Człowiek pojawił się na terenie dzisiejszego Krakowa już ok. 200 tys. lat p.n.e. Ludzie znaleźli tu dobre warunki do osiedlenia się dzięki dobremu dostępowi do pożywienia (bliskość rzeki, wiele lasów), dużej liczbie jaskiń, które były schronieniem dla naszych przodków oraz dzięki surowcom naturalnym i bliskości dużych szlaków komunikacyjnych. To wszystko spowodowało osiedlanie się coraz większej liczby ludzi i utworzenie prazalążka dzisiejszego miasta.

We wczesnym średniowieczu (VII - VIII wiek) powstały na terenie Krakowa dwa kopce, które być może były miejscami kultu religijnego, choć ich przeznaczenie nie jest do końca znane. Jeden z nich to kopiec Krakusa (Kraka). Według legendy zapisanej w końcu XII wieku przez Wincentego Kadłubka nazwa Krakowa pochodzi od imienia księcia Kraka, natomiast w legendach czeskich występuje postać księcia Kroka. Drugi kopiec to kopiec Wandy, która według legendy rzuciła się do Wisły chcąc uniknąć poślubienia niemieckiego rycerza Rytygiera.

Najstarszy ośrodek osadniczy znajdował się m.in. na obronnym Wzgórzu Wawelskim i był jednym z ważniejszych grodów w plemiennym państwie Wiślan. Ziemie Wiślan mogły znajdować się przez pewien czas pod władaniem Państwa Wielkomorawskiego.

W X w. (najprawdopodobniej w latach 960 - 986) Kraków wszedł w zależność od państwa pierwszych Przemyślidów. Była to zależność luźna, natury trybutarnej i nie pozostawiła wyraźniejszych śladów w tradycji historycznej, a niektórzy historycy kwestionują w ogóle panowanie czeskie nad Krakowem w tym okresie.

Około roku 990 gród znalazł się w granicach państwa piastowskiego, a próby dokładnego ustalenia czasu wcielenia do państwa Piastów oscylują pomiędzy 987 a 989 rokiem. Pierwsza wiarygodna pisemna wzmianka o Krakowie pochodzi z dokumentu Dagome iudex z około 992 roku.

Już w X w. Kraków został wcielony do państwa polskiego przez Mieszka I. Od tego wydarzenia pozycja Krakowa systematycznie rosła. Za czasów panowania Bolesława Chrobrego powstało tu biskupstwo oraz rozpoczęła się budowa Katedry Wawelskiej. W roku 1039 lub następnym Kraków stał się stolicą Polski. Stało się to dzięki Kazimierzowi Odnowicielowi, który przeniósł tu swoją siedzibę z Gniezna. W 1241 roku, podczas ataku Tatarów na Polskę, miał miejsce pierwszy najazd Tatarów na Kraków. Atak na Polskę miał być zasłoną dla głównego uderzenia, które Batu - wnuk Czyngis-chana, wódz wyprawy na Europe, miał zamiar skierować na Węgry, a także miał na celu pozbawić ich pomocy ze strony sprzymierzonej Polski.

Po zdobyciu Sandomierza 13 lutego 1241 Mongołowie ruszyli w kierunku Krakowa. Doszło do bitwy pod Turskiem z wojskami wojewody krakowskiego Włodzimierza, który zastąpił im drogę. Tatarzy bitwę wygrali, lecz odnieśli zbyt duże straty by kontynuować atak, więc zawrócili na Ruś. Tatarzy powrócili w liczbie ok. 10 tys. 18 marca wojska tatarskie stoczyły bitwę pod Chmielnikiem z rycerstwem sandomierskim i krakowskim (pod wodzą wojewody krakowskiego Włodzimierza i sandomierskiego Pakosława). Podobnie jak poprzednia tę bitwę wygrali też Mongołowie. 28 marca Tatarzy oblegają i zdobywają Kraków. Skutkiem tego szturmu było prawie całkowite zniszczenie miasta.

Przy odtwarzaniu wydarzeń z 1241 r. bardzo pomocnymi były zapiski Jana Długosza. Jednakże źródło to nie jest całkowicie wiarygodne, gdyż Długosz pisał o najeździe tatarskim ponad dwieście lat po wydarzeniach z roku 1241. O najeździe Tatarów na Kraków świadczyć może fakt obchodów święta ludowego Lajkonika - Tatara na koniu oraz legenda o przerwanym hejnale mariackim z powodu ugodzenia hejnalisty strzałą tatarską.

Rozpoczęto odbudowę Krakowa. W dniu 5 czerwca 1257 książę Bolesław V Wstydliwy, jego matka Grzymisława i żona św. Kinga nadali miastu lokację na prawie magdeburskim w Koperni koło Pińczowa.

Wtedy też powstał charakterystyczny szachownicowy układ miasta, w który wpasowano zachowane elementy wcześniejsze (ul. Grodzka, kościół Mariacki), a także Rynek Główny, będący do dzisiaj dumą Krakowa. Już w XII w. w Krakowie działała biblioteka i szkoła katedralna, która była uważana za najlepszą w tym czasie uczelnię w Polsce. Centrum miasta było Wzgórze Wawelskie, a wokół niego powstały liczne, porozrzucane osady kupieckie i rzemieślnicze. Nowo wytyczone miasto zostało zasiedlone głównie przez przybyszów ze śląska i Niemiec, co tłumaczy fakt posługiwania się językiem niemieckim przez mieszczaństwo krakowskie do XVI w.

W XIV w. w Krakowie były 22 ulice, w 1866 roku już w mieście i na przedmieściach - 113, w 1880 roku - 135, w 1909 roku - 161, w 1926 roku - 457 ulic. Obecnie jest ich blisko 2000. Za najstarszą ulicę w Krakowie uznaje się ulicę Kanoniczą dochodzącą pod Wawel. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja Władysława łokietka, kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.

W 1333 r. na Wawelu koronował się na króla Polski Kazimierz Wielki. W 1335 roku ulokował na południu miasto nazwane jego imieniem - Kazimierz, które zostało zasiedlone głównie przez żydów, którzy cieszyli się sporym uznaniem i życzliwością króla. Król Kazimierz Wielki wniósł ogromny wkład w rozwój Krakowa i okolic. Dzięki niemu rozkwitł tu handel, dzięki czemu miasto zyskało wiele dochodów, a mieszkańcy stawali się coraz bardziej zamożni. Wzniesiono również wiele budowli, będących dziś największymi zabytkami miasta, m.in. zamek wawelski. Król unowocześnił fortyfikację miasta, wybrukował ulice, założył wodociągi. Wraz z rozbudową miasta rosło jego znaczenie. W 1356 Kraków stał się główną siedzibą dwóch centralnych sądów miejskich Małopolski - Sądu Wyższego Prawa Niemieckiego oraz Sądu Sześciu Miast. Jednak najistotniejszym wydarzeniem za panowania Kazimierza Wielkiego, było założenie Akademii Krakowskiej w 1364 roku, która była pierwszą polską i jedną z najbardziej renomowanych w Europie uczelnią wyższą. W XV w. Kraków przeżywał rozwój kulturalny i naukowy. Tu m.in. pobierał nauki Mikołaj Kopernik, wybitny astronom, autor dzieła "O obrotach sfer niebieskich". Wtedy także Wit Stwosz, wielki rzeźbiarz, stworzył ołtarz w kościele Mariackim. W 1366 roku na północy Krakowa powstaje miasto Kleparz.

Jako stolica jednego z mocarstw europejskich w XV i XVI wieku, Kraków rozwijał się pod względem architektonicznym, handlowym, rzemieślniczym, kulturalnym i naukowym. Dzięki włoskim architektom przybyłym do Krakowa, zamek królewski na Wawelu stał się jedną z najpiękniejszych budowli renesansowych w Polsce, a Kaplica Zygmuntowska, wzniesiona również przez nich - najpiękniejszym mauzoleum w całym kraju. Również w XVI wieku, a dokładnie w 1520 roku pierwszy raz dał się słyszeć głos Zygmunta - dzwonu, który do dziś rozbrzmiewa w czasie najistotniejszych dla Krakowa i Polski wydarzeń. Wtedy także odnowiono powstały w 1364 uniwersytet i zbudowano Barbakan.

Po unii polsko-litewskiej i powstaniu Rzeczypospolitej Obojga Narodów Kraków znalazł się na uboczu wielkiego państwa. Sejmy i elekcje nowych monarchów odbywały się w Warszawie, położonej mniej więcej w połowie drogi między stolicami Korony i Litwy. Od 1596 r. rozpoczął się proces wyjazdu dworu królewskiego Zygmunta III Wazy z Krakowa do Warszawy, zakończony około 1611 roku. Nie miał miejsca jednakże akt formalnego przeniesienia stolicy. Katedra na Wawelu pozostała miejscem koronacji oraz pochówku królów Polski, zaś Kraków - stołecznym i królewskim miastem. Mimo to rozpoczął się powolny upadek miasta. Dodatkowo początek drugiej połowy XVII wieku przyniósł dwa kataklizmy: dżumę i powódź w lipcu 1652 roku.

W 1655 roku miasto zaatakowali Szwedzi niszcząc przy tym wiele zabytków kultury i dzieł sztuki. W XVIII wieku Kraków był zdobywany przez wojska pruskie, szwedzkie, austriackie i rosyjskie.

W 1795 roku dokonano III rozbioru Polski i Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. W 1809 roku miasto zostało przyłączone do Księstwa Warszawskiego (po wojnie z Austrią).

Podczas kongresu wiedeńskiego w 1815 roku mianowano Kraków stolicą Rzeczypospolitej Krakowskiej, będącej pod kontrolą zaborców (Rosja, Austria, Prusy), lecz z własnym zarządem wewnętrznym. W tym okresie rozpoczęła się gruntowna modernizacja i przebudowa miasta, które wciąż tkwiło w średniowiecznym układzie urbanistycznym. Zburzono większość murów miejskich, zasypano fosę, na miejscu której powstał park - Planty.

Autonomia mini-państwa została mocno ograniczona po powstaniu listopadowym, w 1846 po wybuchu i upadku powstania krakowskiego Rzeczpospolitą Krakowską włączono do Austrii - formalnie nie jako część Galicji, ale Wielkie Księstwo Krakowskie. Rzeczpospolita Krakowska, znana także jako Wolne Miasto Kraków i obejmująca również 4 inne miasta, stanowiła ostatni formalny byt państwowy o charakterze polskim aż do odzyskania przez Polskę niepodległości.

Kraków był pierwszym polskim miastem, w którym zaprezentowano oświetlenie gazowe. W 1830 roku Karol Mohr - profesor cesarsko-królewskiego Instytutu Technicznego, pionier gazownictwa na ziemiach polskich zaprezentował możliwość zastosowania gazu koksowniczego do oświetlenia ulicy Gołębiej. Propozycja nie zyskała jednak uznania i szersze wykorzystanie oświetlenia gazowego w Krakowie nastąpiło dopiero w 1857 roku.

Od lat 60. XIX w. wraz z rozwojem autonomii galicyjskiej Kraków zaczynał odzyskiwać dawną świetność. Uczelnie z polskim językiem wykładowym (m.in. Uniwersytet Jagielloński) przyciągały studentów ze wszystkich zaborów, rozkwitała sztuka. Pojawiło się wielu artystów, którzy przez swoje dzieła rozsławiali Kraków. Byli to m.in. Wyspiański, Jan Matejko, Tadeusz Boy żeleński, Adam Asnyk. Z drugiej strony austriackie władze wojskowe przystąpiły do budowania Twierdzy Kraków - systemu fortów, które miały osłaniać miasto od niespodziewanego ataku ze strony Rosjan (granica austriacko-rosyjska biegła kilkanaście kilometrów na północ). Podczas I wojny światowej armia rosyjska podeszła w okolice Krakowa, a kilka punktów Twierdzy brało udział w walkach. Na szczęście nie doszło do ostrzału i zniszczenia miasta. W październiku 1918 roku rozbrojono garnizon austriacki i powrót do odrodzonej Polski stał się faktem. Kraków nadal był ważnym ośrodkiem kulturalnym, a także politycznym Polski.

W dwudziestoleciu międzywojennym, tuż po odzyskaniu niepodległości, polskie władze centralne uznały wawelski zamek za gmach reprezentacyjny Rzeczypospolitej, oddany do użytku Naczelnika Państwa, a następnie dla Prezydenta RP - uchwałą Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z 1921 r., zespół urbanistyczny na Wawelu stał się jedną z oficjalnych Rezydencji Prezydenta Polski. Do dzisiaj zachował się apartament Prezydenta RP Ignacego Mościckiego.

Wojska niemieckie zajęły miasto 6 dni po rozpoczęciu II wojny światowej. W czasie okupacji hitlerowskiej funkcjonowało ono jako stolica Generalnego Gubernatorstwa. Okupant niemiecki zamknął w getcie, a następnie wymordował żydowską ludność miasta (przed wojną żydzi stanowili 25% wszystkich mieszkańców, po wojnie - niewiele ponad 2%). Wywieziono do Niemiec wiele dzieł sztuki, z których duża część nie powróciło do kraju. Kraków odniósł niewielkie straty podczas bombardowania miasta przez lotnictwo Armii Czerwonej. 18 stycznia 1945 wkroczyły tu wojska radzieckie. Kraków był jedynym większym miastem, które nie zanotowało podczas wojny spadku liczby ludności, zaś w 1945 roku był najludniejszym miastem w Polsce.

W okresie powojennym miał miejsce silny rozwój terytorialny i ludnościowy miasta. W 1951 roku przyłączono do Krakowa Nową Hutę, która według pierwotnych planów miała stanowić oddzielne miasto. Do dzisiaj jednym z historycznych miejsc w tej dzielnicy jest Plac Ratuszowy, gdzie w zamysłach budowniczych "socjalistycznego miasta" miała zostać wzniesiona ta instytucja.

Pierwotny kościół powstał pomiędzy rokiem 1185 a 1216. Kolegiatę konsekrował biskup krakowski i kronikarz, Wincenty Kadłubek. Kościół wielokrotnie był trawiony przez pożary: w XII, w XVI i w XVII wieku, kiedy to Stefan Czarniecki, w czasie oblężenia Krakowa przez Szwedów nakazał spalić przedmieścia Krakowa. Obecna świątynia pochodzi z XVII wieku.

Tu w 1667 roku przez pewien czas spoczywały szczątki królowej Ludwiki Marii Gonzagi, żony Jana Kazimierza. W roku 1818 złożono tu trumnę ze szczątkami Tadeusza Kościuszki. Tu wreszcie w 1901 roku Stanisław Wyspiański poślubił Teofilę Pytkównę. Od 17 sierpnia 1949 roku do końca sierpnia 1951 roku, w kościele tym pracował jako wikariusz ks. Karol Wojtyła - późniejszy Jan Paweł II. Tenże papież w 1999 roku nadał kościołowi św. Floriana tytuł bazyliki mniejszej a odwiedził to miejsce podczas pielgrzymki do Polski, 18 sierpnia 2002 roku.

Kościół w nowej barokowej postaci, zachowanej w znacznym stopniu do chwili obecnej, wzniesiony został w XVII wieku na planie trójnawowej bazyliki z wydłużonym prezbiterium o gotyckich proporcjach, z emporami nad nawami bocznymi oraz dwoma bocznymi kaplicami przy wschodnich narożnikach korpusu. Na zewnątrz bryłę kościoła wyróżniała dwuwieżowa okazała fasada. Ponadto wnętrze otrzymało bogaty wystrój w stylu późnobarokowym i rokokowym, realizowany w kilku etapach od 2 połowy XVII w. do końca XVIII w. W 1755 kościół został ponownie uszkodzony w trakcie pożaru Kleparza, a następnie w 1768 podczas walk konfederatów barskich. W latach 1755 - 1779 prowadzone były liczne prace przy restauracji i przekształcaniu wnętrza kościoła: dobudowano dwie nowe kaplice przy fasadzie zachodniej pod wezwaniem: Krzyża świętego i Matki Boskiej Bolesnej, sprawiono ołtarze boczne oraz wiele elementów wyposażenia wnętrza. Kościół konsekrował w 1779 biskup krakowski Franciszek Potkański.

W XIX wieku świątynia poddawana była kolejnym niezbędnym remontom i uzupełnieniom wnętrza, które nie wpłynęły w zasadniczy sposób na zmianę wyglądu. Przekształceniu ulegał w tym czasie też teren wokół kościoła - w miejscu wschodniej części dawnego placu targowego wytyczono wielki reprezentacyjny plac Matejki z monumentalnymi gmachami użyteczności publicznej, wyburzono budynek szkoły parafialnej (1883) oraz otwarto malowniczą perspektywę na zabytkową zabudowę Krakowa z Barbakanem i z wieżą kościoła Mariackiego.

W latach 1902-14 przeprowadzona została staranna kompleksowa restauracja i modernizacja kościoła według projektu architektów Józefa Kryłowskiego (architektura) oraz Franciszka Mączyńskiego (wyposażenie wnętrza). Zmiany objęły dobudowę dwóch par kaplic środkowych przy nawach bocznych, nadbudowę wież w fasadzie, przekształcenie kruchty i budynku zakrystii, ujednolicenie elewacji, wprowadzenie nowych elementów dekoracyjnych m.in. przekomponowano w 1906 dekorację stiukową sklepienia nawy głównej i prezbiterium dłuta Jana Szczepkowskiego, uzupełnioną malowidłami Wacława Taranczewskiego w 1965. Od 1991 w kościele prowadzone są kompleksowe prace remontowo-konserwatorskie.

Został wzniesiony w latach 1498-1499 za panowania Jana Olbrachta w obawie przed najazdem wołosko-tureckim zagrażającym Krakowowi po klęsce bukowińskiej. Według oceny specjalistów w okresie od XV do XVIII wieku był fortecą nie do zdobycia.

Na Barbakanie znajduje się płyta poświęcona Marcinowi Oracewiczowi. Jak głosi legenda, podczas konfederacji barskiej, gdy zabrakło mu amunicji przy obronie Krakowa, nabił karabin guzikiem od czamary i zabił rosyjskiego dowódcę Panina. Obecnie Barbakan jest oddziałem Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Wykorzystywany jest jako miejsce ekspozycji różnorodnych wystaw, jako arena walk sportowych np. mistrzostw Polski w szermierce bądź historyzowanych walk rycerskich i tańców dworskich.

W ubiegłym stuleciu wystawiono w Barbakanie wóz Drzymały - symbol oporu wobec germanizacji. W 1927 na noc przed pogrzebem złożono w barbakanie prochy Juliusza Słowackiego. Według ezoteryków Barbakan łączy się magiczną linią z okultystycznym centrum - Wawelem.

Brama mieści się w kwadratowej baszcie z dzikiego kamienia. W latach 1565-1566 w pobliżu Bramy Floriańskiej zbudowany został Arsenał Miejski. W XVI w. mieściły się w Bramie stajnie miejskie, nazywane wówczas nastellą. Zwieńczenie Bramy Floriańskiej zostało wykonane w 1660 roku. W 1694 roku. przeprowadzony został jej gruntowny remont.

Na początku XIX w. rozwijający się Kraków zaczął zajmować tereny starych i zniszczonych murów obronnych. Prof. Feliks Radwański wywalczył 13 stycznia 1817 roku w senacie Rzeczypospolitej Krakowskiej decyzję o pozostawieniu dla potomnych fragmentów średniowiecznej fortyfikacji, a mianowicie Barbakanu i Bramy Floriańskiej. Przez bramę biegł trakt do Kleparza koło Kościoła św. Floriana.

Ulica została wytyczona już na planie lokacyjnym w 1257 roku i jej nazwa nie zmieniła się przez ponad 700 lat, zmieniały się natomiast domy przy niej stojące. Początkowo były gotyckie, później przebudowano je w stylu innych epok: renesansu, baroku itd. Ponad 20 kamienic przy ul. Floriańskiej wyróżnia się bogactwem architektury i wystroju wnętrz. Podczas prac remontowych robotnicy budowlani, odnawiając wnętrza kamienic, natrafiają na zamurowane portale, polichromowane stropy, zasypane gruzem gotyckie piwnice. Zabiegi konserwatorskie przywracają dawny wygląd starym kamienicom.

W 1330 roku było przy ul. Floriańskiej co najmniej 10 domów, zaś pod koniec XV wieku większość jej zabudowy była już murowana. Początkowo zabudowa ulicy miała charakter w przeważającej części mieszkalny. Tutejsze domy należały zazwyczaj do zamożnych warstw mieszczaństwa, a także szlachty. Od końca XVIII wieku powstawały przy ul. Floriańskiej liczne domy zajezdne i hotele, restauracje i muzea, stopniowo wypierające tradycyjną funkcję mieszkalną. W 1882 r. uruchomiono na ul. Floriańskiej linię tramwaju konnego przekształconą następnie (w 1901 r.) w linię elektryczną (dziś już nieistniejącą).

Numer 45 to kamienica, w której mieści się cukiernia "Jama Michalikowa". Założona przez lwowskiego cukiernika Jana Michalika, stała się w pierwszych latach XX w. siedzibą artystycznego kabaretu "Zielony Balonik".

Numer 42 to kamienica "Pod Białym Orłem" - obecnie mieści się tu "Hotel Polski". Kamienica ta należała na początku do Macieja Kossowicza, który wydzierżawił ją w 1825 Franciszkowi Staniszewskiemu z przeznaczeniem na oberżę. Staniszewski wkrótce kamienicę zakupił i urządził w niej wzorowy zajazd. W XIX w. zajazd został rozbudowany wzdłuż murów w stronę ulicy św. Jana i zmienił nazwę na "Hotel Polski". W kamienicy tej 5 lutego 1879 został aresztowany Ludwik Waryński, twórca pierwszej polskiej partii rewolucyjnej "Proletariat".

Numer 41 - kamienica ta to "Dom Jana Matejki" - została ona zbudowana w XVI w. i po niewielkich zmianach i nadbudowach II i III piętra na przełomie XVII i XVIII w. oraz w XIX w. dotrwała do naszych czasów. W 1794 stała się własnością krakowskiej rodziny Rossbergów, z której pochodziła matka Jana Matejki - Katarzyna. Tu urodził się, żył, tworzył i umarł polski malarz historyczny Jan Matejko. Gdy został właścicielem tej kamienicy, zaprojektował wspólnie z architektem Tomaszem Prylińskim w 1872 nową fasadę domu. 2 września 1880 cesarz Franciszek Józef odwiedził Jana Matejkę w jego tutejszej pracowni. Cesarzowi towarzyszyli namiestnik Andrzej Potocki i prezydent Krakowa Mikołaj Zyblikiewicz. Wizytę tę sportretował na akwareli Juliusz Kossak. Po śmierci Matejki, przyjaciele mistrza wykupili kamienice i urządzili w niej muzeum pamiątek po artyście. W 1904 roku stało się oddziałem Muzeum Narodowego. Na kolejnym odcinku ulicy Floriańskiej, pomiędzy ulicą św. Marka i ulicą św. Tomasza również znajduje się kilka kamienic, na które warto zwrócić uwagę.

Numer 26. Kamienica ta posiada między dwiema potężnymi szkarpami portal z unikatowym w Krakowie trójkątnym przyczółkiem w górnej części.

Numer 25. W tej kamienicy odrestaurowanej w latach 1984-1989 znajduje się Muzeum Farmacji.

Numer 24. Kamienica "Podedzwony" - nad wejściem do niej znajduje się godło - trzy dzwony. W 1510 roku kamienica ta była własnością odlewnika Marcina Kannegisera, później przez wiele lat mieszkali tu konwisarze, odlewnicy, ślusarze, kotlarze. Dopiero na początku XIX w. kamienica zmieniła właściciela przez licytację. Kupił ją Józef Weiss, który w 1830 roku odnowił ją, a na znak, że teraz mieszka tu kupiec win - otoczył dzwony w godle obramieniem z winogron, liści i kotwic, a na samych dzwonach dał datę 1830 i monogram.

Numer 18. Kamienica "Pod Koniem" - w XVI w. mieszkał w niej kowal Stanisław Gostkowicz i dlatego miała ona takie godło. W XIX w. znajdowała się w tej kamienicy redakcja i drukarnia "Gazety Krakowskiej". Obecnie mieści się tu galeria sztuki współczesnej (Galeria Pauza).

Numer 14. Hotel "Pod Różą" - obecna nazwa pochodzi z końca XIX wieku. Ze znanych osobistości mieszkali tu m.in.: Franciszek Liszt, car Aleksander I, wielki książę Konstanty Pawłowicz. Wejście do hotelu zdobi portal kolumnowy z około 1550 roku z łacińską sentencją, która po polsku brzmi: "Niech dom ten przetrwa w tak odległe lata, dopóki mrówka morza nie wypije, a żółw całego nie obierzy świata". W gotyckich piwnicach hotelowych odkryto mur z XIII w. W końcu XVI wieku kamienica należała do Prospera Provano - założyciela pierwszej polskiej poczty w Krakowie.

Zbliżamy się już do Rynku Głównego. Na tym odcinku ulicy Floriańskiej warto zwrócić uwagę na następujące budynki. Numer 15 to kamienica "Pod Wiewiórką" - mieściła się tu drukarnia Piotrkowczyków, która rozpoczęła działalność w 1578 roku i przetrwała do 1674, kiedy została darowana Akademii Krakowskiej z przeznaczeniem na drukarnię akademicką. W kamienicy tej mieszkał również Rafał Józef Czerwiakowski - lekarz, profesor uniwersytetu. W 1989 rou na fasadzie budynku umieszczono tablicę z napisem: "Tu żył i zmarł Rafał Józef Czerwiakowski 1743-1816, ojciec chirurgii polskiej".

Numer 11. Kamienica "Pod Aniołkiem" - na jej fasadzie znajduje się płaskorzeźba anioła, zdobi ją też attyka. Wewnątrz znajdują się gotyckie i renesansowe kasetonowe stropy, portale, szafy w ścianach, polichromie i wielkie piwnice. W kamienicy tej w 1837 roku urodził się komediopisarz Michał Bałucki.

Numer 10. Kamienica "Barszczowska" - swymi początkami sięga aż do XIV wieku. Od 1636 roku należała do Wawrzyńca Barszcza i stąd jej nazwa. Na wysokości I piętra elewacji znajduje się figurka św. Józefa.

Numer 7. Kamienica "Pod Matką Boską" - ma wczesnorenesansowe godło, sień i wiele obramień renesansowych, podobnych do wawelskich. Na fasadzie, we wnęce, na wysokości I piętra, znajduje się renesansowa Madonna, stąd nazwa kamienicy.

Numer 5. Kamienica "Dobrodziejskich" - miała wielu właścicieli: Włochów, Niemców, Polaków. Wśród nich byli także Gutterowie, którzy po otrzymaniu szlachectwa zmienili nazwisko na Dobrodziejscy, i od nich kamienica wzięła swoją nazwę. Mimo że kamienica była wielokrotnie przebudowywana przy wejściu zachował się późnogotycki, kamienny portal.

Numer 3. Kamienica "Ciechanowska" - ma polichromie Michała Stachowicza z drugiej połowy XVIII wieku. Kamienica powstała już w XIV wieku co potwierdzają badania archeologiczne. W 1544 roku jej właścicielem był Marcin Siennik, botanik, tłumacz, rajca i lekarz Zygmunta Augusta. W 1821 roku dom podwyższono o III piętro, a elewacji nadano kształt klasycystyczny.

Numer 1 to kamienica "Pod Murzynami" - niegdyś zwana także "Pod Etiopy", gdyż taką właśnie nazwę nosiła mieszcząca się tu na początku XVI wieku apteka. Pierwsze, narożne piętro wspiera pochodząca z XVI w. płaskorzeźba przedstawiająca dwóch Murzynów. To tą kamienicą zachwycał się Konstanty Ildefons Gałczyński w wierszu "Zaczarowana dorożka" ...Przystanęliśmy pod domem "Pod Murzynami" (ach, dużo bym dał za ten dom).... Po pożarze w 1821 roku kamienica została odbudowana i wtedy dodano trzecie piętro połączone z całością.

Powstał z myślą, aby miejscowi oraz podążający szlakami handlowymi kupcy mieli dość miejsca, by móc sprzedawać tu swe towary. ówczesna nazwa Ring pochodzi od ulicy obiegającej rynek, która dziś pokrywa się z chodnikiem i jezdnią. Z każdego boku placu wychodzą trzy równoległe do siebie ulice, wyjątek stanowi ulica Grodzka, która najprawdopodobniej istniała i była powszechnie użytkowana przed lokacją miasta. Cztery ulice (św. Jana, Sienna, Bracka oraz Szewska) przecinające się w środku tworzą cztery kwartały administracyjne: Sławkowski, Rzeźniczy, Grodzki i Garncarski. Jest to pozostałość po rzymskiej tradycji wytyczania miast w oparciu o dwie krzyżujące się osie (w Krakowie skrzyżowanie przypadło w tzw. krzyżu Sukiennic).

W drugiej połowie XIII wieku powstały pierwsze obiekty murowane: Sukiennice, sąsiadujące z nimi od wschodu Kramy Bogate (do handlu towarami luksusowymi, o formie zbliżonej do Sukiennic, z 64 komorami handlowymi) i niektóre kamienice. W XIV wieku wzniesiono przeważającą część kamienic, ratusz z domem notariusza, Wagę Wielką (Ołowianą), pomiędzy Sukiennicami i kościołem św. Wojciecha, Wagę Małą (Woskową) po wschodniej stronie Kramów Bogatych. Około połowy XIV w. Sukiennice uzyskały formę, która z pewnymi modyfikacjami w XVI i XIX wieku przetrwała do dziś. Zachowany ciąg kramów zamykały od południa i północy postrzygalnie (pomieszczenia urzędu pomiaru sukna), północną z nich nazwano później Syndykówką. Murowaną zabudowę handlową otaczała gęstwina drewnianych kramów (jatek), użytkowanych przez przedstawicieli różnych profesji.

Rynek Główny początkowo był własnością władcy. W 1358 roku Kazimierz Wielki zrzekł się prawa do większości obiektów na Rynków Głównym na rzecz miasta.

Rynek Główny skupiał znaczną część krakowskich, średniowiecznych rezydencji (kamienica Margrabska, pałac Pod Krzysztofory, pałac Zbaraskich, Szara Kamienica) oraz znajdowały się tu również okazałe pałace związane z władzą miejską i królewską (kamienica Hetmańska i kamienica Montelupich). Posiadanie rynkowej kamienicy było bowiem dowodem prestiżu patrycjuszy, urzędników królewskich oraz szlacheckich rodów.

Pierwszy bruk założono w drugiej połowie XIV wieku. W 1373 roku wydano zarządzenie o obowiązku utrzymywania czystości na ulicy przez właścicieli przyległych kamienic. W wieku XVI i pierwszej połowie XVII została zmieniona forma i dekoracja architektoniczna wszystkich budynków Rynku Głównego z wyjątkiem kościoła Mariackiego. Największą budowlą niesakralną stał się ratusz powiększony o spichlerz. W pobliżu narożników Rynku Głównego znajdowały się drewniane zbiorniki na wodę (rząpia), zasilane z rurmusu (wodociągi). Ich pozostałości zostały ujawnione w badaniach archeologicznych. Od połowy XVI w. parterowe pomieszczenia kamienic zamieniane były na sklepy, składy i kantory (w pałacach magnackich, m. in. w Szarej Kamiennicy pomieszczenia wynajmowali głównie kupcy żydowscy, stąd na początku XVII wieku u wylotu ul. Siennej powstał Targ żydowski). W kamienicach i pałacach rynkowych znajdowały siedzibę pierwsze w państwie instytucje nowożytne (kantor bankowy w kamienicy Pod Krukiem, poczta w kamienicy Montelupich).

W epoce renesansu i wczesnego baroku na Rynku Głównym odprawiane były uroczyste ingresy monarsze, hołdy składane królom, triumfy i parady. Był miejscem wielu okazałych uroczystości i wydarzeń historycznych I Rzeczypospolitej. Tu 10 kwietnia 1525 roku książę Prus Albrecht Hohenzollern złożył hołd lenny królowi Polski Zygmuntowi I. Odbyła się tutaj także przysięga wojskowa na wierność konstytucji 3 maja (1791). 24 marca 1794 Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej Tadeusz Kościuszko złożył przysięgę Narodowi, rozpoczynając powstanie. Rynek Główny pamięta także wjazd księcia Poniatowskiego i zajęcie odwachu przez wojska polskie 1809 r., bale w Sukiennicach na cześć Napoleona.

Na Rynku Głównym wykonywano publiczne wyroki śmierci, często połączone z torturami (m. in. ścięcie Mikołaja Wierzynka). Nożem kaleczono skazańców (obecnie nóż ten zawieszony jest w przejściu w Sukiennicach).

Na przełomie XVII i XVIII wieku powstało kilka okazałych pałaców późnobarokowych (Pałac Spiski), przebudowano kilka starszych pałaców (Kamienice: Hetmańska, Margrabska, Pod Ewangelistami, Szara Kamienica).

Za uchwałą senatu wyburzono w latach 1817-1820 ratusz (bez wieży). Po 1830 roku powstały pierwsze postoje dorożek. Większość kamienic przeszła na przełomie XVIII i XIX wieku w ręce nowych w Krakowie rodzin kupieckich. Część pałaców wykupiły nowe rodziny arystokratyczne (Potoccy - Pałac pod Baranami).

Linia A-B to pierzeja między ul. Floriańską i ul. Sławkowską składająca się z następujących kamienic: Kamienica Mennica (nr 47) Pierwotnie nazywano ją "Mennicą" ponieważ już pod koniec XIV stulecia znajdowała się w niej mennica, w późniejszych czasach znano ją jako kamienicę Margrabską. W drugiej połowie XVIII stulecia, jej ówczesny właściciel - Franciszek Wielopolski - wynajmował ją na zajazd nazywany "Pod Opatrznością". W tamtych latach budynek uzyskał późnobarokową fasadę z okazałym portalem. Przez większość XIX wieku istniał w tej kamienicy Hotel Drezdeński. Warto również wspomnieć, że w tym budynku Adam Piasecki otworzył swój sklep firmowy, gdzie sprzedawał produkowaną przez siebie czekoladę. Był on właścicielem pierwszej w mieście fabryki czekolady, która istnieje do dzisiaj pod nazwą "Wawel".

Kamienica Czerwona (nr 46) Nazwa kamienicy pochodzi od czerwonego koloru fasady, którym była pomalowana do 1850 roku, natomiast obecny wygląd pochodzi z 1866 roku i jest wykonany według projektu T. Zamojskiego. Kamienica była własnością kilku rodzin, a także kościoła Mariackiego.

Kamienica "Pod Orłem" (nr 45) Jej inne nazwy wzięte od właścicieli domu to: Kromerowska i Liszkowska. Wybudowano ją w XV stuleciu, w następnym uległa gruntownej przebudowie - z tamtego okresu pochodzą ozdobne drewniane stropy kasetonowe. W pomieszczeniu na parterze zachował się fragment malowidła z XVI wieku. Obecna gotycko-renesansowa ceglana fasada pochodzi z remontu przeprowadzonego w XIX wieku przez Władysłwa Ekielskiego. Na jej szczycie umieszczona jest rzeźba Feniksa projektu Stanisława Wyspiańskiego. Kamienica Betmanowska (nr 44) Do 1834 roku stały w tym miejscu dwie oddzielne kamienice (Betmanowska, Bełzowska), które w czasie remontu połączono w jeden budynek. W tym samym czasie powstała klasycystyczna attyka wyobrażająca Hermesa, z parowcem i żaglowcem w tle, które są nowoczesnymi alegoriami handlu.

Inną, używaną kiedyś nazwą była "Pod ściętą głową", gdyż ponad portalem głównym na fasadzie, znajduje się godło gotyckie - głowa św. Jana na misie i aniołowie po jego bokach. Taki herb był kiedyś godłem Wrocławia, a na krakowski Rynek przywędrował wraz z jednym z właścicieli tejże kamienicy.

Pod Słońcem (nr 43) zwana także Kamienicą Gehanowską. Jest jedyną kamienicą stojącą przy Rynku Głównym, w której przedprożu zachowało się wejście na Rynek (przedprożami nazywano powstające głównie w XIV wieku, sklepione piwnice przystawiane do frontonów domów, na których znajdowały się tarasy. Przyczyną powstawania takich konstrukcji, było bardzo szybkie podnoszenie się terenu, na skutek czego partery pierwszych kamienic stały się ich piwnicami).

Jak łatwo można się domyślić, historia tego domu sięga swoimi początkami średniowiecza, części obecnego budynku pochodzą z połowy XIV wieku. Dom ten, strawiony pożarem w roku 1475 niebawem odbudowano, a na przełomie XV i XVI stulecia podwyższono o jedno piętro, ustalony został też wtedy, zachowany do dnia dzisiejszego układ przestrzenny wnętrz.

W swojej historii, kamienica wielokrotnie zmieniała właścicieli, stąd jej nazwy: Gehanowska, dom Helblinkowski, kamienica Korycińskich, dom "Pod Słońcem".

W drugiej ćwierci XVIII wieku przeprowadzono remont generalny (na polecenie ówczesnych właścicieli, magnackiej rodziny Korycińskich), dodano wtedy szkarpy wzmacniające konstrukcję budynku, dokonano także nowej adaptacji wnętrz. Kolejny XVIII-wieczny właściciel - Jan Szaster, założył w niej aptekę "Pod Słońcem", był on także twórcą studiów farmakologicznych w Szkole Głównej Koronnej, a w tym budynku w latach 1783-1793 odbywały się wykłady i ćwiczenia związane z tym kierunkiem studiów.

W pierwszej połowie XIX wieku nastąpiła przebudowa w duchu klasycystycznym, z tego czasu pochodzi obecna fasada budynku, za wyjątkiem dekoracji parteru, który na przełomie XIX i XX wieku przerobiono na neorenesansowy. Już w XX wieku powstała nowa klatka schodowa, dokonano także adaptacji strychu na pomieszczenia mieszkalne. Nie licząc cennego manierystycznego kominka, niewiele pozostało we wnętrzu z dawnego wyposażenia.

Kamienica Zacherlowska (nr 42) lub Zacherlińska lub Bonerowska. Pierwszy kamienny budynek powstał (podobnie jak znakomita większość kamienic przy Rynku) na początku XIV wieku, do dzisiaj w tylnej elewacji zachowało się ceglane obramienie bramy wjazdu. Na przełomie XIV i XV wieku, budynek powiększono w wyniku wykupienia fragmentów przyległej działki. Przez dużą część XVI wieku, kamienica należała do rodziny Bonerów, którzy przebudowali ją na okazałą rezydencję. Z tego okresu pochodzi zachowany częściowo układ wnętrz, fragment stropu izby tylnej, a także portale na parterze i pierwszym piętrze.

Po roku 1636 przeprowadzono kolejny remont, wtedy nadbudowano drugie piętro, wzniesiono boczną oficynę z kaplicą, wykonano także klatkę schodową w budynku frontowym, której wygląd możemy poznać dzięki zachowanym rysunkom Jana Matejki i Wojciecha Gersona. Warto wspomnieć, że w XVIII i części XIX wieku do tej kamienicy należał ogród powstały po wyburzeniu zabudowy działek przy ulicy św. Jana 3 i Floriańskiej 6.

W tej kamienicy przez kilkadziesiąt lat mieściło się także, przeniesione z ulicy Grodzkiej studio Ignacego Kriegera (później należące do jego syna Nathana i córki Amalii). Zdjęcia Ignacego Kriegera jednego z najznakomitszych galicyjskich fotografów - uważnego dokumentalisty Krakowa drugiej połowy XIX stulecia - są dziś bezcennym dokumentem dla badaczy i konserwatorów.

Pod koniec XIX wieku dom nabyła rodzina Pareńskich. Na ich prośbę wiedeński architekt Karol Borkowski przebudował w znacznym stopniu całą kamienicę. W tym czasie dodano trzecie piętro, wybudowano obecną klatkę schodową, przy okazji zniszczono wcześniejszą XVI-wieczną, scalono cały budynek w jednolity trzyskrzydłowy gmach o elewacjach z neorenesansową dekoracją. Zostały zniszczone również gotyckie i renesansowe kamienne obramienia okien, a także ozdobny medalion z wyobrażeniem króla Zygmunta I Starego.

W roku 2006 rozpoczęła się wielka modernizacja budynku, związana z dostosowaniem do funkcji hotelowej. Przy okazji remontu odtworzono m.in. neorenesansowe sgraffito ozdabiające fasadę trzeciego piętra.

Budynek Feniksa (nr 41) Gmach dawnego wiedeńskiego Towarzystwa Ubezpieczeniowego "Feniks" - wybudowano go w latach 1928-1932 według projektu Adolfa Szyszko-Bohusza. Była to budowla niezwykle kontrowersyjna już od momentu powstania projektu, bowiem ten nowoczesny modernistyczny budynek, ze względu na swój wygląd jak i gabaryty, zdecydowanie odcinał się od wszystkich innych budowli jakie w przeciągu dziejów przy Rynku Głównym zostały wzniesione. Pomimo protestów środowisk konserwatorskich budowa ruszyła dzięki wstawiennictwu ówczesnego prezydenta Ignacego Mościckiego.

Pomijając wszelkie kontrowersje jakie wzbudził ten budynek, była to konstrukcja bardzo nowoczesna - to tutaj po raz pierwszy w Krakowie zastosowano klimatyzację, a także aluminiowe ramy okienne. Ze względu na pierwotny wygląd budynku (zmieniony przez hitlerowców), krakowianie w okresie międzywojennym nazwali go "Domem pod kominami" - powodem była niezwykle wysoka attyka zwieńczona sterczynami.

O tym jak wyglądał pierwotnie "Feniks" możemy przekonać się wchodząc w ulicę św. Jana, bowiem połowa fasady od strony tej ulicy wygląda tak jak w latach 30-tych XX wieku. W czasie II wojny światowej, Niemcy zamienili attykę na mansardowy dach, a na fasadzie od strony Rynku i częściowo od ul. św. Jana zastosowali pilastry - zmiany te spowodowały, że budynek nieco bardziej "wtopił się" w zabudowę Rynku, choć po dzień dzisiejszy zwraca uwagę jego masywna sylweta.

Gmach "Feniksa" postawiono na działce powstałej w wyniku wyburzenia aż trzech średniowiecznych kamienic. Od strony Rynku były to kamienice: Tryblowska (XIV wiek) i Fridrichszmalcowska (XIII/XIV wiek). Zanim zostały zburzone, pod koniec XIX wieku ich właściciel zapłacił za połączenie tych budynków - powstał wtedy jednolity trzypiętrowy gmach z fasadą w stylu neorenesansowym. Trzecią kamienicą (tym razem od strony ul. św. Jana), która podzieliła los dwóch poprzednich, był dom Ważyńskich (XV/XVI wiek).

Wszystkie trzy budynki zostały wyburzone w latach 1913-1914 na zlecenie Tadeusza Będzikiewicza, który planował w tym miejscu wybudowanie hotelu. Czyli jak łatwo policzyć, pomiędzy wyburzeniem kamienic a rozpoczęciem budowy "Feniksa" minęło 14 lat. Przez większą część tego okresu trwały spory w jaki sposób można zagospodarować tak bardzo eksponowane miejsce. W końcu działka została zakupiona przez wspomniane wcześniej Towarzystwo Ubezpieczeniowe "Feniks". Nie było chyba w ówczesnej historii Krakowa budowy, która doczekałaby się tak wielu projektów architektonicznych jak właśnie mający powstać budynek "Feniksa". Adolf Szyszko-Bohusz wykonał dwa projekty jeszcze przed zmianą właściciela działki, a jego ostateczny projekt, który został zrealizowany był chyba piąty lub szósty z tych, które przygotował.

W 1996 roku budynek "Feniksa" przeszedł generalny remont. Przywrócono wówczas między innymi usunięte przez Niemców narożne godło kamienicy - aluminiową rzeźbę kobiety (Hygeja).

Kamienica Januszowiczowska (nr 40) - frontowy budynek na tej działce wzniesiono na przełomie XIII i XIV wieku, rozbudowa przeprowadzona w drugiej połowie XIV wieku spowodowała powstanie typowej krakowskiej kamienicy z przedprożem.

W XVI wieku nastąpiły spore zmiany - wzniesiono wtedy murowaną oficynę tylną, z której zachował się do naszych czasów kamienny portal. W XVII stuleciu należała do rodziny Januszowiczów, którzy zmienili całkowicie charakter budynku, zamieniając średniowieczną budowlę w nowożytną konstrukcję. Obecna fasada pochodzi z drugiej połowy XIX wieku, została wykonana wg projektu Antoniego Siedeka. Inne źródła podają, że klasycystyczna fasada powstała na przełomie XVIII i XIX wieku.

W drugiej ćwierci XIX stulecia dobudowano trzecie piętro, a w latach 50-tych tegoż stulecia postawiono oficynę boczną wg projektu Teofila Wincentego żebrawskiego - wykonano wtedy podcieniowy pasaż z arkadami podpartymi na żeliwnych kolumnach. W roku 1883 w wyniku połączenia z przyległą kamienicą "Pod Konikiem" (nr 39) zmieniona została fasada. Do naszych czasów zachowało się XIX-wieczne wyposażenie i dekoracja wnętrza z istniejącego tu kantoru i sklepu.

Kamienica "Pod Konikiem" (nr 39) Jej nazwa wywodzi się od herbu Stary Koń, który król Jan III Sobieski nadał rodzinie Krzeczyków. Widoczna na fasadzie tablica z herbem stała się godłem domu, w którym owa - pochodząca z Anglii - rodzina mieszkała. W drugiej połowie dziewiętnastego stulecia na zlecenie ówczesnego właściciela Jana Fischera, kamienicę odrestaurował Antoni Siedek, dając jej obecną fasadę.

Kamienica Kencowska (nr 38) - nazwa kamienicy wywodzi się od jej XVII-wiecznych właścicieli - Kenców. Na drugim piętrze znajdują się malowidła wykonane przez Michała Stachowicza. W roku 1823 w tym budynku powstała jedna z najstarszych kawiarni Krakowa, założona przez Lorenzo Paganino Cortesi. Niestety do obecnych czasów nie dotrwało biedermeierowskie wnętrze, wykonane około 1820 roku przez Płoszyńskiego.

Kamienica łukinowska (nr 37) - powstała w XVI wieku z dwóch gotyckich domów. Budynek tan należał m.in. do rodziny Luccinich i od tego nazwiska pochodzi nazwa kamienicy.

Kamienica "Pod Jeleniem" (nr 36) - inna nazwa to "Ludwikowska" - pochodzi od nazwiska jej właścicieli - Ludwigów. Od połowy XVI stulecia mieścił się w niej zajazd "Pod Jeleniem", w którym gościł m.in. Johann W. Goethe i car Mikołaj I. Budynek zwieńczono klasycystyczną attyką o mitologicznej tematyce.

Pałac Pod Krzysztofory (nr 35) Obecny wygląd zawdzięcza przebudowie z XVII wieku, kiedy to złączono ze sobą trzy gotyckie kamienice. W latach 1633-1640 pod kierunkiem Jakuba Sollariego na ich miejscu wzniesiono rezydencję dla marszałka Adama Kazanowskiego. Nazwa pałacu wywodzi się od posągu św. Krzysztofa z 1380 r. Gościli tu m.in. Jan Kazimierz, Michał Korybut Wiśniowiecki, Stanisław August Poniatowski.

Ciekawymi elementami architektonicznymi pałacu są: kolumnowa loggia na dziedzińcu, piękna klatka schodowa oraz studnia z ozdobnym herbem Wodzickich - jednych z właścicieli pałacu. Od 1963 roku w Pałacu Pod Krzystofory mieści się siedziba Muzeum Historycznego Miasta Krakowa.

Pałac Spiski (nr 34) - pierwotna wersja pałacu powstała na początku XVII stulecia, jako wynik przebudowy wykonanej z inicjatywy Stanisława Lubomirskiego. Połączono wtedy dwa domy, tworząc okazałą fasadę z dwoma wejściami, poprzedzonymi kolumnami, które podtrzymywały balkony. Pierwotny wygląd pałacu nie zachował się do naszych czasów - w czasie odbudowy po pożarze z 1809 r., przerobiono fasadę, usuwając balkony i portalowe kolumny. Na pierwszym piętrze znajduje się piękna sala z malowidłami opowiadającymi dzieje Jana Twardowskiego, stworzonymi przez Włodzimierza Tetmajera.


(http://pl.wikipedia.org) Kamienica Ciemowiczowska (nr 33) swoimi korzeniami sięga XV wieku, przebudowana w XVII wieku przez rodzinę Ciemowiczów, którzy w owym czasie byli jej właścicielami. Właśnie z siedemnastego stulecia pochodzą drewniane stropy zachowane na pierwszym piętrze. W końcu XIX wieku budynek podwyższono o jedną kondygnację.

Pod Trzema Gwiazdami (nr 32) Nazwa pochodzi od godła, które niegdyś zdobiło fronton tego budynku, lecz niestety nie zachowało się do obecnych czasów. Największą modernizację kamienica przeszła w drugiej połowie dziewiętnastego stulecia i z tego okresu pochodzi aktualna fasada.

Budynek Pekao SA (nr 31) Gmach ten, w którym obecnie mieści się oddział banku Pekao SA, został wzniesiony w roku 1913, w dwa lata po zburzeniu istniejącej tu wcześniej kamienicy Tenczerowskiej. W czasach średniowiecza mieszkała w tym miejscu rodzina Tenczerów - płatnerzy, majstrów murarskich, kuśnierzy. Od 1770 roku Maria Sędrakowska prowadziła tu jedną z pierwszych kawiarni w Krakowie. Jej ozdobą były srebrne łyżeczki przyczepione do blatów stołów łańcuchami. Powodem tego był dawny zwyczaj, że na ucztach brano sobie sztućce na pamiątkę, szczególnie jeśli zostały wykonane z jakiegoś szlachetniejszego kruszcu.

Pałac Małachowskich (nr 30) - powstał w 1799 roku w wyniku połączenia trzech kamienic: Cyglarowskiej, Kortynowskiej i Ryntowskiej. Piotr Małachowski, inicjator tej przebudowy ofiarował powstały pałac swojej żonie, która w 1826 roku oddała go bratu i w tejże rodzinie pozostał do XX stulecia. Dziś możemy obejrzeć ładny barokowy portal wejściowy, a w sieni dwa renesansowe portale i dekoracje klasycystyczne. Wewnątrz znajdują się drewniane stropy z XVII w. i malowidła pompejańskie z XIX w. Przed tym pałacem w marcu 1794 roku swoją przysięgę złożył Tadeusz Kościuszko.

Kamienica Pod Blachą (nr 29) pochodzi z XV wieku, zachowało się w niej wiele gotyckich portali, a także późniejsze dekoracje stiukowe wykonane przez Baltazara Fontanę. Nazwa jej pochodzi z XVI wieku, gdy w tamtych czasach jej właściciele Fischauserowie zarządzali kopalniami i hutami w Olkuszu. Mogli sobie pozwolić na pokrycie dachu swojej kamienicy miedzianą blachą. Ostatnia przebudowa tej kamienicy została dokonana w XIX stuleciu.

W kamienicy znajduje się Kawiarnia Vis a Vis, która była ulubionym miejscem Piotra Skrzyneckiego, twórcy Piwnicy Pod Baranami. Jego figura w charakterystycznym kapeluszu na głowie przesiaduje nadal w tym lokalu lub też w kawiarnianym ogródku na Rynku. Kamienica Pod Jagnięciem (nr 28) - jej obecna nazwa pochodzi z końca XIX wieku, kiedy to właścicielka Pałacu Pod Baranami - Katarzyna Potocka zakupiła sąsiednią kamienicę, którą zaczęto nazywać - Pod Jagnięciem. Powstała ona w XIV stuleciu, oczywiście od tego czasu była wiele razy przebudowywana, ale i tak na parterze i pierwszym piętrze zachowały się belkowe renesansowe stropy oraz gotyckie i renesansowe stropy. W 1537 roku zamordowano przed tą kamienicą Bartłomieja Berrecciego - architekta i budowniczego kaplicy Zygmuntowskiej, współtwórcę renesansowego zamku na Wawelu.

Pałac Pod Baranami (nr 27) - Obecny okazały pałac powstał poprzez połączenie trzech istniejących na jego miejscu kamienic. Podobno w tym miejscu była gospoda, przy której trzymano barany przeznaczone do sprzedaży dla mieszkańców Krakowa. I właśnie od nich wywodzi się godło i nazwa kamienicy. Pierwotna nazwa brzmiała: "Gdzie Barany", a jej godłem były dwa barany złączone wspólną głową. W czasach, gdy właścicielem został Just Decjusz, gotyckie domy przebudowano na renesansową rezydencję, która w ciągu kilkuset lat zmieniała wielokrotnie właścicieli. Od lat dwudziestych XIX wieku do wybuchu drugiej wojny światowej należała do Potockich, którzy przeprowadzili generalny remont przy okazji podwyższając budynek o jedno piętro. Wtedy również od na bramą od strony Rynku Głównego pojawiły się charakterystyczne trzy baranie głowy. W piwnicach i na parterze pałacu możemy oglądać gotycką architekturę wnętrz, natomiast piętra domu są klasycystyczne.

Pod św. Janem Kapistranem (nr 26) Znana jest pod kilkoma nazwami, występuje jako Książęca lub Podparta. Najstarsze jej fragmenty, a dokładnie piwnice cechują się gotyckim rodowodem. W XIV wieku była własnością książąt mazowieckich i stąd jedna z nazw: "Książęca". Podobno w tym domu mieszkał Jan Kapistran podczas pobytu w Krakowie (1453-1454). Aby upamiętnić to wydarzenie na wysokości pierwszego piętra na rogu Rynku i ul. Wiślnej umieszczono posąg wyobrażający tego świętego. Inną znaną postacią, która mieszkała w tej kamienicy był mistrz Twardowski, słynny czarnoksiężnik.

Kamienica Pod Krukami (nr 25) powstała w efekcie połączenia dwóch mniejszych, pochodzących z XV wieku kamienic: Kłosowiczowskiej i Pod Krukami. W 1842 roku obydwie kamienice kupiła Anna Wąsowiczowa, siostrzenica księcia Józefa Poniatowskiego i właśnie wtedy dokonany został remont i złączenie obu domów. Zniszczona w czasie pożaru 1850 r., została odbudowana przez architekta Stanisława Gołębiowskiego. W 1872 roku Maurycy Potocki, który odziedziczył kamienicę po Annie Wąsowiczowej, sprzedał ją galicyjskiemu bankowi dla handlu i przemysłu. W tym czasie przebudował ją Tomasz Pryliński i z tego okresu pochodzi obecna fasada. Od ostatniego remontu z 1991 mieści się w niej Międzynarodowe Centrum Kultury.

Kamienica Pod Kanarkiem (nr 24) - nazywana także Czeczotczyńską lub Bipińską (Bifińską). Najstarsze fragmenty tej budowli pochodzą z przełomu XIII i XIV wieku. Podczas XV-wiecznej przebudowy wzniesiono oficynę tylną, a piętra obu budynków (czyli właśnie oficyny tylnej i właściwej kamienicy) połączono gankiem zawieszonym na kamiennych wspornikach, z których jeden zachował się do naszych czasów.

Prawdopodobnie na początku XVII wieku dokonana została późnorenesansowa modernizacja kamienicy - z tego okresu pochodzi zachowana kolumna międzyokienna w tzw. "izbie na zadzi". W tym samym czasie dobudowano drugie piętro.

W czasie odbudowy po pożarze 1850 roku wzniesiono trzecie piętro w budynku frontowym, a także dwupiętrowe, sklepione ganki o otwartych, arkadowych galeriach na wewnętrznym podwórku.

W roku 1877 nastąpiła kolejna przebudowa, w czasie której restaurowano i na powrót odsłonięto zabytkowe stropy. W obecnej formie dom ten reprezentuje typową XIX-wieczną kamienicę czynszową, z nielicznie zachowanymi elementami wcześniejszych dekoracji. Kamienica Kromerowska (nr 23) została wybudowana w drugiej połowie czternastego stulecia. Od tego czasu była kilkakrotnie przebudowywana, ale z początkowego okresu jej istnienia zachowały się gotyckie piwnice. W szesnastym wieku, po osiągnięciu wysokości czterech pięter, był to jak na krakowskie warunki niespotykanie wysoki budynek. Od końca XVIII wieku mieściła się tutaj cukiernia Wielandta. W tym budynku książki sprzedawali Kuik, Hierat, Franciszek Mercenich, na początku XX wieku w piwnicach znajdował się antykwariat "Bibliofil Polski", a na parterze sklep firmy księgarskiej Gebethner i Wolff.

Kamienica Straszewska (nr 22) - inne nazwy: Morsztynowska, Tucowska, Zalewska, Wielopolskich. Nikogo zapewne nie zdziwi informacja, że tą kamienicę - jak prawie wszystkie budynki przy Rynku Głównym - wzniesiono w XIV wieku, prawdopodobnie powstała w wyniku podziału szerszego domu, który przed połową XIV stulecia zajmował dwie sąsiednie działki, czyli nr 21 i 22. Jeszcze w XIV wieku powstałą kamienicę powiększono o trakt i oficynę tylną.

Wiek szesnasty przyniósł kolejną przebudowę, podwyższono także wysokość budynku do poziomu dwóch pięter. W kolejnym stuleciu jego ówcześni właściciele - Wielopolscy - przebudowali kamienicę nadając jej cechy wczesnobarokowego pałacu miejskiego. Powstała wtedy charakterystyczna loggia widokowa, wzniesiono również galerię arkadową, a do naszych czasów zachowały się dekoracje sklepień sieni, portal fasady oraz częściowo inne portale i polichromie wnętrz.

To właśnie z okien tego domu w grudniu 1683 roku, król Jan III Sobieski oglądał uroczystość na cześć zwycięstwa pod Wiedniem. Monarchę podejmował wtedy ówczesny właściciel pałacu - Wawrzyniec Tucci.

W wieku XVIII kamienica należała najpierw do rodziny Zalewskich, a potem Wielowiejskich, to oni zapłacili za klasycystyczną adaptację - z tego okresu pochodzi fragment fasady, a także dekoracja wnętrz pierwszego piętra.

Na pierwszym pietrze do chwili obecnej istnieje niezwykłe pomieszczenie, w którym zachowała się iluzjonistyczna polichromia o roślinnej tematyce, pochodząca z pierwszej połowy XIX wieku.

Duże zmiany w wyglądzie kamienicy nastąpiły na początku XX wieku. W latach 1908-1909 przebudowany został m.in. parter (na potrzeby sklepu), odtworzono również wygląd fasady na poziomie parteru wg stanu z pierwszej połowy XVI wieku. W latach dwudziestych ubiegłego wieku zostało dobudowane 3 i 4 piętro.

Kamienica Pod Ewangelistami (nr 21) nazywana też Bolepinowską lub Lanckorońskich; po pożarze z 1850 r. kupił ją Antoni Wyczyński, który odbudowę zlecił Kajetanowi Szydłowskiemu. Po raz kolejny została przebudowana w drugiej połowie XIX stulecia w związku z adaptacją na filię Banku Hipotecznego. Niestety w czasie tego remontu zamurowano wewnętrzny renesansowy dziedziniec krużgankowy. Do dziś na pierwszym piętrze zachowały się resztki dawnej kaplicy Lanckorońskich, której sklepienie pokryte jest sztukateriami z XVII wieku oraz malowidłami z wyobrażeniem miesięcy i znaków zodiaku.

Pałac Potockich (Zbaraskich) (nr 20) powstał, jak to często na krakowskim Rynku bywało, poprzez połączenie dwóch gotyckich kamienic, które zostały przebudowane w stylu renesansowym, a następnie barokowym. Z tego okresu pozostał tylko arkadowy dziedziniec i sień. W latach 1777-1783 na zamówienie rodziny Jabłonowskich, do których w owym czasie należała kamienica, powstała neoklasycystyczna fasada w stylu Ludwika XVI z alegorycznymi figurami. W tym czasie do pałacu została przyłączona kamienica od ulicy Brackiej. Wygląd kamienicy uformowany pod koniec XVIII stulecia pozostał w niezmienionym stanie do dnia dzisiejszego.

Pod Obrazem (nr 19) W kamienicy (wcześniej znanej pod nazwą: Pod Modrym Lwem) mieści się znana restauracja Wentzl, której początki sięgają XIX sulecia, kiedy w wyniku podziału rodzinnego majątku, budynek trafił w ręce Jana Wentzla. Obecna nazwa kamienicy pochodzi z XVIII wieku, kiedy to podczas remontu na fasadzie budowli namalowano obraz Matki Boskiej.

Kamienica Amadejowska (nr 18) początkami sięga średniowiecza, jednakże najwcześniejsze zapisy mówiące o tym domu pochodzą z końca XVI wieku. Na przełomie XVI i XVII stulecia została przebudowana w stylu renesansowym, zmniejszono wtedy wysoki dwuspadowy dach, ukrywając go za nowowybudowaną attyką. W drugiej połowie XVII stulecia dom był własnością włoskiej rodziny Amadeich i od ich nazwiska pochodzi nazwa kamienicy. Po zniszczeniach, jakie budynek poniósł w wyniku pożaru z 1850 roku, został odbudowany i włączony do sąsiedniej kamienicy Hetmańskiej. Dopiero w efekcie rewaloryzacji z lat 1980-1987 przywrócono tej kamienicy pierwotny kształt. Kamienica Hetmańska (nr 17) - wybudowano ją w drugiej połowie XIV wieku. Właśnie z tamtego okresu pochodzi gotycka sala ze zwornikami sklepiennymi, ozdobionymi rzeźbami Kazimierza Wielkiego i królowej Elżbiety łokietkówny. Kamienicę prawdopodobnie postawił lub przebudował w tym czasie Jan z Melsztyna, kasztelan krakowski. Jej nazwa pochodzi od godności, jaką uzyskał Jan Klemens Branicki w drugiej połowie osiemnastego stulecia, mianowicie został on kasztelanem krakowskim i hetmanem wielkim koronnym. Od czasów insurekcji kościuszkowskiej dom zajmowany był na kwatery wojskowe, popadając powoli w coraz większą ruinę. W 1816 roku nowym właścicielem został Anzelm Dzwonkowski, który przystąpił do odrestaurowania kamienicy. Podczas tego właśnie remontu powstała obecna fasada. Ostatnio w latach 80. przeszła kolejny remont, w czasie którego odtworzono attykę z herbem Branickich - Gryfem. Kamienica Morsztynowska (nr 16) Nazwa pochodzi od nazwiska rodziny Morsztynów, którzy w piętnastym stuleciu byli jej właścicielami. Natomiast obecny wygląd zawdzięcza głównie przebudowie z początku XIX wieku, której inicjatorem był ówczesny właściciel Antoni Morbitzer. Wtedy w zwieńczeniu fasady umieszczono jego monogram (AM) w otoczeniu alegorii żeglugi i handlu. W 1947 roku Kazimierz Książek otworzył w tej kamienicy restaurację "Pod Wierzynkiem", którą upaństwowiono cztery lata później, a obecnie znana jest pod nazwą "Wierzynek". Wewnątrz można podziwiać salę Pompejańską z polichromią z końca XVIII wieku, salę Rycerską, która właściwie znajduje się w przyległej kamienicy Hetmańskiej, ale należy do "Wierzynka", a znajdują się w niej pochodzące z XIV wieku główki służące jako wsporniki. Na pierwszym piętrze widoczne są XVI-wieczne stropy.

Jeśli chodzi o słynną ucztę wydaną przez Mikołaja Wierzynka, który w imieniu Rady Miejskiej podejmował we wrześniu 1364 roku cesarzy, monarchów i książęta to wiadomo na pewno że się odbyła. Nie jest natomiast znane miejsce tego wydarzenia, a obecna kamienica w której mieści się "Wierzynek", być może nigdy do Wierzynka nie należała.

Kamienica Pinocińska (nr 15) - murowaną budowlę wzniesiono na tej parceli przed połową XV wieku, a prawdopodobnie pod koniec XV stulecia dobudowano drugie piętro. Kolejne zmiany nastąpiły w wieku XVI, z tego okresu pochodzą zachowane renesansowe stropy kasetonowe, polichromowane belki stropowe, a także pozostałości kamieniarki gotyckiej i renesansowej. Inna nazwa kamienicy - Na Kruglu lub Kruglowska - pochodzi od nazwiska jej właścicieli, do których należała od końca XVI wieku. Z kolei w XVII stuleciu przeszła w posiadanie rodzin pochodzenia włoskiego, m.in. Pinoccich - stąd pochodzi jej obecna nazwa. W wyniku przebudowy z 1831 roku, kamienica zyskała zupełnie nowy wygląd, powstała wtedy pierwsza neogotycka fasada w Krakowie. Ostatnie najpoważniejsze zmiany to lata 70. XX wieku, przeprowadzono wtedy remont generalny, przy okazji zniszczono dużą część cennej substancji zabytkowej.

Pod św. Anną (nr 14) Ta kamienica swoim wiekiem sięga XV wieku, a nazwę zawdzięcza figurze św. Anny, która niegdyś umieszczona była nad główną bramą. Przed wiekami połączona była z kamienicą Pod Złotą Głową drewnianym mostkiem przerzuconym nad ulicą. Do naszych czasów zachowały się renesansowe stropy i nosząca gotycko-renesansowe cechy kolumna pomiędzy oknami. Aktualny wygląd budynku ukształtował się w wyniku modernizacji przeprowadzonej pod koniec XIX stulecia.

Pod Złotą Głową (nr 13) Ta kamienica już od szesnastego stulecia należała do krakowskich aptekarzy. W połowie XIX wieku zmodernizowano ją, dodając późnoklasycystyczną fasadę. Na I piętrze, znajdowała się interesująca polichromia ścian z początku XIX w., na której przedstawiono egzotyczne sceny, rośliny i zwierzęta. Kamienica Fontanowska (nr 12) Powstała w wyniku połączenia dwóch kamienic: Gutteterowskiej i Fontanowskiej, która była przed tym scaleniem najwęższym domem przy Rynku. Od XVI wieku mieszkała w niej rodzina Fontanich. Dom Wenecki (nr 11) Jeden z tych budynków na Rynku Głównym, który wniósł "powiew świeżości". Kamienica nr 11 została wybudowana na początku XX stulecia na miejscu tzw. Domu Weneckiego, należącego w XVI wieku do włoskiej rodziny Alantse. To właśnie tutaj zatrzymywali się posłowie dożów podczas pobytu w krakowskim grodzie. Kamienica "Pod Złotym Karpiem" (nr 10) - dom wybudowany w XIV stuleciu, w XV wieku podwyższony o drugie piętro, rozbudowywany w kolejnych wiekach. Kamienica należała do rodzin zajmujących się handlem i rzemiosłem. Warto wspomnieć, że w pierwszej połowie XVII wieku mieszkał w niej Tommaso Dolabella, artysta malarz, autor wielu prac znajdujących się obecnie w kościołach i klasztorach Krakowa.

Jacek Matusiński jest autorem przebudowy wykonanej w latach 70. XIX wieku. Zmieniono wtedy wygląd parteru, dachu, a także wykonano nową, klasycystyczną dekorację fasady.

Przed II wojną światową na parterze umieszczono żelbetową konstrukcję, która pozwoliła na zamontowanie nowych, modernistycznych witryn projektu Jerzego Struszkiewicza. Na przełomie lat 50. i 60. XX wieku, została odtworzona klasycystyczna dekoracja fasady, a w latach 70. przebudowano całkowicie oficyny, co było wymuszone ich włączeniem do Pasażu Bielaka.

Do naszych czasów dotrwały klasycystyczne malowidła ścienne, wykonane około 1830 roku przez Jana Kopffa, przedstawiające m.in. sceny z widokami Krakowa.

Nazwa tej kamienicy pochodzi od złoconego karpia, który znajdował się w godle tej budowli. Jednakże przed pierwszą wojną światową symbol przeniesiono do kamienicy nr 11, gdzie umieszczony jest na podwórzu. Kamienica Bonerowska (nr 9) Ta kamienica, pierwotnie gotycka, swoją dzisiejszą postać uzyskała w XVI stuleciu. Jej szczyt jest ozdobiony piękną, figuralną, renesansową attyką, którą, po usunięciu w XIX wieku, przywrócono w 1962 roku. Kamienne gotycko-renesansowe obramienia okien pierwszego piętra są zrekonstruowane na podstawie dawnych przekazów. Portal główny wykonano w stylu regencji i ozdobiono rokokowym kartuszem z drugiej połowy XVIII w. W tej właśnie kamienicy znajduje się słynny Pasaż Bielaka, łączący Rynek Główny z ulicą Stolarską.

Kamienica pod Jaszczurką (nr 8) - jedna z nielicznych kamienic w Krakowie, która zachowała przyjętą w średniowieczu nazwę, pochodzącą od rzeźby umiejscowionej na portalu wejścia do sieni. W tamtych czasach był to popularny sposób na oznaczanie budynków i orientację w mieście. Obecna rzeźba to kopia gotyckiego oryginału, przechowywanego w Muzeum Narodowym w Wieży Ratuszowej.

Kamienica jest piętnastowieczną budowlą, w której od tamtych czasów zachowało się na poziomie parteru, dziewięciopolowe, tzw. Piastowskie sklepienie gotyckie (nazywane także asymetrycznym sklepieniem łukowo-żebrowym). W Polsce znajdują się jeszcze tylko cztery gotyckie zabytki tego rodzaju. Portal kamienicy ozdobiony jest przez jej godło, czyli splecione ze sobą jaszczurki. Kamienica Monetlupich (nr 7) inaczej nazywana Włoską, powstała w 1556 roku w wyniku przebudowy wcześniejszego gotyckiego budynku, dokonanej przez włoskich architektów - Guicciardiniego i Ferrovore. Zachował się w niej główny portal oraz sień z kolebkowym sklepieniem i lunetami, ozdobiona medalionami z około 1600 roku. Również przejście z sieni na dziedziniec jest ujęte pięknym renesansowym kamiennym kolumnowym portalem z połowy XVI wieku. Właśnie w tym domu była zlokalizowana pierwsza poczta polska, stąd też prowadziło połączenie pocztowe z Krakowa do Wenecji w XVI wieku.

Kamienica Szara (nr 6) jest położona na rogu ulicy Siennej i Rynku. Wybudowano ją w XIII wieku. Składa się na nią budynek frontowy i biegnąca równolegle do Siennej oficyna. Wewnątrz odnajdziemy również sporych rozmiarów dziedziniec. Aktualny wygląd budynku zawdzięczamy przebudowie, jaka miała miejsce w drugiej połowie XVII wieku. Budynek ma trzy piętra, szczyt ozdabia attyka, a narożnik wzmocniony jest szkarpą. Wewnątrz kamienicy zachowały się sale ze sklepieniami gotyckimi i renesansowymi stropami. Główny portal prowadzący do wnętrza jest barokowy, autorstwa braci Castellich (rzeźbiarze krakowscy o włoskim pochodzeniu). Podobno właśnie w tym domu mieszkała w XIV wieku Sara - kochanka króla Kazimierza Wielkiego. Następnie dom ten był siedzibą możnych polskich rodów - Zborowskich i Zebrzydowskich. W 1574 roku mieszkał tu pierwszy elekcyjny polski król, Henryk Walezy, a w 1769 roku mieszczanin krakowski Marcin Oracewicz, który zasłynął podobno tym, że w czasie oblężenia Krakowa [1768], gdy zabrakło mu naboi, swoją broń nabił guzikiem od żupana i zastrzelił dowódcę wojsk carskich, Panina. W czasie insurekcji, tutaj mieściła się kwatera Tadeusza Kościuszki, a podczas powstania krakowskiego siedziba Rządu Tymczasowego. Od imienia wspomnianej Sary niektórzy wyprowadzają nazwę kamienicy, jednakże należy raczej wiązać ją ze Stanisławem Feintuchem, który zmienił nazwisko na Szarski. W połowie XIX stulecia został on właścicielem kamienicy i urządził w niej sklep herbaciany.

Kamienica Bidermanowska (nr 5) w początkach XVII wieku należała do rajcy Jerzego Bidermana i stąd wywodzi się jej nazwa. Budynki nr 4 i 5 nazywane były również "Domami na Barszczowym" gdyż przez długi czas należały do kupca Macieja Bartscha. W początkowych latach XX wieku przebudował ją architekt Henryk Lamensdorf. Bardzo blisko tej kamienicy, naprzeciw wylotu obecnej ulicy Siennej na Rynku znajdowało się miejsce, gdzie ustawiano szafot. Ostatnia egzekucja miała miejsce w 1794 roku, kiedy to stracono ks. Michała Dziewońskiego, za dostarczenie Rosjanom planu obozu kościuszkowskiego pod Bosutowem.

Kamienica Czyncielów (nr 4) - obecna nazwa domu pochodzi od nazwiska Celestyna Czynciela, który nabył pod koniec XIX wieku ten budynek, a następnie zlecił jego rozbiórkę. W 1908 roku Ludwik Wojtyczka wzniósł całkowicie nową kamienicę w secesyjnym stylu. Powstał pierwszy w Krakowie nowoczesny dom handlowy. Na wysokości pierwszego piętra można podziwiać stiukową dekorację z motywem kaduceusza - atrybutu Merkurego.

Według Jana Długosza pierwszy murowany kościół w stylu romańskim został ufundowany przez biskupa krakowskiego Iwo Odrowąża w latach 1221-1222 na miejscu pierwotnej drewnianej świątyni. Wkrótce jednak budowla została zniszczona podczas najazdów tatarskich. W latach 1290-1300 wzniesiono, częściowo na poprzednich fundamentach, wczesnogotycki kościół halowy, który konsekrowano około roku 1320-1321. Prace jednak kontynuowane były jeszcze w trzeciej dekadzie czternastego stulecia. W latach 1355-1365, dzięki fundacji Mikołaja Wierzynka (mieszczanina krakowskiego i stolnika sandomierskiego), wzniesiono obecne prezbiterium.

Z kolei w latach 1392-1397 polecono mistrzowi Mikołajowi Wernerowi lepsze doświetlenie kościoła. Budowniczy obniżył mury naw bocznych, a w magistralnych wprowadziło duże otwory okienne. W ten sposób halowy układ świątyni zmienił się na bazylikowy. W pierwszej połowie XV wieku dobudowano kaplice boczne. Większość z nich była dziełem mistrza Franciszka Wiechonia z Kleparza. W tym też czasie podwyższona została wieża północna, przystosowana do pełnienia funkcji strażnicy miejskiej. W roku 1478 cieśla Matias Heringkan pokrył wieże przepięknym hełmem. Na nim, w roku 1666, umieszczono złoconą koronę.

W końcu XV wieku świątynia Mariacka wzbogaciła się o arcydzieło rzeźbiarskie późnego gotyku - Ołtarz Wielki - dzieło Wita Stwosza. W XVIII wieku, na polecenie archiprezbitera Jacka Augusta łopackiego, wnętrze gruntownie przerobiono w stylu późnego baroku. Autorem tych prac był Francesco Placidi. Wymieniono wtedy 26 ołtarzy, sprzęt, wyposażenie, ławy, obrazy, a ściany ozdobiono polichromią pędzla Andrzeja Radwańskiego. Z tego okresu pochodzi również późnobarokowa kruchta.

Na początku XIX wieku, w ramach porządkowania miasta, zlikwidowano przykościelny cmentarz. W ten sposób powstał plac Mariacki. W latach 1887-1891, pod kierunkiem Tadeusza Stryjeńskiego, wprowadzono do wnętrza wystrój neogotycki. świątynia zyskała nową polichromię projektu i pędzla Jana Matejki, z którym współpracowali: Stanisław Wyspiański i Józef Mehoffer - autorzy witraży w prezbiterium i nad organami głównymi.

Od początku lat 90. XX wieku prowadzone były kompleksowe prace restauracyjne, w wyniku których pokryty brudami prawie całego XX stulecia kościół odzyskał swój wspaniały blask. Ostatnim akcentem remontowym była wymiana pokrycia dachu w 2003 roku. Fasada świątyni ujęta jest w dwie wieże:

Wieża wyższa, zwana Hejnalicą, ma 82 metrów wysokości. Zbudowana jest na planie kwadratu, gdzie na wysokości dziewiątej kondygnacji przechodzi w ośmiobok, przepruty ostrołukowymi wnękami, mieszczącymi dwie kondygnacje okien. Wieże nakrywa gotycki hełm, będący dziełem mistrza Matiasa Heringkana z 1478 roku. Hełm składa się z ośmiobocznej, zaostrzonej iglicy, otoczonej wieńcem ośmiu niższych wieżyczek. Na iglicy umieszczona została w roku 1666 złocona korona o średnicy ok. 4 metrów. Z wieży, z wysokości 54 metrów, grany jest co godzinę Hejnał Mariacki. Jest on jednym z symboli Krakowa. U podnóża, od strony północnej, znajduje się prostokątna przybudówka, mieszcząca kamienne schody, prowadzące do wnętrza wieży. Za wejściem na wieżę zwraca uwagę duża, odlana w brązie tablica, przedstawiająca wjazd króla Jana III Sobieskiego. Została ona wykonana na podstawie projektu rzeźbiarza Piusa Welońskiego w 1883 roku dla uczczenia 200. rocznicy odsieczy wiedeńskiej.

Na wieży znajduje się dzwon zegarowy z 1530 roku (ton uderzeniowy d', średnica 165 cm). Wieża niższa, o wysokości 69 metrów, przeznaczona jest na dzwonnicę kościelną. Wzniesiona na planie kwadratu, posiada wyraźnie zaznaczony na całej wysokości gzymsami i oknami, podział kondygnacyjny. Na piętrze znajduje się renesansowa kaplicapod wezwaniem Nawrócenia św. Pawła (Kaufmanów). Na zewnątrz obok okna kaplicy, pod trójspadowym daszkiem jest zawieszony dzwonek "za konających", odlany przez Kacpra Koerbera z Wrocławia w 1736 roku. Wieżę nakrywa późnorenesansowy hełm, wykonany w 1592 roku, składający się z eliptycznej kopuły, osadzonej na ośmiobocznym bębnie i zwieńczoną ażurową latarnią. W narożnikach ustawione są cztery mniejsze kopułki na niskich, sześciobocznych podstawach. Na kondygnacjach wieży znajduje się pięć dzwonów. Cztery dzwony liturgiczne stanowią jeden z największych i najstarszych zespołów dzwonów średniowiecznych w Polsce.

Do wnętrza świątyni, od strony frontowej, prowadzi barokowa kruchta. Powstała w latach 1750-1753, według projektu Franciszka Placidiego. Kształt jej jest wzorowany na formie architektonicznej Grobu Chrystusa. Drewniane drzwi ozdobione zostały rzeźbionymi głowami polskich świętych, proroków i apostołów. Wykonał je w roku 1929 Karol Hukan. Ponad kruchtą znajduje się wielkie, ostrołukowe okno z witrażami, projektowanymi przez Józefa Mehoffera i Stanisława Wyspiańskiego. Dekoracyjny podział okna wykonano w 1891 roku, według koncepcji Jana Matejki. Przy wejściu do bazyliki od strony placu Mariackiego, zamontowana jest kuna (tzw. obręcz pokutników), którą zakładano dawniej na głowy szczególnych grzeszników. Obręcz pokutników była zamontowana na takiej wysokości, aby skazany na nią nie mógł ani wyprostować się, ani uklęknąć, co miało tym bardziej uprzykrzyć karę. Przez wieki poziom płyty placu podniósł się i obecnie obręcz znajduje się niewiele ponad ziemią.

W wysmukłych murach prezbiterium znajdują się wydłużone, ostrołukowe okna, ozdobione są motywami roślinnymi, a klucze rzeźbami figuralnymi o tematyce symbolicznej. Równie bogatą dekorację rzeźbiarską prezentuje 21 figur, umieszczonych na konsolach, podtrzymujących gzyms wieńczący mury magistralne budowli.

Nawa główna o wysokości 28 metrów nakryta jest sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Polichromię wykonali w latach 1890-1892: Jan Matejko, Józef Mehoffer i Stanisław Wyspiański, który zaprojektował również witraże. Nad obiegającym nawę gzymsem umieszczone są drewniane posągi: św. Stefana, św. Kingi, św. Stanisława Kostki, św. Kazimierza, św. Jadwigi Andegaweńskiej, św. Urszuli, św. Jacka, św. Wojciecha, bł. Salomei i bł. Bronisławy. Rzeźby są dziełem Zygmunta Langmana z początku XX wieku.

Przy filarach, dzielących nawę główną od bocznych, znajdują się osiemnastowieczne, późnobarokowe ołtarze. Umieszczono w nich obrazy wybitnych malarzy: weneckiego Giovanni Battisty Pittoniego, niderlandzkiego Jakuba Martensa, niemieckiego Hansa Suessa z Kulmbachu, polskiego łukasza Orłowskiego i innych. Przy głównym wejściu oraz obok ołtarzy znajdują się nakryte baldachimami stalle radnych, ławników, syndyków i możnych rodów krakowskich z XVII wieku. Nawę główną i prezbiterium dzieli, umieszczony na tęczy (projektu Jana Matejki), krucyfiks - dzieło uczniów Wita Stwosza.

Część wschodnia korpusu nawowego mieści kilka dzieł sztuki, m.in. cyborium oraz kilka ołtarzy: Po stronie północnej (lewej) znajduje się barokowy ołtarz p.w. św. Stanisława (zamykający lewą nawę boczną) z drugiej połowy XVII wieku z rzeźbioną sceną Wskrzeszenia Piotrowina. Wmontowana jest tu gotycka mensa z ok. 1400 roku z płaskorzeźbną dekoracją. Drugi barokowy ołtarz, wykonany został w 1725 roku przez architekta krakowskiego Kacpra Bażankę. W nim znajduje się obraz Zwiastowanie, namalowany w 1740 roku przez Giovanni Battistę Pittoniego. Na bramce balustrady widnieje dekoracyjny herb Polski. Naprzeciwko ołtarza znajduje się nagrobek rodziny Celarich, wykonany w 1616 roku. We wnękach ustawiono popiersia fundatorów: Pawła Celariego i jego żony Małgorzaty z Chodorowskiej oraz Andrzeja Celariego z żoną Małgorzatą z Mączyńskich. Na szczycie rzeźby alegoryczne symbolizują Wiarę i Nadzieję.

Po południowej (prawej) stronie znajduje się późnobarokowy ołtarz (zamykający prawą nawę boczną) z 1735 roku, w którym jest kamienny krucyfiks, będący dziełem Wita Stwosza. Tło krzyża stanowi srebrna blacha z widokiem Jerozolimy, wykonana w 1723 roku przez Józefa Ceyplera.

Obok ołtarza znajduje się renesansowe cyborium, zaprojektowane w 1552 roku przez słynnego rzeźbiarza i architekta Jana Marię Padovano, ufundowane przez krakowskich złotników Andrzeja Mastelli i Jerzego Pipana. Bogato rozbudowana architektonicznie, budowla wykonana jest z kamienia piaskowego z dodatkiem wielobarwnych marmurów. Od naw oddziela cyborium tralkowa balustrada i ażurowe bramki, odlane w brązie w 1595 roku przez Michała Otto, który ozdobił je herbami Polski i Litwy. Naprzeciwko cyborium znajduje się nagrobek rodziny Montelupich (Wilczogórskich), którego twórcą był ok. 1600 roku doskonały rzeźbiarz pochodzenia włoskiego - Santi Gucci. W środkowej części nagrobka znajdują się rzeźbione w marmurze popiersia fundatorów: Sebastiana Montelupiego i jego żony Urszuli z Bazów oraz Walerego Montelupiego wraz z żoną Heleną z Moreckich. W zwieńczeniu umieszczono kartusze herbowe i alegoryczne postacie: Męstwa, Wstrzemięźliwości oraz Roztropności.

Prezbiterium nakryte jest sklepieniem gwieździstym, wykonanym przez majstra Czipsera w 1442 roku. Na zwornikach żeber widnieją herby: Polski, Krakowa oraz biskupa Iwo Odrowąża - fundatora pierwszej świątyni Mariackiej. W przyściennych niszach ustawiono posągi proroków: Jeremiasza, Daniela, Dawida, Ezechiela, Jonasza i Izajasza. Wykonał je w 1891 roku krakowski rzeźbiarz Zygmunt Langman. ściany zdobi polichromia wykonana w latach 1890-1892 przez Jana Matejkę. Przy jej realizacji współpracowało z mistrzem wielu jego uczniów, później znanych i wybitnych malarzy, m.in.: Antoni Gramatyka, Edward Lepszy, Stanisław Bańkiewicz, Józef Mehoffer, Stanisław Wyspiański. Rysunki techniczne wykonał Tomasz Lisiewicz, a roboty pozłotnicze są dziełem Michała Stojakowskiego. Witraże w tej części kościoła są autorstwa Józefa Mehoffera, Stanisława Wyspiańskiego i Tadeusza Dmochowskiego.

Po obu stronach prezbiterium ustawiono nakryte baldachimami stalle. Wykonane zostały w 1586 roku, a następnie w roku 1635 uzupełniono je zapleckami, które Fabian Möller ozdobił płaskorzeźbami ze scenami z życia Chrystusa i Marii. Na stallach prawych przedstawienia: Drzewa Jessego, Narodzin Marii, Ofiarowania Marii, Zaślubin z św. Józefem, Zwiastowania, Nawiedzenia św. Elżbiety oraz Bożego Narodzenia. Na stallach północnych (lewych) znajdują się rzeźby: Obrzezanie, Hołd Trzech Króli, Ofiarowanie Jezusa w świątyni, Pożegnanie z Matką, Zmartwychwstały Chrystus ukazuje się Marii, Wniebowzięcie Matki Boskiej, Koronacja oraz Matka boska z dzieciątkiem w otoczeniu symboli z Litanii Loretańskiej.

Prezbiterium zakończone jest apsydą, którą oddziela od reszty kościoła, wykonana w brązie, balustrada z dwiema ażurowymi bramkami. Uchylne drzwiczki zdobią herby: Krakowa oraz archiprezbiterów kościoła - Klośnik i Prawdzic. Witraże w absydzie pochodzą z lat 1370-1400, a wykonał je mistrz Mikołaj, zwany vitreator de Cracowia. Obejmują one dwa cykle tematyczne: Księgę Genesis według Starego i Nowego Testamentu oraz sceny związane z życiem Jezusa i Marii.

Ołtarz Wielki to nastawa ołtarzowa (retabulum) wykonana w latach 1477-89 przez przybyłego z Norymbergi rzeźbiarza Wita Stwosza (ok. 1448 - 1533) i jego krakowski warsztat. Retabulum ma wymiary 11 x 13 m; wysokość największych figur wynosi ok. 2,7 m. Jest to największa w Europie gotycka nastawa ołtarzowa. Figury, których w ołtarzu jest ponad 200, wyrzeźbione są z litych kloców lipowych. Cała konstrukcja wykonana jest w drewnie dębowym, natomiast tło w modrzewiu.

W predelli ukazane jest drzewo Jessego �genealogiczne drzewo Chrystusa i Marii Panny. Szafę nastawy zdobią trzy skrzydła, jedno nieruchome oraz dwa ruchome. Bryłę pentaptyku dopełnia zwieńczenie.

Ołtarz Wita Stwosza, dzieło późnego średniowiecza, łączy w sobie elementy sacrum i profanum. Mistycyzm zmieszany jest z naturalistycznym realizmem. Złote szaty apostołów występują obok codziennych ubiorów noszonych w średniowiecznym Krakowie. Obok wzniosłych religijnych scen ukazane zostało życie w jego codzienności. Postać Madonny zachowuje ideał średniowiecznego piękna, ale apostołom Stwosz nadał rysy współczesnych mieszczan krakowskich. W realistycznym podejściu do postaci posunął się tak daleko, że widać dokładnie ich różne ułomności: defekty wyglądu, zdeformowane dłonie, napęczniałe żyły na nogach, ślady chorób skórnych. Główną sceną ołtarza, znajdującą się w środkowej szafie, jest Zaśnięcie Marii Panny. śpiąca Maryja Panna, otoczona jest przez apostołów. Złocone szaty odbijają światło. Ustawienie postaci "pod wiatr" powoduje sfałdowanie szat. Otwarty ołtarz na ruchomych skrzydłach ilustruje sześć Radości Maryi: od Zwiastowania po Zesłanie Ducha świętego. Kiedy szafa jest zamknięta, płaskorzeźby przedstawiają 12 scen z życia Marii i Jezusa. Postacie przedstawione są w strojach z epoki, będąc obecnie znakomitym studium kostiumologii. Sprzęty domowe, naczynia codziennego użytku również są wierną kopią pierwowzorów. Górna kwatera na prawym ruchomym skrzydle przedstawia ukrzyżowanie Jezusa.

Początki historii powstania retabulum krakowskiego wiąże się z rokiem 1442, kiedy zawaliło się sklepienie prezbiterium Kościoła Mariackiego. Nie wiadomo, czy i jaka nastawa zdobiła ołtarz główny kościoła przed katastrofą, ani też czy przez 35 lat, zanim powierzono Stwoszowi wykonanie obecnie istniejącej nastawy, ołtarz zdobiła jakaś dekoracja. W każdym razie o planach ufundowania po katastrofie nowej nastawy świadczą zapisy na ten cel w testamentach mieszczan krakowskich. Nie jest jasne, kto i dlaczego zdecydował o powierzeniu prac nad nową nastawą Witowi Stwoszowi. Nie są znane żadne wcześniejsze jego prace o bezsprzecznie poświadczonym autorstwie, a tych, które są mu z pewnym prawdopodobieństwem przypisywane na postawie analizy stylu jest niewiele i są to rzeczy stosunkowo drobne, w żaden sposób nie dorównujące rangą dziełu, które mu powierzono w Krakowie. Z drugiej strony, mający około trzydziestu lat Stwosz był, jak na ówczesne pojęcia, człowiekiem w wieku dojrzałym, który musiał mieć już odpowiednie wykształcenie i doświadczenie pozwalające na samodzielne prowadzenie poważnych prac, i znajdował się w przełomowym momencie, decydującym o dalszej karierze.

Można przypuszczać, że trudno było przyciągnąć do Krakowa na wiele lat, jakich wymagało planowane dzieło, renomowanego mistrza, który prowadził już ustabilizowany warsztat w którymś ze znanych ówczesnych ośrodków artystycznych. Natomiast pochodzący ze Szwabii, a wykształcony w górnej Nadrenii Stwosz nie zdążył zapewne zagnieździć się na dobre i zrobić kariery w cechu w Norymberdze i nie mógł tam liczyć na równie poważne i odpowiadające jego ambicjom zlecenia.

Niewątpliwie ważny głos przy decyzji o zamówieniu nowego retabulum dla głównego ołtarza najważniejszego kościoła parafialnego miasta miała Rada Miejska. Być może udział w tym miał Walter Kezinger, który w roku przybycia Stwosza do Krakowa został przewodniczącym Rady, a którego rodzina wywodziła się ze Szwabii oraz miała rozwinięte stosunki handlowe z Nadrenią, i który mógł orientować się w tamtejszych ówczesnych prądach artystycznych i możliwościach zaangażowania odpowiedniego, kompetentnego mistrza. Wit Stwosz przybył do Krakowa w roku 1477. Przebywał tu dwadzieścia lat, w tym dwanaście pracował nad ołtarzem. Postęp prac musiał satysfakcjonować fundatorów, gdyż Rada Miejska w 1483 roku wyraziła zadowolenie z dokonań artysty i zwolniła go z płacenia podatków. Nastawa musiała znajdować się wówczas w zaawansowanym stanie, a wykonujący ją warsztat Stwosza pracować sprawnie, gdyż zaczął on wówczas podejmować się innych zadań dla miasta i dla innych zleceniodawców. W 1484 roku został też starszym cechu malarzy i rzeźbiarzy. Najpóźniej w 1485 roku przystąpiono przy rzeźbach do prac pozłotniczych, które należały do czynności wykończeniowych, poprzedzających położenie polichromii. Dzieło było gotowe na dzień Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (15 sierpnia) 1489 roku, patronackiego święto kościoła Mariackiego. Koszt wykonania dzieła wynosił 2808 florenów, pochodzących głównie z zapisów testamentowych i składek mieszczaństwa krakowskiego. Suma ta stanowiła równowartość rocznego budżetu miasta i odpowiadała wartości kilku kamienic.

W 1939 roku, w przededniu wojny, chcąc uchronić ołtarz przed zniszczeniem, rozebrano go i barkami spławiono Wisłą do Sandomierza. Przechowywano go w katedrze i seminarium duchownym. Okupujący Polskę Niemcy wywieźli ołtarz do Berlina dzięki informacji zdrajcy w październiku tego samego roku. Później został złożony w podziemiach zamku w Norymberdze. Przechowywany w wilgotnych piwnicach, zaatakowany przez owady, do Krakowa powrócił w 1946 roku. Konserwowany w latach 1946-50, oddany do kościoła Mariackiego w 1957 roku. Organy w nawie głównej zbudowano w 1800 roku, w warsztacie organmistrza Ignacego Ziernickiego. W 1908 roku gruntownej przebudowy instrumentu w duchu romantycznym dokonał Kazimierz żebrowski - uznany organmistrz krakowski. Nowy instrument liczył wtedy 45 głosów rozdysponowanych pomiędzy 3 manuały i pedał, stając się tym samym pierwszym tego typu instrumentem w Krakowie.

W latach 1952-1973 organy główne stopniowo rozbudowywano, modyfikując przy tym trakturę i łącząc je z organami w prezbiterium i nawie południowej (ostatecznie główny kontuar posiadał 4 manuały i 92 głosy, wliczając w to organy w prezbiterium i nawie południowej).

W latach 1987-1989 usunięto większą część organów żebrowskiego i wybudowano częściowo nowy instrument, przywracając pierwotnie mechaniczną trakturę gry. Pracami kierował prof. Jan Jargoń, a wykonała je firma organmistrzowska Włodzimierza Truszczyńskiego z Warszawy. Od tego momentu instrument posiada 56 głosów, 3 manuały i pedał oraz połączenie z organami w prezbiterium. Obecne organy główne niewiele przejęły z romantycznego brzmienia, a wykonywanie na nich muzyki barokowej i współczesnej jest dość problematyczne. Dobudowano także nowy pozytyw balustradowy, łamiąc przy tym stylistyczną jedność zachodniego chóru muzycznego. To efekty ostatniej, w dużej mierze nieudanej przebudowy, która do dziś wywołuje liczne kontrowersje.

Oprócz organów głównych w bazylice znajdują się jeszcze dwa interesujące instrumenty o typowo romantycznej stylistyce brzmieniowej: organy Kazimierza żebrowskiego w prezbiterium (12 głosów, rok 1912) i organy Tomasza Falla w nawie południowej (7 głosów, rok 1898). W nawie północnej (lewej) znajdują się cztery kaplice. Pierwsza z nich to Kaplica św. Antoniego zwana także Kaplicą Złoczyńców. Tutaj przygotowywano całą noc przestępców skazanych na śmierć, których rankiem wyprowadzano w asyście duchownych na miejsce kaźni. Barokowy ołtarz pochodzi z XVII wieku. Druga to Kaplica św. Jana Chrzciciela wzniesiona została w 1446 roku. Od XVI wieku pozostawała pod opieką możnego rodu Bonerów. Wyposażenie wnętrza pochodzi z późnego baroku. ściany zdobi polichromia pędzla Józefa Mehoffera z 1932 roku. Kolejna kaplica to Kaplica św. Wawrzyńca, zbudowana w latach 1423-41, ufundowana przez Marka Noldenfessera (rajcę krakowskiego). Wyposażenie barokowe z XVIII wieku. Polichromię ścian wykonał Jan Bukowski. Ostatnia z kaplic nawy północnej to Kaplica Przemienienia Pańskiego. Ufundowana w 1439 roku przez mieszczanina Jerzego Szwarcza. W kaplicy uwagę zwraca barokowy ołtarz z roku 1747, projektu Franciszka Placidiego. W nim została zastosowana złudzeniowa perspektywa panoramicznie wykonanych skał, do których prowadzą schodki po obu stronach ołtarza. Polichromia jest dziełem Jana Bukowskiego.

W nawie południowej (prawej) znajdują się kolejne cztery kaplice. Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej zbudowana została w XV wieku i z tego też czasu pochodzi rzeźba Chrystusa, umieszczona w ołtarzu bocznym. W ołtarzu głównym znajduje się kopia obrazu jasnogórskiego, która (według podania) została skopiowana z oryginału w 1638 roku, podczas przewożenia go przez Kraków w okresie potopu szwedzkiego. Kaplica św. łazarza ufundowana została około roku 1435 przez Jadwigę z Kuńczów Sebastianową. Barokowy ołtarz z obrazem Wskrzeszenie łazarza oraz krucyfiks z pochodzą XVIII wieku. Kaplica św. Walentego zwana także Matki Boskiej Ostrobramskiej. Wzniesiona w 1443 roku z fundacji Jana Dolnicza. Z tego też roku pochodzi epitafium nagrobne Jana Sebenwirta, najstarsza ze znajdujących się tego typu płyt w kościele Mariackim. W późnobarokowym, murowanym ołtarzu, kopia obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej pędzla Rafała Hadziewicza (pierwsza połowa XIX wieku). Kaplica św. Jana Nepomucena została wzniesiona w 1435 roku przez Franciszka Wiechonia z Kleparza. W podziemiach znajdują się groby donatorów kościoła książąt: oświęcimskich, raciborskich, zatorskich oraz Piastów śląskich. Polichromia ścian jest dziełem Jana Bukowskiego i Włodzimierza Tetmajera.

Zakrystię, wzniesiona w XV wieku, nakrywa sklepienie kolebkowe z lunetami, ozdobione XVIII-wieczną polichromią barokową, pędzla Piotra Franciszka Molitora. Przedstawia ona zwycięstwo wiary chrześcijańskiej. Dekoracja malarska ścian pochodzi z XIX wieku. Wypełniają ją symbole siedmiu sakramentów oraz postacie ojców kościoła, świętych i błogosławionych. Portal barokowy pochodzi z XVII wieku. Wyposażenie głównie barokowe.

Skarbiec kościelny renesansowy, został zbudowany w XVI wieku. Znajdują się tu szafy, komody i ołtarz z ostatniej ćwierci XVII wieku. W skarbcu przechowywane są bogato zdobione naczynia liturgiczne, monstrancje, relikwiarze, kielichy, patery, puszki, stanowiące arcydzieła złotnictwa europejskiego od XIV do XVIII wieku. Z tego też okresu pochodzi zbiór krzyży ołtarzowych, lichtarzy, kandelabrów oraz innych precjozów kościelnych. Bezcenną wartość posiada kolekcja szat liturgicznych, które odznaczają się bogactwem zdobnictwa, techniką dekoracji, różnorodnością materiału oraz form. Prezentują one rozwój szat liturgicznych od gotyckich do klasycystycznych. Niektóre okazy ze skarbca można podziwiać w Muzeum Archidiecezjalnym w Krakowie.

Pomnik powstał według projektu Teodora Rygiera, uroczyste odsłonięcie nastąpiło 16 czerwca 1898 roku, czyli w 100 rocznicę urodzin Adama Mickiewicza.

Pomnik przedstawia poetę stojącego na postumencie u stóp którego, na wielostopniowym cokole znajdują się cztery alegorie: Ojczyzna, Męstwo, Nauka i Poezja. Na cokole umieszczona została dedykacja: "Adamowi Mickiewiczowi Naród".

17 sierpnia 1940 r. pomnik został zniszczony przez hitlerowców okupujących miasto. Po wojnie pomnik został zrekonstruowany z elementów odnalezionych w 1946 roku na złomowisku w Hamburgu. Elementy kamienne wykonano z Sjenitu Kośmin wydobywanego w Piławie Górnej na Dolnym śląsku. Odsłonięcie rekonstrukcji nastąpiło 26 listopada 1955 roku, w 100 rocznicę śmierci wieszcza.

Zdobiący wieżę gotycki hełm spłonął w 1680 r. w czasie pożaru wywołanego piorunem. Odbudowę wieży w latach 1683-1686 prowadził królewski architekt Piotr Beber. Zaprojektował on nowy, imponujący hełm o charakterze barokowym, ale już bez zegara. Barokowe zwieńczenie wieży przetrwało tylko do 1783 roku. Wówczas rozebrano walący się już hełm i zastąpiono go, ufundowanym przez biskupa Kajetana Sołtyka, skromniejszym zwieńczeniem.

Obecnie wejście do wieży strzeże para lwów, które powstały na początku XIX wieku. U wejścia zachował się gotycki portal z herbem Krakowa i godłem Polski. Na parterze znajduje się niespotykany zestaw gmerków z 1444 roku, jedyny tego typu w Polsce, jest również europejskim unikatem. W wieży, będącej filią Muzeum Historycznego miasta Krakowa, eksponowane są pamiątki dotyczące historii miasta. W podziemiach znajduje się natomiast "Scena pod Ratuszem" krakowskiego Teatru Ludowego.

Podczas ostatniej renowacji wieży w latach 1961-1965 przeprowadzonej przez Wiktora Zina i Władysława Grabskiego, błędnie zrekonstruowano wykusze na wysokości pierwszego piętra. Umieszczono wtedy także przed schodami parę kamiennych lwów, pochodzących z klasycystycznego pałacu Morstinów w Pławowicach.

Ulica rozpoczyna się w jednym z rogów Rynku Głównego i biegnie w kierunku południowym. W 1/3 długości znajduje się plac, który po wschodniej stronie nosi nazwę placu Dominikańskiego, a po zachodniej - placu Wszystkich świętych (na pamiątkę nieistniejącego już kościoła Wszystkich świętych).

Przy Placu Dominikańskim znajduje się klasztor i kościół Dominikanów z XIII wieku. Po przeciwnej stronie Grodzkiej - pałac Wielopolskich z XVII wieku (dziś siedziba krakowskiego magistratu ) oraz kościół i klasztor Franciszkanów z 1297 roku, zdobiony polichromiami i witrażami Stanisława Wyspiańskiego. Tu prawdopodobnie w 1386 roku ochrzczono Władysława Jagiełłę. Od placów odchodzą odpowiednio ulice Dominikańska i Franciszkańska. Dalej ulicę przecinają ulice Poselska i Senacka. Naprzeciwko kościoła św. św. Piotra i Pawła znajduje się plac św. Marii Magdaleny. Ulica Grodzka kończy się pod Wawelem, gdzie znajduje się plac św. Idziego.

W okresie przedlokacyjnym przy tej ulicy skupiały się zabudowania osady zwanej Okołem z centrum przy romańskim kościele św. Andrzeja. Znajdowały się przy niej dziś już nieistniejące świątynie: św. Marii Magdaleny i Wszystkich świętych. Ulica kończyła się Bramą Grodzką, za którą prowadził gościniec ku Stradomiowi i do przeprawy przez Wisłę Mostem Królewskim. Lewa strona ulicy na odcinku: Rynek Główny - plac Dominikański została po pożarze w 1850 roku cofnięta nieco w głąb. Dzięki temu ulica stała się szersza i bardziej reprezentacyjna. Przed pożarem ulica była o 1/3 węższa, co znacznie utrudniało ruch publiczny. Jej dzisiejsza długość, wynosząca prawie 700 metrów ukształtowała się ostatecznie po wyburzeniu murów miejskich i bramy grodzkiej na początku XIX stulecia.

W kamienicy pod numerem 1 mieściła się po wojnie kawiarnia Lili - ulubiony lokal krakowskich artystów i pisarzy. Przeniesiona w 1970 r. na ulicę św. Gertrudy, na początku lat 90. XX wieku zniknęła z pejzażu miasta. Numer 9 to dom, w którym mieszkała w XV wieku Jadwiga - siostra Wita Stwosza, rzeźbiarza, twórcy ołtarza Mariackiego. Po pożarze z 1850 r. rozbudowano tę kamienicę łącząc ją z sąsiednim domem.

Numer 15. Ta kamienica należała do krakowskiego malarza z przełomu XVIII i XIX w., Michała Stachowicza, ilustratora historycznych wydarzeń z czasów insurekcji kościuszkowskiej, twórcy wielu portretów krakowskich osobistości i dekoratora licznych wnętrz. W domu pod numerem 22, znajdującym się na rogu Grodzkiej i Dominikańskiej, urodziła się w 1840 roku jedna z najwybitniejszych aktorek świata - Helena Modrzejewska. Na fasadzie budynku w setną rocznicę jej urodzin umieszczono pamiątkową tablicę.

Przemierzając Grodzką, można wypatrzyć lwa, słonia i nosorożca. Chodzi oczywiście o umieszczane nad bramami kamienic kamienne godła, które w średniowieczu zastępowały numerację domów. Najstarszy jest lew z kamienicy nr 32, czyli z domu Podelwie. Pochodzi przypuszczalnie z XIV wieku i przypomina lwy Parle�oacute;w z czeskiej Pragi. Słoń i nosorożec zdobią dom przy Grodzkiej 38, zwany Pod Elefanty. Są znacznie młodsze od lwa - pochodzą z XVII w. Na parterze, w lokalu sklepowym znajdują się dobrze zachowane drewniane polichromowane stropy z XVIII wieku.

Grodzka 39/41 - w budynku tym, w latach 1478-1492 mieszkał Wit Stwosz. Ten fakt został również upamiętniony tablicą. Pałac Stadnickich pod numerem 40 to okazała kamienica z drugiej połowy XVIII wieku, wyróżniająca się fasadą w stylu rokoko, z bogatą dekoracją plastyczną, uważaną za jedną z najpiękniejszych w Krakowie.

Przy Grodzkiej 52 mieści się dawne Collegium Jezuitów, które powstało w pierwszej ćwierci XVII wieku. Jezuici utworzyli tu szkołę konkurującą z Uniwersytetem Jagiellońskim. Po kasacie zakonu w 1773 gmachy Collegium zostały zajęte na cele publiczne. W latach 1815 - 1846 mieściła się tu siedziba Senatu Rzeczypospolitej Krakowskiej, później gmach użytkował Sąd Wojewódzki, obecnie mieści się tutaj Collegium Broscianum Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Collegium Iuridicum (Grodzka 53) pochodzi z końca XIV wieku. W 1403 roku budynek został zakupiony przez Uniwersytet Krakowski na pomieszczenie Wydziału Prawa. W 1719 roku Collegium przebudowano, z tego też czasu pochodzi barokowa fasada budynku z kamiennym portalem. Wewnątrz mieści się czworoboczny dziedziniec, otoczony w XVII wieku arkadowymi krużgankami. W budynku zachowało się wiele detali architektonicznych, takich jak portale i gotyckie obramowania okien.

Kościół św. św. Piotra i Pawła (Grodzka 54) został wzniesiony jako pierwszy w Krakowie obiekt architektury barokowej, na miejscu niewielkiej gotyckiej świątyni, która spaliła się w 1455 roku. Budowę kościoła rozpoczęto w 1596 roku pod kierunkiem Józefa Britiusa, dla przybyłego do Krakowa w 1583 roku zakonu jezuitów. Następnie budową kierował architekt zakonny Jan Maria Bernardoni z Como. Na skutek błędów budowy, mury wznoszonej świątyni zaczęły się rysować, tak, że musiano je rozebrać, by pogłębić fundamenty. Dopiero budowniczy króla Zygmunta III Wazy, Jan Trevano z Lombardii, w latach 1605 - 1619 doprowadził ostatecznie budowę do końca. Plan kościoła i fasady wzorowane są na wczesnobarokowych jezuickich kościołach rzymskich Il Gesu Vignoli i Sant'Andrea della Valle Maderny. Podobnie jak jego archetypy rzymskie, kościół krakowski wzniesiono na planie krzyża łacińskiego, a zamiast naw bocznych wybudowano dwuszereg połączonych ze sobą kaplic. Przecięcie nawy z transeptem nakryto wielką kopułą. Wnętrze kościoła zdobi dekoracja stiukowa wykonana w latach 1619 - 1633 przez artystę włoskiego Jana Chrzciciela Falconiego.

W bębnie kopuły, w niszach, umieszczone są złocone posągi czterech ewangelistów, dzieła Falconiego. Na środku prezbiterium, w posadzce znajduje się płyta nagrobkowa Piotra Skargi Pawęskiego, jezuity, nadwornego kaznodziei królewskiego. Ogrodzenie placu z rzeźbami apostołów zostało zaprojektowane przez Kacpra Bażankę, a wykonane w roku 1722 przez Dawida Heela z wapienia pińczowskiego. Dziś, na miejscu XVIII-wiecznych, bardzo zniszczonych oryginałów, znajdują się współczesne kopie (także z wapienia pińczowskiego), wykonane przez Kazimierza Jęczmyka.

Kościół św. Andrzeja, sąsiadujący z jezuicką świątynią, zbudowano w latach 1079 - 1098, z fundacji palatyna Sieciecha. Był główną świątynią osady Okół. W 1241 roku schronili się w nim mieszkańcy Okołu i dzięki temu przetrwali oblężenie podczas najazdu tatarskiego. W 1320 roku kościół otrzymały klaryski, dotąd mające swoją siedzibę w Grodzisku pod Skałą. Wybudowano wówczas dla nowych lokatorek zabudowania klasztorne z fundacji króla Władysława łokietka.

Jest to trzynawowa romańska bazylika z nawą poprzeczną. Mury wzniesiono z drobnej kostki kamiennej, narożniki z większych ciosów z piaskowca. W zachodniej fasadzie wznoszą się dwie smukłe wieże, dołem czworoboczne, w górnych partiach przechodzące w ośmioboki. Trójdzielna loggia w górnej części fasady wraz z ażurowymi prześwitami bliźniaczych okien wież dodaje lekkości tej części kościoła. Widoczne wąskie otwory strzelnicze są dowodem także obronnego niegdyś charakteru budowli. Obecne hełmy wież pochodzą z 1693 roku. Wnętrze świątyni zostało w epoce baroku ozdobione stiukami wykonanymi przez Baltazara Fontanę i polichromią zapewne braci Karola i Innocentego Montich.

W skarbcu kościelnym znajdują się gotyckie, pochodzące z XIV wieku, jedne z najstarszych w Europie, figury jasełkowe, mozaikowy obrazek bizantyński z XIII wieku, hafty i tkaniny ozdobne.

Kościół św. Marcina przy Grodzkiej 58 został zbudowany w latach 1637 - 40 w stylu wczesnego baroku według projektu Giovanniego Trevano. Stanął na miejscu poprzedniego, przedlokacyjnego, romańskiego kościoła, prawdopodobnie z XII wieku. W 1816 roku kościół przekazano krakowskiej gminie ewangelickiej założonej jeszcze w 1555 roku. W ołtarzu głównym znajduje się obraz pędzla Henryka Siemiradzkiego z 1882 roku, przedstawiający Chrystusa uciszającego burzę. Powyżej ołtarza głównego znajduje się pochodzący z końca XIV wieku gotycki krucyfiks. Przy wejściu zaś uwagę zwraca, zniszczone przez Niemców w czasie II wojny światowej, epitafium Mikołaja Reja.

Kamienica Prymasowska pod numerem 65 zbudowana została w XVII wieku, a przebudowana w stylu klasycystycznym w XIX wieku. Dom przy Grodzkiej 64 to budynek dawnego arsenału, założony w 1. połowie XVI wieku przez Zygmunta Starego wraz z odlewnią dział. W 1643 roku, za czasów Władysława IV budynek został gruntownie przebudowany, stąd też powszechnie nazywany jest arsenałem Władysława IV. Był to wówczas parterowy budynek, włączony w system krakowskich murów miejskich. Z okresu XVII-wiecznej przebudowy pochodzi zabytkowa sklepiona sala na parterze oraz monumentalny portal. Kolejne piętra budynek zyskał pod koniec XIX wieku. Po I wojnie światowej podjęto decyzję o przekazaniu zniszczonego wówczas budynku na potrzeby Uniwersytetu Jagiellońskiego (od 1920 roku na II piętrze mieścił się Instytut Geografii UJ, a w 1923 roku budynek przekazano w całości uniwersytetowi). W 1927 roku budynek został przebudowany pod kierunkiem architekta Stanisława Filipkiewicza, by dostosować go do potrzeb dydaktycznych. Od 2005 roku, po przeniesieniu geografii na Kampus 600-lecia Odnowienia UJ, mieści się tutaj część Wydziału Polonistyki UJ. Kościół św. Idziego (Grodzka 67) wzniesiono w początkach XIV wieku. Początkowo znajdował się pod patronatem benedyktynów, potem dominikanów. Z czasem budowla obrosła szeregiem przybudówek, z których dużą część rozebrano w XIX wieku. Kościół jest ceglany i ma bardzo prostą, jednonawową formę. Wewnątrz znajdują się stalle z różnobarwnych marmurów, wapienia pińczowskiego, piaskowca i alabastru. Jest to pozostałość po nagrobku św. Jacka z jego kaplicy w kościele dominikanów (wykonanym w XVI wieku przez Jana Michałowicza z Urzędowa). Odremontowany pod kierownictwem o. Adama Studzińskiego w latach osiemdziesiątych XX wieku. Na placu przed kościołem znajduje się Krzyż Katyński (1990).

Niewielka gotycka świątynia wraz z sąsiednimi, niskimi domami z XVII wieku tworzy pod masywem murów wawelskich malowniczy zaułek, otoczony zielenią.

W średniowieczu ulica Kanonicza należała do Okołu - osady położonej pomiędzy lokacyjnym Krakowem a Wawelem. Prowadziła ona do głównego wejścia na Wzgórze Wawelskie. Południowy wylot ulicy otrzymał formę leja w celu dostosowania go do wjazdu na zamek. Pomiędzy wylotem ulicy a Wawelem płynęła rzeka Rudawa. Jej koryto biegło wzdłuż dzisiejszej ulicy Podzamcze. Na drugą stronę rzeki prowadził drewniany most.

środek pierzei wschodniej jest otwarty na Plac św. Marii Magdaleny. Na placu znajdował się nieistniejący już kościół św. Marii Magdaleny. Wzdłuż zachodniej pierzei ulicy ciągnął się średniowieczny mur obronny. Jego zarys stwierdzono w oficynach znajdujących się po tej stronie ulicy. Od strony południowej mur kończył się Furtą Poboczną, nazywaną od XVII wieku Porta Lateranea, czyli Bramą Poboczną. Pozwalała ona przedostać się poza mury, nad Wisłę. Brama mieściła się na terenie obecnej posesji przy ul. Kanoniczej nr 25. Mury były otoczone przez bagna i stawy, nazywane popularnie żabikruk lub inaczej żabiskrzek. Do dziś zachowało się tu wiele renesansowych i barokowych kamienic z pięknymi portalami. Pod numerem 1 znajduje się tak zwany Pałac Samuela Maciejowskiego. Pałac ten został wzniesiony w latach 1531-1532 przez kanonika Samuela Maciejowskiego (późniejszego biskupa) na miejscu drewnianego domu zwanego kaplicą św. Grzegorza i południowo-zachodniego odcinka pierwotnej ulicy Senackiej. Zbudowany został na rzucie kwadratu ze strzelnicami w ścianach, jako budynek piętrowy dwutraktowy z sienią na osi i galerią arkadową od strony dziedzińca, gdzie odkryto arkadowy podcień �dzieło Bartłomieja Berrecciego lub jego szkoły. Pałac był odnawiany na przełomie XVII i XVIII wieku oraz w końcu XVIII w. Do końca XVIII w. był rezydencją kanoniczą - są zachowane między innymi polichromie z XVIII w. i barokowy portal.

Następnie budynek przy ul. Kanoniczej 1 został przejęty przez władze austriackie na Inkwizytoriat (budynek główny) i więzienie (oficyna). W XVI wieku od strony dziedzińca pałac posiadał renesansową, arkadową loggię. Przed 1854 r. architekt August Plasqude nadbudował drugie piętro i zaprojektował fasadę �nadało to budynkowi obecny wygląd. Obecnie w kamienicy przy ul. Kanoniczej 1 mieści się Wydział Architektury Politechniki Krakowskiej, Podyplomowe Studium Konserwacji Zabytków Architektury i Urbanistyki również Politechniki Krakowskiej, a także Kawiarnia �nkwizytor�

Na rogu ulic Senackiej i Kanoniczej, pod numerem 2, mieści się Kamienica pod Aniołkami. Dom powstał w 2 połowie XVI wieku z połączenia dwóch gotyckich kamieniczek, jego największą ozdobą jest wysoka attyka krenelażowa. Obecnie jest to prywatny dom mieszkalny.

Kamienica przy Kanoniczej 3 powstała jeszcze w 2 połowie XIV wieku, jej budowę zleciła Kapituła z przeznaczeniem dla młodzieży studiującej w pobliskim Collegium Iuridicum. Zdaniem Jana Długosza wybudował go kanonik Maciej. W połowie XV wieku była tutaj Bursa Grochowa dla żaków studiujących prawo. Gruntowna przebudowa nastąpiła w latach trzydziestych XVI wieku i z tego czasu pochodzi piękna kamieniarka okien na fasadzie. W wieku XVII dobudowano tylny trakt budynku, a już w połowie XVIII wieku powstał bogaty barokowy portal. Obecnie dom jest własnością kościelną, ale mieszkają tu także prywatni lokatorzy. Kamienica nr 5 to jeden z najstarszych domów przy ulicy Kanoniczej, nazywany jest też Domem Długosza. Po pożarze z 1455 roku został gruntownie przebudowany, a inicjatorem przebudowy był Jan Długosz.

Był to budynek piętrowy, jednotraktowy (zachowane są kamienne obramienia okien z filarami międzyokiennymi z herbem Oleśnickiego �Dębno i portal schodkowy oraz ozdobny wątek ceglany z dekoracją rombową z zendrówek na parterze fasady). W wyniku gruntownej przebudowy w 2 połowie XVI wieku budynek otrzymał charakter nowożytny (między innymi założono portal wejściowy i zbudowano arkadowe galerie w dziedzińcu �nie zachowały się). Zbudowano również niewielką oficynę, przyległą od północnego muru granicznego. Przed połową XVIII wieku przybyło drugie piętro. Wtedy także zamurowano arkady w ryzalicie. Z tego też czasu pochodzi portal główny. Na początku XX wieku część galerii podwórzowej na 1. piętrze otrzymała wystrój neorenesansowy (stolarka, ceramiczne posadzki, polichromia stropu zapewne autorstwa Henryka Uziembły). Domowi pierwotny kształt przywróciła rewaloryzacja trwająca w latach 1977-1979.

Na parterze tej wyjątkowej kamienicy mieści się Cricoteka, założona w 1979 r. przez Tadeusza Kantora. W latach 1980-1993 Cricoteka nosiła oficjalną nazwę - Ośrodek Teatru Cricot 2, od 1993 - Ośrodek Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora. Od 1 stycznia 1999 roku Cricoteka podlega władzom samorządowym województwa małopolskiego. Planowane jest jej przekształcenie w Muzeum Tadeusza Kantora.

Kamienica nr 6 to tak zwany Dom rycerski. Gotycki budynek powstał w XIV wieku na dawnych kramach placu Okołu, jako jednotraktowy, dwuosiowy, piętrowy. Jego właścicielem był rycerz Hińcza z Rogowa, kasztelan sandomierski, który darował go w 1464 roku Kapitule Katedralnej. Został przekształcony w 2 połowie XV wieku (zachowała się między innymi gotycka kamieniarka okienna). Był odnawiany bez rozbudowy w XVII wieku (polichromowany strop belkowy z 1616 roku), w XVIII wieku (portal wejściowy, polichromie ścienne) oraz w XIX wieku. W latach 1977-1980 wykonano remont konserwatorski. Obecnie dom ten nadal jest własnością kościelną.

Dom pod Trzema Koronami (nr 7) to dwukondygnacyjny, jednotraktowy i pięcioosiowy budynek frontowy z oficynami, powstały w 2 połowie XIV wieku z fundacji kanonika Nawoja Topora z Tęczyna. Z tego też czasu pochodzi niewielkie okienko w skromnym kamiennym obramieniu, tkwiące jakby przypadkowo na parterze fasady. Kamienica posiada sień przejezdną, wyjątkowo umieszczoną w osi bocznej. Dom został przekształcony po pożarze w 1455 roku i z tamtych lat pochodzą piwnice oraz ceramiczna posadzka na pierwszym piętrze. Przebudowano go po 1504 roku, z inicjatywy kanonika Jana Karnkowskiego. Wówczas powstały, zwracające uwagę eleganckimi laskowaniami i prostymi gzymsami, gotycko-renesansowe okna pierwszego piętra na fasadzie (gruntownie uzupełnione w 1907 r.). Z tego też czasu pochodzi również portal wejściowy o cechach gotycko-renesansowych ze zrekonstruowaną bramą. Nad nim widnieje napis Dominus audiator meus et protector meus (Pan jest moim protektorem i obrońcą).

Natomiast już w ostatniej ćwierci XVI wieku zbudowano galerię arkadową od strony dziedzińca i przypuszczalnie wzniesiono drewniane drugie piętro, przekształcone w murowane w XVII w. Na lata 1756-1778 przypadł remont domu, w tym dekoracja malarska stropów. W XIX w. zburzono oficyny, zmieniono układ wnętrz, przykrywając podłogami na pierwszym piętrze gotyckie płyty posadzkowe. W 1907 r. Zygmunt Hendel przeprowadził remont domu, odkrył przy tej okazji wiele interesujących detali dawnej kamieniarki, które wmurował na ścianie klatki schodowej. Wydobył i uzupełnił okna gotycko-renesansowej fasady. Ostatnia odnowa z lat 1975 - 1979 objęła całą kamienicę, wydobywając wszystkie walory architektoniczne. Obecnie na piętrze mieści się siedziba Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.

Dom pod nr 9 powstał w 1 połowie XIV wieku. Początkowo stały tutaj dwa domy, które połączono w jeden duży budynek po pożarze w 1455 roku. W XVI wieku był dwukrotnie przebudowywany, w wyniku czego budynek uzyskał charakter pałacu miejskiego z dziedzińcową galerią, bogatym detalem późnogotyckim, częściowo zachowanym (kamieniarka okien, 2 filary międzyokienne) i wykuszem w fasadzie wspartym na 2 kolumnach. W latach 1787-1788 z inicjatywy kanonika Benedykta Trzebińskiego dom przebudowali architekci Karol Kriszkier i Józef Le Brun, którzy zaprojektowali obecną klasycystyczną fasadę. Z tego czasu bądź z przełomu XVIII i XIX w. pochodzą piękne dekoracje ścienne. Ich tematem jest krajobraz morski i nadmorski. W całym Krakowie nie ma polichromii o podobnej tematyce. W XIX wieku nastąpiły kolejne przebudowy związane ze zmianą funkcji budynku. Do XIX wieku była to rezydencja kanonicza (po 1810 r. mieszkał tutaj Hugo Kołłątaj). Od 1878 roku mieściła się tutaj Drukarnia Władysława Ludwika Anczyca. Od 1892 roku do lat 70. XX wieku znajdowała się tu siedziba sądu powiatowego. Aktualnie mieści się tu siedziba rektoratu Krakowskiej Szkoły Wyższej im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego.

Kamienica nr 11 powstała w 1 połowie XV wieku z fundacji kanonika Mikołaja Poraja. W 1. połowie XVI wieku został przebudowany i z tego czasu pochodzi, gruntownie przerobiony w 1. połowie XIX wieku, portal wejściowy. Na XVII wiek przypada budowa oficyny zachodniej, mieszczącej niegdyś stajnie (północna oficyna pochodzi z XIX wieku). W XVIII stuleciu dobudowano drugie piętro, natomiast przebudowa zrealizowana w latach 1830-1836 zadecydowała o aktualnym wyglądzie budynku, zwłaszcza fasady. Fasadę tę zdobi biegnący nad parterem fryz z orłami napoleońskimi.

Według badań archeologicznych ślady pierwszego osadnictwa datuje się na środkowy paleolit, około 100 tys. lat p.n.e. Jako osada położona na skrzyżowaniu szlaków handlowych szybko się rozwijała. Wawel był prawdopodobnie jednym z ośrodków władzy plemienia Wiślan, których organizacja państwowa powstała na przełomie VIII i IX wieku. O ich legendarnych władcach Kraku i Wandzie, mających żyć podobno w VII i VIII wieku, wspomniał XIII-wieczny kronikarz Wincenty Kadłubek. W X wieku ziemie Wiślan, i tym samym Kraków, weszły w skład powstającego państwa polskiego.

W 1000 roku zostało utworzone biskupstwo krakowskie, czego konsekwencją była budowa katedry - siedziby biskupa. Jednak ze względu na toczące się walki z Cesarstwem Rzymskim, budowę prawdopodobnie rozpoczęto dopiero po zawarciu pokoju w Budziszynie, czyli około lat 20 XI wieku. Ze względu na bardzo nikłe pozostałości po pierwszej katedrze, nazywanej czasem chrobrowską i pomimo trwających od dawna badań archeologicznych, nie udało się zrekonstruować jej wyglądu. Do lat 80. relikty kościoła św. Gereona utożsamiane były właśnie z pierwszą katedrą, ale teza ta, wysunięta przez Adolfa Szyszko-Bohusza, została odrzucona przez nowsze badania. Także co do momentu zniszczenia katedry nie ma zgodności - przypuszcza się, że mogło się to stać podczas najazdu księcia Brzetysława I w latach 40 XI wieku lub podczas pożaru w latach 80.

Oprócz katedry na wzgórzu istniały także inne zabudowania. Pierwsze odnalezione szczątki po budowlach drewnianych pochodzą z IX wieku, a kamienne - z przełomu X i XI wieku. Z tego okresu pochodzą pozostałości budowli, takich jak: Rotunda Najświętszej Marii Panny, prawdopodobnie z przełomu X i XI wieku, Kościół B, którego najstarsze części pochodzą z X wieku, Kościół św. Gereona - prawdopodobnie kaplica pałacowa, Kościół św. Jerzego, przebudowywany w późniejszych okresach, Kościół św. Michała, sala o 24 słupach, być może palatium książęce, budowla czworokątna z przełomu X i XI wieku, o nieznanym przeznaczeniu, być może książęcy spichlerz lub grobowiec, a także stołp - wieża obronna i mieszkalna.

Na przełomie 1038 i 1039 roku Kazimierz Odnowiciel powrócił do Polski i przyjmuje się, że tym samym Kraków został siedzibą władzy królewskiej i stolicą państwa.

Budowę drugiej katedry, tzw. hermanowskiej rozpoczęto pod koniec XI wieku, prawdopodobnie właśnie z fundacji Władysława Hermana. Jej konsekracja nastąpiła w 1142 roku. O budowli tej wiadomo zdecydowanie więcej, choćby ze względu na jej zachowany wizerunek na odcisku pieczęci kapituły krakowskiej z XIII wieku. Także pozostałości są zdecydowanie lepiej zachowane - dolna część Wieży Wikaryjskiej (Srebrnych Dzwonów) oraz w całości trójnawowa krypta św. Leonarda, wsparta na 8 kolumnach. Z tego okresu pochodzą także: rotunda przy bastionie Władysława IV, z XII wieku, być może baptysterium, kościół przy Smoczej Jamie oraz rotunda przy baszcie Sandomierskiej, być może z 2 połowy XI wieku.

W 1305 lub 1306 roku katedra spłonęła, ale nie w całości, w związku z czym w 1320 roku możliwa była koronacja Władysława łokietka. W tym samym roku, z inicjatywy króla, rozpoczęto budowę nowej, trzeciej z kolei, która w swoim głównym zrębie istnieje do dziś. W 1364 została ona konsekrowana. Jest to budowla trzynawowa z transeptem i ambitem, do której od początku budowy i przez następne wieki dostawiano kaplice. Pierwsze powstawały przy prezbiterium - w 1322 została konsekrowana kaplica św. Małgorzaty, dziś pełniąca funkcję zakrystii, a kilka lat później wzniesiono kaplicę nazwaną później kaplicą Batorego.

Oprócz tego królowa Zofia Holszańska (ostatnia żona Władysława Jagiełły) ufundowała kaplicę przy zachodnim wejściu, nazywaną później jej imieniem, a na polecenie Kazimierza Jagiellończyka wzniesiono kaplicę świętokrzyską. Zostały także wybudowane inne kaplice (pod koniec XV wieku było ich w sumie 19), które w wiekach późniejszych zostały mocno przebudowane.

Władysław łokietek jest też pierwszym królem, którego pochowano w wawelskiej katedrze. Jego sarkofag z piaskowca został ufundowany w połowie XIV wieku przez Kazimierza Wielkiego. Swój nagrobek posiada też właśnie Kazimierz Wielki i Władysław Jagiełło, ale do najcenniejszych należy bez wątpienia sarkofag Kazimierza Jagiellończyka, wykonany przez Wita Stwosza w 1492 roku. Na początku XVI wieku został wyrzeźbiony późnogotycki nagrobek Jana Olbrachta i umieszczony w rzeźbionej niszy autorstwa Franciszka z Florencji. Jest to pierwsze w pełni renesansowe dzieło na ziemiach polskich. W 1517 roku rozpoczęto budowę ukończonej 16 lat później kaplicy Zygmuntowskiej, grobowca-mauzoleum ostatnich Jagiellonów. Z tego okresu zachowały się w katedrze także inne nagrobki - kardynała Fryderyka Jagiellończyka i biskupów: Piotra Gamrata, Piotra Tomickiego, Jana Konarskiego, Jana Chojeńskiego, Samuela Maciejowskiego. W 1520 roku odlano dzwon Zygmunta.

W katedrze znajdują się także dzieła manierystyczne: nagrobek Stefana Batorego i biskupa Filipa Padniewskiego - oba autorstawa Santi Gucciego oraz nagrobek biskupa Andrzeja Zebrzydowskiego dłuta Jana Michałowicza z Urzędowa.

Na polecenie Kazimierza Wielkiego wzniesiono gotycki zamek, składający się z kilku budowli usytuowanych wokół dziedzińca. Został on przebudowany pod koniec XIV wiek przez Władysława Jagiełłę i Jadwigę, za których rządów dobudowano tzw. Kurzą Nogę i Wieżę Duńską. Z zamku tego zachowała się między innymi sala Jadwigi i Jagiełły, w której eksponowany jest obecnie Szczerbiec. W okresie tym powstały na wzgórzu także inne budowle, służące licznym księżom, urzędnikom królewskim i rzemieślnikom oraz mury obronne i baszty: Jordanka, Lubranka (później nazwana basztą Senatorską), Sandomierska, Tęczyńska, Szlachecka, Złodziejska i Panieńska.

Rządy ostatnich Jagiellonów to czasy świetności Wawelu. W tym czasie (w latach 1507-1536) gruntownie przebudowano siedzibę królewską. Mecenat nad tym ogromnym przedsięwzięciem sprawował sam Zygmunt Stary. Prace prowadzono pod kierunkiem dwóch Włochów: Franciszka z Florencji i Bartłomieja Berrecciego, a po ich śmierci Polaka - Benedykta z Sandomierza. Na szczególną uwagę zasługuje piękny dziedziniec pałacowy. Z lekkich, wspartych na smukłych kolumnach arkadowych krużganków wchodzi się do przestronnych i pełnych światła komnat. Wnętrza zamku, ze wspaniałą Salą Poselską i jej kasetonowym stropem, to świadectwo dużych umiejętności zarówno włoskich, jak i rodzimych rzemieślników różnych specjalności. Sale zamkowe zdobione były przez arrasy, których pokaźną kolekcję zgromadził Zygmunt August.

Po pożarze w 1595 roku, w którym spłonęła północno-wschodnia część zamku, król Zygmunt III Waza podjął decyzję o odbudowie, która kierował architekt Jan Trevano. Z przebudowy tej zachowały się m.in. schody Senatorskie i kominek w sali Pod Ptakami. Gdy w 1609 roku król Zygmunt III na stałe przeniósł się do Warszawy, dla Wawelu rozpoczął się trudny okres. Opiekę nad zabudowaniami pełnili wielkorządcy, jednak mimo to, zarówno zamek, jak i inne budynki, niszczały. Do ich złego stanu przyczynili się także Szwedzi, stacjonujący na Wawelu w latach 1655-1657 i 1702. Wzgórze było okupowane także przez wojska pruskie w 1794 roku, kiedy to zostały zrabowane nigdy nieodzyskane (z wyjątkiem Szczerbca) insygnia koronne. Ze względu na toczące się w XVII wieku wojny, Wawel, jako ważny punkt obronny, wzbogacił się o unowocześnione mury obronne.

Przeniesienie stolicy do Warszawy nie zmieniło jednak roli i znaczenia katedry wawelskiej, która nadal była miejscem koronacji i królewskich pochówków. W tym czasie wzniesiono wprowadzono w katedrze wiele zmian - podwyższony został ambit, powstała istniejąca do dziś konfesja św. Stanisława (marmurowy ołtarz i srebrną trumnę) oraz ołtarz główny. Wznoszono także barokowe nagrobki (m.in. biskupów: Marcina Szyszkowskiego, Piotra Gembickiego, Jana Małachowskiego i Kazimierza łubieńskiego oraz królów: Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jan III Sobieskiego) i kaplice (m.in. kaplica Wazów).

Wraz z trzecim rozbiorem (1795) Wawel znalazł się pod zaborem austriackim. Wojsko austriackie przekształciło wzgórze na koszary, co pociągnęło za sobą liczne zniszczenia i przebudowy: obmurowano krużganki i zmieniono wnętrza zamku, rozebrano część budynków (m.in. kościoły św. Jerzego i św. Michała). Po upadku powstania krakowskiego i zlikwidowaniu Rzeczypospolitej Krakowskiej na Wawelu wzniesiono trzy ogromne gmachy szpitala wojskowego. W II połowie XIX wieku Austriacy przebudowali mury obronne w taki sposób, aby stały się częścią Twierdzy Kraków (powstały m.in. dwie kaponiery). Równocześnie trwały próby odzyskania wzgórza przez Polaków. W katedrze w tym czasie odbyły się manifestacyjne pogrzeby Józefa Poniatowskiego i Tadeusza Kościuszki. Przebudowana w stylu klasycystycznym została kaplica Potockich, w której umieszczono pomnik Artura Potockiego autorstwa wybitnego rzeźbiarza Bertela Thorvaldsena. Druga rzeźba tego artysty została ustawiona w kaplicy królowej Zofii.

W 1869 roku przypadkowo otwarto trumnę króla Kazimierza Wielkiego, co stało się pretekstem do urządzenia powtórnego pogrzebu. Równocześnie podjęto inicjatywę odnowy innych królewskich grobów - oczyszczono sarkofagi (ufundowane też nowe - m.in. cesarz Franciszek Józef ufundował sarkofag króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego, który miał żoną Habsburzankę), a podziemnie krypty połączono korytarzami.

W 1905 roku cesarz Franciszek Józef wyraził zgodę na opuszczenie przez wojska austriackie Wawelu. Rozpoczęto prace konserwatorskie, którymi kierował Zygmunt Hendel, a następnie Adolf Szyszko-Bohusz, który odnalazł Rotundę Najświętszej Marii Panny i inne relikty wczesnych budowli. Renowacja wzgórza finansowana była m.in ze składek społecznych. Ofiarodawców upamiętniano wmurowując cegiełki z ich nazwiskami w mur przy północnym wjeździe na zamek, przy którym wzniesiono także Bramę Herbową. W tym okresie katedra wzbogaciła się o dwa nowe nagrobki: królowej Jadwigi (z 1902 roku) i symboliczny Władysława Warneńczyka (z 1906 roku), oba autorstwa Antoniego Madeyskiego. Kaplica królowej Zofii została ozdobiona w latach 1902-1904 przez Włodzimierza Tetmajera dekoracją malarską, przedstawiającą polskich świętych i bohaterów narodowych. Natomiast w skarbcu katedralnym malowidła w latach 1900-1902 wykonał Józef Mehoffer. On też jest autorem witraży w oknach transeptu katedry (ukazują one Chrystusa Bolesnego, Maryję i geniusze cierpienia), malowideł i witrażu w kaplicy Szafrańców oraz witraży w kaplicy świętokrzyskiej.

W narożu skrzydeł zachodniego i północnego znajduje się wieża Sobieskiego. Od skrzydła zachodniego odchodzi dwupiętrowa brama Berrecciego. Prowadzi ona na dziedziniec wewnętrzny, zamknięty od czterech stron skrzydłami zamku i od piątej budynkiem, powstałym z połączenia dawnych kuchni królewskich oraz wozowni, w okresie okupacji hitlerowskiej. Nawierzchnia pokryta jest kostkami brukowymi oraz wapiennymi.

Krużganki, okrążające dziedziniec od strony skrzydeł zamkowych podtrzymywane są na kolumnach, zamkniętymi arkadami, z wyjątkiem II piętra, gdzie kolumny są dwa razy większe, zakończone dzbankami, podtrzymującymi więźbę dachu, a w połowie przewiązane podwiązką. Okna i drzwi są ujęte kamiennymi zdobieniami. W narożniku północno-wschodnim znajduje się tzw. wieża Zygmunta III. Przy północnej części skrzydła wschodniego wznosi się wieża Duńska, będąca gotycką pozostałością zamku. Gotyckimi elementami rezydencji są również Kurza Stopka, znajdująca się pomiędzy wieżą duńską i Zygmunta III i będącą podporą dla wschodniego skrzydła, a także wieża Jordanka, która wtapia się ukośnie we wschodnią część budynku.

Do obiektu przylegają również ogrody królewskie od strony południowej (od której znajduje się główne wejście do nich), północnej i wschodniej. Dzieli się na ogród królowej i ogród króla, który jest obecnie odtwarzany. Znajdowało się w nim wiele pawilonów oraz droga do łaźni króla, która wznosiła się poza murami wzgórza.

Zamek łączy się z katedrą wawelską dziedzińcem Batorego oraz przejściem, wybudowanym w obrębie dziedzińca. Dawniej znajdowała się tu także łaźnia królowej (po której pozostała wanna), kaplica św. Marii Egipcjanki. W podziemiu są relikty kościoła św. Gereona. W rezydencji znajduje się 71 sal wystawowych, zgrupowanych w pięciu ekspozycjach stałych oraz dwie reprezentacyjne klatki schodowe: Senatorska i Poselska. Większość sal urządzona jest w stylu renesansowym oraz barokowym, są jednak sale przebudowane w stylu klasycystycznym (np. Sala Kolumnowa) i z okresu dwudziestolecia międzywojennego (apartament Mościckiego). Prócz tego kilka gotyckich sal - przyziemie dawnej wieży łokietkowej, obecnie Skarbiec Koronny. Przy urządzaniu wnętrz nie opierano się na ich historycznym wyglądzie z powodu braku dostatecznych materiałów. Drzwi pochodzą z okresu międzywojennego, jak i większość posadzek oraz żyrandoli, a część portali, stropów oraz fryzów jest rekonstrukcją.

Z gotyckiego wyposażenia nic do dzisiaj nie przetrwało, a o innych pomieszczeniach niewiele wiadomo. Z zachowanych gotyckich pomieszczeń są obecnie sale parteru w północno-wschodnim narożniku (obręb dawnej wieży łokietkowej i Duńskiej), czyli w Skarbcu Koronnym. W jednej z jego sal (sala Kazimierza Wielkiego) zachował się mały fragment polichromii XIV - wiecznej. W okresie renesansu pomieszczenia parterowe użytkowane były na cele służebno-usługowe: kancelarie, izby sądowe, komnaty rycerskie, zbrojownie, skarbiec koronny, poczekalnie, składy itp. Na I piętrze mieściły się prywatne apartamenty królewskie oraz pokoje mieszkalne dworu i świty. Komnaty II piętra (tzw. piano nobile) pełniły funkcje reprezentacyjne. Tak więc wnętrza na parterze były urządzone skromniej, niż pomieszczenia I i II piętra, które nakryto modrzewiowymi stropami belkowymi oraz kasetonowymi ze złoconymi rozetami lub rzeźbionymi głowami. Odbywały się tam przyjęcia posłów, zabawy, narady, uczty itp. Pod stropami malowane były fryzy (zw. także krańcami), a niżej wieszano arrasy, makaty i obrazy. Drzwi ujęto w polichromowane portale, a kolejne pomieszczenia ogrzewały barwne piece kaflowe. Ponadto sale wyposażone były w meble i naczynia fajansowe. Komnaty oświetlały świeczniki, przymocowane do sufitu.

W XVII wieku, po pożarze z 1595 roku, sufity pokryły plafony z obrazami pędzla Tomasza Dolabelli, a ściany polichromie tegoż artysty oraz gobeliny i liońskie jedwabie, a także perskie tkaniny. Pomieszczenia ogrzewały kominki z marmuru. Z marmuru były także portale. Wszystko to o cechach wczesnego baroku rzymskiego. Z okresu klasycystycznego pochodzą trzy sale: Kolumnowa oraz komnaty przyległe do niej.

Po opuszczeniu zamku przez wojska austriackie w 1905 r. usunięto przeróbki budowli na koszary. Zniszczone fragmenty zastąpiono nowymi (np. kapitele kolumn na dziedzińcu wewnętrznym), a z odnalezionych elementów uzupełniono zniszczone obramienia okienne i drzwiowe. W skrzydle północnym ściany wyłożono kurdybanami z zamku w Moritzburgu, zakupionymi od wiedeńskiego antykwariusza Szymona Szwarca, zaś sufity pokryto nowymi plafonami, wzorując się na plafonach z zamku w Podhorcach oraz wstawiając obrazy współczesnych malarzy. W salach skrzydła wschodniego sufity ozdobiono nowymi stropami kasetonowymi (głównie II piętro), a fryzy uzupełniono lub namalowano nowe. W miejsca nie zachowanych renesansowych pieców kaflowych wstawiono XVIII wieczne piece z zamku w Wiśniowu na Wołyniu. Na dodatek jeszcze pod koniec XIX wieku, w związku z przekazaniem budynku cesarzowi Franciszkowi Józefowi I, Jan Matejko przekazał do rezydencji w 1882 r. obraz Hołd pruski. Gromadzenie eksponatów muzealnych odbywało się drogą darów, zakupów i depozytów, co trwa do dnia dzisiejszego. Zbiory uporządkowano wg planów opracowanych przez dra Jerzego Szablowskiego, przy współpracy Adama Młodzianowskiego.

Spośród ośmiu stałych ekspozycji muzealnych pięć znajduje się w zamku, a szósta - ogrody królewskie, najmłodsza z wystaw (otwarta w 2005 roku), jest pewną częścią rezydencji. W samym zamku znajdują się Reprezentacyjne Komnaty Królewskie i Prywatne Apartamenty Królewskie, Skarbiec Koronny i Zbrojownia oraz Sztuka Wschodu.

Reprezentacyjne Komnaty Królewskie - Wystawa obejmuje apartament wielkorządcy krakowskiego na parterze z dobrze zachowanymi portalami i belkowymi stropami modrzewiowymi oraz komnaty II piętra (tzw. piano nobile), pełniącymi funkcje reprezentacyjne, znajdującymi się w skrzydle północnym oraz wschodnim. Na wyposażeniu sal ekspozycji są zabytkowe meble, obrazy, ceramika, rzeźby oraz arrasy Zygmunta Augusta. ściany niektórych pomieszczeń wysłane są kurdybanami z XVIII wieku, a sufity plafonami, stiukami i stropami kasetonowymi. Pod owymi stropami fryzy, zwane również krańcami. Komnaty te służyły za miejsca do przyjmowania posłów, posiedzeń senaty, uroczystości dworskich, a także bali. Wśród wielu sal znajdują się tam m.in. sala Poselska, Turniejowa, Pod Przeglądem Wojsk, Pod Zodiakiem, Pod Planetami, Bitwy pod Orszą, Jadalnia Zygmunta III, łożnica Królewska, Gabinet, Kaplica Królewska, Sala Pod Ptakami, Sala Pod Orłem, czy Sala Senatorska.

Prywatne Apartamenty Królewskie - są to pomieszczenia I piętra, użytkowane przez rodzinę królewską i świtę dworską jako miejsca prywatne, w których poszczególni członkowie dworu spali i spędzali pewną część dnia. Znajduje się tam m.in. apartament dla gości, apartament królewski, apartament prezydenta Mościckiego oraz salę do przetrzymywania sreber stołowych, przebudowaną w XVIII wieku przez Dominika Merliniego na przyjazd króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Skarbiec Koronny. Ekspozycja usytuowana jest w pomieszczeniach parteru zamku, w północno-wschodnim narożniku, będącym pozostałością po dawnej wieży łokietkowej. Zgromadzone tu przedmioty pochodzą m.in. z dawnych skarbców magnackich lub też są pozostałością po dawnym skarbcu. Spośród pięciu sal wystawowych, trzy są gotyckie (sień, sala Jadwigi i Jagiełły oraz sala Kazimierza Wielkiego). W skarbcu znajdują się np. pantofelki koronacyjne Zygmunta Augusta, Szczerbiec (miecz koronacyjny królów Polski), miecz Zygmunta Starego oraz jego korona grobowa, szachy i miniaturowy portrecik Zygmunta III, czy orzeł z zastawy króla Jana Kazimierza. Zbrojownia. Wystawa, znajdująca się we wschodnim skrzydle obiektu, mieści przykłady broni palnej, białej, sprzętu ochronnego itp. Na ekspozycje przeznaczono pięć sal parteru i piwnice. Choć zbrojownia na Wawelu nigdy nie istniała (prócz kilku sal w skrzydle zachodnim, w których król trzymał prywatne uzbrojeni), postanowiono wyeksponować zbiory muzeum właśnie na takiej wystawie. Eksponaty pochodzą przeważnie z wykopalisk archeologicznych, arsenałów magnackich, czy szlacheckich oraz od prywatnych kolekcjonerów. Wystawę otwarto w 1963 roku.

Sztuka Wschodu. Wielu królów polskich było miłośnikami orientaliów, które gromadzili w swoich prywatnych kolekcjach. Napływ ów dzieł zwiększył się po zwycięstwie pod Wiedniem Jana III Sobieskiego nad Turkami. Ekspozycja ta przybliża nam owe zamiłowania monarchów, ukazując zbiory egzotycznego tkactwa, ceramiki oraz uzbrojenia wschodniego. Ogrody Królewskie. Najmłodsza wystawa najstarszych ogrodów odkrytych w Polsce pokazuje ogrodnictwo okresu renesansu. Znalezione ścieżki ceglane pozwoliły na odtworzenie tarasu górnego, zw. ogrodem królowej, w którym hodowano zioła oraz róże. Kolejne prace archeologiczne ukażą nam niebawem kolejne partie tegoż ogrodu, w którym, według ówczesnych świadków, znajdowało się tam kilka pawilonów: altana, zwana Rajem, ptaszarnia oraz winnica. Przebiegała tamtędy również droga do łaźni króla, znajdujących się poza murami wzgórza.

Pozostałe ekspozycje to Wawel zaginiony i Smocza Jama. Otwarta w roku 1975 stała ekspozycja �awel zaginiony�mieści się w przyziemiu budynku zamykającego od strony zachodniej dziedziniec pałacu królewskiego. Utworzony rezerwat archeologiczno-architektoniczny obejmuje przede wszystkim czteroabsydową rotundę Najświętszej Panny Marii - śś. Feliksa i Adaukta, a także pozostałości gotyckiego zamku, relikty renesansowych kuchni królewskich; prezentowane są rezultaty dokonanych na Wzgórzu odkryć archeologicznych, fragmenty rzeźbiarskiej dekoracji architektonicznej, od średniowiecza po okres nowożytny. Dzieje zabudowy Wzgórza pozwalają poznać umieszczone na wstępie plansze i model Wawelu (według stanu w wieku XVIII) oraz program wirtualnej rekonstrukcji komputerowej wybranych budowli z okresu wczesnoromańskiego i romańskiego.

Katedrę otaczają trzy wieże. Na północy znajduje się Wieża Zygmuntowska, ze słynnym dzwonem "Zygmuntem". Wyższa jest od niej Wieża Zegarowa, zwieńczona barokowym hełmem autorstwa Kacpra Bażanki, natomiast od strony południowej znajduje się trzecia, zwana Wieżą Wikaryjską lub Srebrnych Dzwonów, ponieważ wiszące tam dzwony zawierają domieszkę srebra.

Fasada katedry zachowała pierwotny wygląd głównie w części górnej, gdzie widnieje rozeta w oknie i posąg św. Stanisława - XIX-wieczna kopia pierwotnego (eksponowanego na wystawie "Wawel Zaginiony"), wykonana przez Zygmunta Langmana. W XV w. dobudowano do katedry dwie kaplice, które po obu stronach portalu, mają dwie wmurowane płaskorzeźby: św. Małgorzaty i św. Michała Archanioła w walce ze smokiem. Przy schodach do katedry, na ścianie kaplicy św. Trójcy zawieszono kości zwierząt dyluwialnych. Nad wejściem znajduje się barokowy baldachim z XVII w. W barokowym portalu z lat 1636-1639 zachowały się drzwi, obite blachą (XIV w.), z powtarzającym się inicjałem Kazimierza Wielkiego - literą K.

Od północy do katedry przylegają zabudowania, m.in. kapitularza, skarbca katedralnego i biblioteki kapitulnej. Kamienny późnogotycki budynek z białych ciosów wzniesiono w latach 1481 - 1500 na koszt bpa Jana Rzeszowskiego jako pomieszczenie skarbca katedralnego. Do murów obronnych z XIV w. przylegają budynki kapitularza i biblioteki. Najstarszą ich część ufundowała na początku XV stulecia księżna ziębicka dla Kapituły jako budynek mieszkalny, który dopiero sto lat później przebudowano na kapitularz. W r. 1775 część wnętrz przekształcono na bibliotekę i archiwum.

Wieża Zygmuntowska - druga co do wielkości z wież katedralnych, została wzniesiona w 2 połowie XIV wieku jako baszta obronna w obrębie fortyfikacji. W 1520 r. przekształcono ją na dzwonnicę zawieszając na niej dzwon Zygmunt, ufundowany przez króla Zygmunta I Starego. Inne dzwony wiszące na wieży, to: Kardynał (z 1445 r.), Urban (z 1460 r.), Półzygmunt (z 1463 r.) oraz Stanisław (z 1751 r.). Przykrywa ją hełm, zaprojektowany przez Sławomira Odrzywolskiego w latach 1897 - 1898.

Wiedniem (1683). Obok konfesji św. Stanisława można sczyć epitafia biskupów: Marcina Szyszkowskiego (projektu Giovanniego Trevano), Piotra Gembickiego, Jana Małachowskiego i Kazimierza łubieńskiego (projektu Kacpra Bażanki). Na zwornikach prezbiterium znajdują się wizerunki: Chrystus Zbawiciel adorowany przez anioły, św. Stanisław, św. Wacław oraz herb Rawicz, zaliczane do najstarszych okazów gotyckiej rzeźby w Krakowie. Na ścianach zachowały się resztki polichromii z 1616 roku. Poniżej gobeliny krajobrazowe z herbem łabędź (bpa Andrzeja Trzebickiego), wykonane we Flandrii w 2. połowie XVII w. Stalle kanonicze wykonane zostały w r. 1620 przez snycerza, Jana Szamburę. Zaplecki i ambonę zrekonstruowano w 1901 wg projektu S. Odrzywolskiego, z wykorzystaniem starych elementów. Ołtarz główny pochodzi z fundacji bpa Piotra Gembickiego. Przed nim odbywały się koronacje królewskie. Ołtarz obecny jest dziełem barokowym (około 1650 roku), a zaprojektował go Giovanni Battista Gisleni. W jego centralnym miejscu umieszczono obraz Ukrzyżowanie. Na podium prezbiterium ustawiono tron biskupi Piotra Gembickiego, ozdobiony jego herbem (Nałęcz). Nad tronem umieszczony jest baldachim sprawiony na koronację Augusta III i jego żony Marii Józefy (1734). Za ołtarzem widoczne są fragmenty polichromii z II poł. XIV w. W środkowym występie schodów prowadzących do ołtarza znajduje się brązowy nagrobek kardynała Fryderyka Jegiellończyka (na lewo od jego grobu spoczywała w latach 1399-1949 królowa Jadwiga). Po prawej stronie schodów widoczny jest nagrobek fundatora odnowionego ołtarza głównego - biskupa Piotra Gembickiego (zm. 1657). Po obu stronach prezbiterium, pomiędzy filarami, znajdują się kolejne sarkofagi: Władysława łokietka (zm. 1333) ufundowany przez jego syna Kazimierza Wielkiego, jest pierwszym nagrobkiem tumbowym w katedrze. Wykonany z piaskowca przez kamieniarzy heskich. Neogotycki baldachim projektu Odrzywolskiego, pochodzący z lat 1900-1903, stoi na miejscu pierwotnego (usuniętego w XVII w.); Kazimierza Wielkiego (zm. 1370) pochodzący z fundacji jego siostrzeńca Ludwika (króla Polski i Węgier), wykonany jest z czerwonego marmuru (tumba i kolumny) i piaskowca (baldachim). Jest jednym z niewielu nagrobków tumbowo - baldachimowych znajdujących się w Europie.

Do ambitu z prezbiterium wiodą dwie wczesnobarokowe bramki wykonane przez Macieja świętka w 1601 r., a przerobione w 1605 przez Samuela świętkowicza. Brązowe płaskorzeźby obok bramek są dłuta Alfreda Dauna (1903). Obok zakrystii znajduje się tu barokowy ołtarz z czarnego marmuru, wykonany według projektu Franciszka Placidiego w latach 1743 - 1745. W nim ustawiono krucyfiks pochodzący z końca XIV w., którego tło stanowi srebrna trybowana blacha z połowy XVII w. Okrywa go ciemna tiulowa krepa. Jest to słynny z cudów krzyż świętej królowej Jadwigi. Przed nim modliła się św. Jadwiga i według legendy przemówił do niej ukrzyżowany Chrystus. W związku z tym w 1987 relikwie królowej umieszczono w mensie ołtarza przed krucyfiksem. Tutaj 17 września 1912 r. mszę św. odprawił Angelo Giuseppe Roncalli, późniejszy papież Jan XXIII. W pobliżu znajdują się pomniki nagrobne projektu Placidiego, wykonane przez Mrowińskiego w latach 1753-1760: Michała Korybuta Wiśniowieckiego (zm. 1673) i jego żony Eleonory (zm. 1697) oraz Jana III Sobieskiego (zm. 1696) i jego żony Marii Kazimiery (zm. 1716). Naprzeciw ołtarze z 1747: św. Wacława (pośrodku), św. Jacka (na prawo) i św. Józefa (na lewo). W nich obrazy z postaciami patronów, pędzla Tadeusza Konicza (XVIII wieku).

Na prawo od sarkofagu Kazimierza Wielkiego wmurowano w ścianę brązową płytę, przedstawiającą kardynała Zbigniewa Oleśnickiego (zm. 1455). Wykonano ją w Wiedniu w warsztacie Kacpra Klemensa Zumbuscha, a wprawiono na obecnym miejscu w 1900 r. Znajduje się tu również nagrobek królowej Jadwigi (zm. 1399), wykonany w białym marmurze w 1902 przez Antoniego Madeyskiego. Tutaj spoczywały szczątki królowej, wydobyte z grobowca pod ołtarzem głównym. Obecnie sarkofag jest pusty, ponieważ kości błogosławionej wtedy Jadwigi przeniesiono do tegoż ołtarza (1949). Nieopodal, w szklanej gablocie, znajdującej się nad komorą grobową Anny Cylejskiej, umieszczono drewniane regalia (berło i jabłko) wyjęte z grobu królowej. Naprzeciwko znajduje się brązowa płyta z podobizną Pawła Szydłowieckiego, sekretarza królewskiego (zm. 1506), wykonana przez warsztat Piotra Vischera. Obok płyty nagrobek kardynała Albina Dunajewskiego (zm. 1894), z popiersiem zmarłego, dłuta Mieczysława Leona Zawiejskiego z 1900 roku. Naprzeciw wejścia do zakrystii znajduje się płyta nagrobna dziekana krakowskiego Stanisława Borka (zm. 1556), odlana w 1558 roku. Niedaleko kolejna płyta, ze srebra, przedstawiająca Jana III Sobieskiego po bitwie pod Wiedniem w 1683 roku, wykonana w 1888 roku przez Józefa Hakowskiego według obrazu Jana Matejki w Pinakotece watykańskiej. środkowe miejsce zajmuje wejście do Krypta Wieszczów Narodowych.

Nawa boczna północna. Po lewej stronie kaplicy Czartoryskich ustawiono renesansowy pomnik lekarza królewskiego, dra Bartłomieja Sabinka (zm. 1556). Obok wejścia do sieni kapitularza znajduje się nagrobek bpa Andrzeja Trzebickiego (zm. 1673), barokowy, z czarnego marmuru i złoconego brązu. Niedaleko umieszczono klasycystyczny nagrobek - Stanisława Ankwicza (zm. 1840), wykonany z białego marmuru kararyjskiego przez Franciszka Pozziego we Florencji. Powyżej owalna płyta poświęcona twórcy Legionów Polskich, gen. Janowi Henrykowi Dąbrowskiemu.

Nawa boczna południowa. Obok wejścia nagrobek Piotra Kmity starszego, wojewody krakowskiego (zm. 1553), stanowiący renesansowy posąg marmurowy z nieistniejącego już mauzoleum Kmitów, obecnie w XIX-wiecznej niszy. Na ścianie obok kaplicy umieszczono płytę nagrobną Piotra Kmity młodszego, wojewody krakowskiego (zm. 1505), wykonanej w norymberskiej pracowni Piotra Vischera. Obok znajduje się nagrobek Piotra Boratyńskiego, kasztelana bełskiego (zm. 1558), sprawiony w r. 1559 przez żonę Barbarę z Dzieduszyckich, wykonany z piaskowca, zapewne przez któregoś z włoskich współpracowników Berrecciego. Nawa południowa to kolejne kaplice. Kaplica świętokrzyska, zwana także Nosalitów, pod wezwaniem św. Krzyża i św. Ducha. Zbudowana w latach 1447 - 1492 na mauzoleum króla Kazimierza Jagiellończyka i jego żony. Nagrobek władcy dłuta Wita Stwosza (1492), a nagrobek bpa Kajetana Sołtyka - Chrystiana Piotra Aignera (1788).

Kaplica Potockich, zwana także Różyców oraz bpa Padniewskiego, pod wezwaniem Oczyszczenia NMP. Ufundowana przez bpa Zawieszę z Kurowęzek w r. 1381. W latach 1572 - 1575 przebudowana na mauzoleum bpa Filipa Padniewskiedo, a w latach 1832 - 1840 przebudowana w duchu klasycyzmu przez wiedeńskiego architekta Piotra Nobile. Znajduje się tutaj posąg Chrystusa oraz popiersia Artura Potockiego i jego żony Julii z Lubomirskich dłuta Bertela Thorvaldsena.

Kaplica Szafrańców, zwana także Doktorów oraz Radziwiłła, pod wezwaniem Ofiarowania NMP i św. Szczepana. Mieści się w przyziemu romańskiej wieży Srebrnych Dzwonów. Od 1420 roku mauzoleum Szafrańców, od XVII w. własność Kolegium Prawników Uniwersytetu Krakowskiego, zaś od 1902 własność kardynała Radzowiłła. Polichromię oraz witraż wykonał Józef Mehoffer w roku 1908. Kaplica Wazów, zwana także Psałterzystów oraz Pradocińska, pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP. Wzniesiona w latach 1664 - 1666 z przeznaczeniem na mauzoleum dynastii Wazów. Zachowana w stylu baroku. Znajdują się w niej epitafia owej dynastii. ściany wyłożone są czarnym marmurem dębnickim. Od reszty katedry oddzielona jest kratą.

Kaplica Zygmuntowska, zwana także Królewską, Jagiellońską oraz Rorantystów, pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP. Wykonał ją Bartłomiej Berecci. Konsekrowana w 1533. Kaplica postawiona jest na planie kwadratu, nakryta kopułą ze złotą łuską. Naprzeciw ołtarza znajdują się nagrobki króla Zygmunta I Starego i króla Zygmunta II Augusta. Na wprost wejścia, przy stallach, mieści się nagrobek Anny Jagiellonki.

Kaplica bpa Jana Konarskiego, zwana także bpa Szaniawskiego, pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP. Ufundowana w 1351 r. przez bpa Jana Bodzantę. W latach 1520 - 1521 przebudowana na mauzoleum bpa Jana Konarskiego, a w latach 1722 - 1728 na mauzoleum bpa Szaniewskiego.

Kaplica Zadzika, zw. także Kościeleckich, pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela. Wzniesiona w 1350 r. Przerobiona na pocz. XVI w. na mauzoleum Andrzeja Kościelickiego, a w latach 1645 - 1650 na mauzoleum bpa Jakuba Zadzika. Kaplica Jana Olbrachta, pod wezwaniem Bożego Ciała i św. Andrzeja. Powstała w 1501 z podzielenia na dwie części gotyckiej kaplicy św. Jana. Znajduje się tu grobowiec króla Jana Olbrachta. Nisza, w której umieszczono grobowiec, jest dziełem Franciszka Florentczyka z lat 1502 - 1505.

Kaplica bpa Andrzeja Załuskiego, zwana także bpa Grota i Ożarowskich, pod wezwaniem św. Jana Ewangelisty. Ufundowana w 1344 r. przez bpa Grota, przebudowana w latach 1758 - 1766 na koszt bpa Załuskiego. W kaplicy znajduje się późnorenesansowy nagrobek Walentego Dembińskiego (zm. 1584).

W katedrze znajdują się jeszcze: Kaplica bpa Piotra Tomickiego, pod wezwaniem Tomasza Kantuaryjskiego. Przebudowana w latach 1526 - 1535, z pierwotnej gotyckiej, na mauzoleum bpa Tomickiego. Na ołtarzu znajdują się relikwie polskiego kronikarza biskupa krakowskiego bł. Wincentego Kadłubka.

Kaplica Mariacka, zwana także Batorego, Cyborialną, Mansjonarzy, pod wezwaniem Narodzenia NMP. Tutaj przechowuje się Najświętszy Sakrament. Znajduje się tu nagrobek króla Stefana Batorego. Pochowana jest w tej kaplicy królowa Elżbieta Pilecka, trzecia żona Władysława Jagiełły.

Kaplica bpa Piotra Gamrata, zwana także Grochowskiego, pod wezwaniem św. Katarzyny. Wzniesiona w 1 połowie XIV w. W latach 1545 - 1547 przebudowano ją na mauzoleum dla bpa Gamrata. Powtórnie przebudowana w XVII w. przez kanonika Jerzego Grochowskiego. Kaplica Zebrzydowskiego, pod wezwaniem św. św. Kosmy i Damiana. Wybudowana w 1355 roku, przebudowana została w latach 1562 - 1563 na mauzoleum bpa Andrzeja Zebrzydowskiego.

Kaplica Skotnickich, zw. także Skarszewskiego, pod wezwaniem św. Wawrzyńca. Wzniesiona w 1339 r. przez Jarosława Bogorię Skotnickiego. W XVII wieku przebudowana dla Stanisława Skarszewskiego.

Kaplica Lipskich, pod wezwaniem św. św. Macieja Apostoła i Mateusza Ewangelisty. Zbudowana w 1 połowie XIV w. Około 1643 przebudowana na kaplicę grobową Andrzeja Lipskiego, zaś w latach 1743 - 1746 na mauzoleum kardynała Jana Aleksandra Lipskiego. Kaplica bpa Samuela Maciejowskiego, pod wezwaniem św. Tomasza Apostoła i Matki Boskiej śnieżnej. Wzniesiona ok. połowy XVI wieku, na miejscu gotyckiej, na mauzoleum bpa Samuela Maciejowskiego (zm. 1550).

Kaplica Czartoryskich, pod wezwaniem Męki Pańskiej. Znajduje się w przyziemiu wieży Zegarowej. Pierwotnie kapitularz, w XIX wieku przebudowany dla księcia Władysława Czartoryskiego. Obecnie przechodzi się z niej do grobów królewskich. Kaplica św. Trójcy, zwana także Seminaryjską oraz Królowej Zofii, pod wezwaniem św. Trójcy. Zbudowana w 1431 roku dla królowej Zofii. Na początku XX w. polichromię w tej kaplicy wykonał Włodzimierz Tetmajer. Znajduje się w niej klasycystyczny nagrobek Włodzimierza Potockiego dłuta Bertela Thorvaldsena.

Sień, pierwotnie kaplica św. Mikołaja, wybudowana w 3 ćwierci XIII w. Obecnie służy za przejście do kapitularza i biblioteki. Podczas zwiedzania Katedry, warto obejrzeć znajdujące się w podziemiach krypty. Krypta Wieszczów Narodowych znajduje się pod posadzką lewej nawy bocznej. W krypcie znajdują się dwa sarkofagi (spoczywają w nich poeci Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki) oraz dwie urny z ziemią z grobów: Norwida i matki Słowackiego -Salomei Słowackiej. Krypta św. Leonarda stanowi podziemny fragment drugiej romańskiej katedry. W apsydzie znajduje się ołtarz z 1873 r. Na środku krypty, w posadzce jest grób bpa Maura (zm. 1118). W krypcie spoczywają: Jan III Sobieski, Maria Kazimiera, Michał Korybut Wiśniowiecki, Tadeusz Kościuszko, książę Józef Poniatowski oraz generał Władysław Sikorski. Groby Królewskie na Wawelu to siedem krypt, połączonych ze sobą korytarzami. Spoczywają w nich królowie polscy (od Zygmunta Starego po Augusta II Mocnego), ich rodziny oraz wielcy bohaterowie polscy.

Zakrystia wzniesiona została w 1322 r. jako kaplica św. Małgorzaty. W 2 połowie XV wieku przebudowano i przeznaczono ją na zakrystię katedralną. Z nawy wiedzie do niej barokowy portal, wykonany przez Franciszka Placidiego w 1767 roku. Sklepienie krzyżowo-żebrowe posiada na zwornikach najstarsze płaskorzeźby w Krakowie. Na ścianach barokowe obrazy.

W ciągu stuleci nagromadzono w skarbcu katedralnym wiele paramentów liturgicznych, regaliów i pamiątek historycznych. Wśród nich znajdują się m.in.: włócznia św. Maurycego, krzyż utworzony z dwóch diademów (księcia Bolesława Wstydliwego i jego żony św. Kingi), infuła z XIII wieku. tzw. św. Stanisława, racjonał z XV wieku fundacji królowej Jadwigi, relikwiarz na głowę św. Stanisława z 1504 roku (dzieło Marcina Marcińca), ornat z haftowanymi scenami z życia św. Stanisława (podkład haftu stanowią figurki, rzeźbione przez Stanisława Stwosza), płaszcz koronacyjny Stanisława Augusta, kapa koronacyjna (wykonana na koronacje Michała Korybuta Wiśniowieckiego oraz jego żonę Eleonorę) oraz zabytkowe kielichy, monstrancje, krzyże, pierścienie biskupie, szaty liturgiczne, a także insygnia monarsze. Niektóre z nich można oglądać w Muzeum Katedralnym.

Budynek kapitularza pochodzi z XV wieku. Początkowo pomieszczenia zajmowały mieszkania. W 1775 roku część wnętrz przekształcono na bibliotekę i archiwum. Kapitularz pokrywa polichromia z 1904 r. pędzla Henryka Uzięby.

Biblioteka kapitulna została założona w XI wieku, należy do najstarszych w Polsce. Obejmuje 230 kodeksów rękopiśmiennych, m.in. Roczniki i Kalendarze Kapituły Krakowskiej z XIII-XV wieku, pisma kronikarzy polskich z wieku XVI-XVII, kazania postne z XVIII wieku, bogato iluminowane pisma liturgiczne (wśród nich trzytomowy Graduał Olbrachta oraz Mszał i Ewangeliarz bpa Tomickiego - XVI wiek), ponadto 170 inkunabułów i około 500 starodruków.