniszczony. Nigdy już nie odzyskał swojej dawnej świetności. W XIX wieku przeprowadzono gruntowny remont i zniszczono jego architektoniczny "wdzięk". W latach 1906-1915 budowla została regotycyzowana pod kierunkiem Józefa P. Dziekońskiego i Stefana Szyllera. II wojna światowa bardzo jej zaszkodziła. Była wielokrotnie grabiona, a podczas powstania warszawskiego spalona. Po wyzwoleniu, w latach 1947-1952 kościół odbudowano tak, aby przywrócić mu pierwotny wygląd. Było to możliwe dzięki wielu wcześniejszym panoramom miasta, na których był widoczny. Podczas stanu wojennego działało tu Duszpasterstwo Środowisk Twórczych, a najwybitniejsi literaci i aktorzy przygotowywali programy o charakterze patriotycznym, które ściągały tłumy.
Kościół Nawiedzenia NMP jest przysadzisty, ma schodkowy szczyt, wysmukłe blendy (ozdobne wgłębienia w murze), ostrołukowy portal i niskie, szerokie nawy z przyporami (podpieraczami). Do tylnej ściany tej gotyckiej budowli dobudowano w XVII i XVIII wieku dwie białe, barokowe, kwadratowe kaplice przykryte zielonymi hełmami. Z tyłu są też małe latarenki.

W ciemnym wnętrzu zobaczyć można neogotycki ołtarz z obrazem, na którym widnieje scena Nawiedzenia, czyli spotkania Matki Boskiej ze św. Elżbietą. Zobacz metalową rzeźbę Jezusa przy zamykającej prawą nawę kaplicy Miłosierdzia Bożego.
Teren kościoła jest otoczony kamiennym murkiem. Skwer (dawny cmentarz) obsadzono wysokimi kasztanowcami. Znajdziemy tu drewniany krzyż z napisem: "Ratuj duszę swoją" oraz figurkę Matki Boskiej z 1870 r.("Ja, Matka Pięknej miłości, Bogobojności, Uznania i Nadziei Świętej").

Do nawy południowej w 1518 r. dobudowano wieżę – dzwonnicę również zwieńczoną szczytem schodkowym, który bywa porównywany do kiści winogron. Dzwonnicę wspierają wysokie uskokowe szkarpy, ściany ozdabiają ceglane, geometryczne fryzy, płyciny i wąskie otwory. Ta charakterystyczna wieża stała się nieodłącznym elementem warszawskiego krajobrazu i została uwieńczona w wielu panoramach stolicy, dzięki czemu po wojnie można ją było dokładnie odtworzyć.

Na terenie kościoła stoi też niewielki pomnik przedstawiający Waleriana Łukasińskiego. Ten wielki patriota był oficerem wojsk Księstwa Warszawskiego, później służył jako major w wojsku Królestwa Polskiego. W 1819 utworzył w Polsce Wolnomularstwo Narodowe, a po jego likwidacji założył w 1821 Towarzystwo Patriotyczne. W 1822 aresztowano go i skazano na 9 lat ciężkiego więzienia w twierdzy w Zamościu. Po zorganizowaniu buntu (w więzieniu) podwojono Łukasińskiemu karę. Został wywieziony przez władze rosyjskie do Twierdzy Szlisselburskiej po wybuchu powstania listopadowego. Odizolowany spędził tam 30 lat. Po śmierci cara Mikołaja I przeniesiono go z lochu do zwykłej celi, gdzie mógł już rozmawiać z ludźmi i napisał pamiętnik świadczący o jego wielkim przywiązaniu do ojczyzny. Więziono go do końca życia.

Malownicze położenie kościoła to okazja na chwilę odpoczynku na ławkach, skąd rozpościera się panorama Wisły i Wybrzeża Kościuszkowskiego, na którym latem odbywają się plenerowe imprezy oraz okolicznościowe koncerty organizowane przez władze miasta.