(http://pl.wikipedia.org)
Tym razem zapraszamy na spacer po Sandomierzu, który nazywany jest również "Małym Rzymem". To podobieństwo podkreślają zwłaszcza starsi jego mieszkańcy. Rzym, jak również Sandomierz na siedmiu wzgórzach leży. Poza tym pod miastami ciągną się podziemne labirynty: w Rzymie - katakumby, natomiast w Sandomierzu - dawne piwnice kupieckie i legendarne lochy. I oba miasta mogą poszczycić się równie burzliwą i piękną historią.
Nazwę miasta łączono kiedyś między innymi z tym, że niedaleko od Sandomierza San "domierza" do Wisły. Zdaniem innych miały tu ponoć miejsce sądy pokoju Sudomira. Choć imię Sudomira nie występuje zbyt często w późniejszym okresie, to we wczesnym średniowieczu było używane w Małopolsce, Morawach i Słowacji. W dawnych dokumentach i na starych mapach nazwa Sandomierza brzmiała: Zandomir, Sandomiria, Sudomir, Sędomir, Sędomierz.
Sandomierz wpisany jest do rejestru zabytków jako zespół urbanistyczno-architektoniczny i krajobrazowy, co zalicza go do zabytków o światowej randze. Wyznaczono również obszerną strefę ochronną, w granicach której znalazło się miasto lokacyjne, wzgórza staromiejskie, przedmieścia Opatowskie i Zawichojskie wraz z otaczającymi sadami i wąwozami. Od XIX wieku na tym obszarze notowano liczne katastrofy budowlane, których przyczyną były osuwające się skarpy i istniejące pod miastem podziemia.
Na początek jak zawsze trochę historii:
Sandomierz to jedno z najstarszych i najważniejszych historycznie miast Polski. Początki osadnictwa na terenie miasta i w jego regionie, sięgają najdawniejszych czasów. Świadczą o tym dokonywane w obrębie miasta i okolic liczne odkrycia archeologiczne. Ślady pierwszej obecności człowieka na tym obszarze pochodzą z młodszej epoki kamiennej - neolitu (5200 p.n.e. - 1700 p.n.e.).
Więcej
Zasadniczy rozwój miasta nastąpił dopiero w okresie wczesnego średniowiecza. Rozwój ten możliwy był m.in. dzięki bardzo atrakcyjnemu i dogodnemu położeniu Sandomierza na ważnych szlakach handlowych, na styku trzech krain: Wyżyny Sandomierskiej, Kotliny Sandomierskiej i Wyżyny Lubelskiej. Dodatkowo bliskie sąsiedztwo i dogodny układ rzek podążających w kierunku Wisły ułatwiały komunikację i umożliwiały szeroki kontakt ze światem. Miasto dzięki tak atrakcyjnemu położeniu rozwijało się bardzo intensywnie, pełniąc przy tym ważne role administracyjne w kraju.
Pomimo iż istnieją ślady starożytnej obecności człowieka na terenie Sandomierza pierwsze wzmianki o nim, jako ważnym ośrodku miejskim pochodzą dopiero z XI w. Sandomierz obok Krakowa i Wrocławia zaliczony został w tym czasie przez kronikarza Galla Anonima do głównych grodów kraju "sedes regni principales". Wysoka ranga miasta potwierdzona została w testamencie Bolesława Krzywoustego, na mocy, którego Sandomierz stał się stolicą jednego z księstw dzielnicowych władanych m.in. przez Henryka Sandomierskiego, Bolesława Kędzierzawego, Kazimierza Sprawiedliwego, Leszka Białego, Bolesława Wstydliwego.
Rozbicie dzielnicowe nie wpłynęło bezpośrednio na rozwój miasta. Został on jednak zakłócony przez szereg najazdów tatarskich w XIII wieku. Zniszczeniu uległa niemal w całości ówczesna drewniana zabudowa miejska. Po tych klęskach osadnictwo zostało przeniesione na wyższe trudniej dostępne wzgórza: Kolegiackie, św. Piotra i Miejskie, gdzie za sprawą księcia Leszka Czarnego w 1286 roku nastąpiła druga lokacja miasta na prawie magdeburskim. Pierwsza lokacja na terenie wzgórz staromiejskich miała miejsce przed 1241 rokiem, być może tuż przed 1226 rokiem.
Po zjednoczeniu ziem polskich dawne księstwo zostało przekształcone w województwo sandomierskie, obejmujące swym zasięgiem znaczne obszary południowo wschodniej Polski. Sandomierz w tym czasie liczył ok. 3000 mieszkańców i choć należał do większych polskich miast jego zabudowa prawie w całości była drewniana. W połowie XIV wieku uległa ona jednak spaleniu podczas jednego z najazdów Litwinów. Odbudowy miasta po tej klęsce dokonano w II połowie XIV wieku, za panowania Kazimierza Wielkiego. Dzięki opiece monarchy i sprzyjającej sytuacji gospodarczej rozwinął się wówczas ruch budowlany. Z tego okresu pochodzi ostateczne zachowane do XX wieku rozplanowanie miasta. Okres panowania Kazimierza Wielkiego to w Sandomierzu i na Ziemi Sandomierskiej okres intensywnego rozwoju.
Sandomierz cieszył się szczególnymi względami Kazimierza Wielkiego w okresie jego panowania. Na dowód tego często udzielał mieszkańcom szczególnych przywilejów, jak chociażby ten. "Chociaż żadnym kupcom, z jakiemi bądź towarami, udającymi się ku stronie węgierskiej, nie wolno było przechodzić przez Zmigrod, to jednakże na prośbę mieszkańców sandomierskich ten zakaz dla nich usunął.
W roku 1366 polecił, ażeby sól z kopalni Wieliczki i Bochni, oraz śledzie skądkolwiek by takowe były sprowadzone, to zawsze skład tego wszystkiego ma być w Sandomierzu. Podobnych składów zabronił robić w Opatowie, pod karą utraty majątku i łaski królewskiej.
Na późniejszy okres XV i XVI stulecia przypada również bardzo ożywiony rozwój miasta we wszystkich dziedzinach życia. Sandomierz w owym czasie liczył już ok. 3500 mieszkańców. Potwierdzeniem wielkości i znaczenia Sandomierza w tym czasie są istniejące wówczas budowle sakralne takie jak kościół Najświętszej Marii Panny, kościoły św., św. Piotra, Jana, Mikołaja, czy drugi w Małopolsce po krakowskim klasztor Dominikanów.
W obliczu wzrastającej zwłaszcza w II połowie XVI wieku kontrreformacji, przedstawiciele trzech wyznań protestanckich: kalwinów, luteranów, i braci czeskich - na zjeździe w 1570 roku zawarli tzw. "ugodę sandomierską". Reakcją na to były starania Hieronima Gostomskiego - wojewody poznańskiego i starosty sandomierskiego o sprowadzenie do Sandomierza jezuitów. Osiedlili się przy kościele św. Piotra w 1603 roku i w dwa lata później rozpoczęli budowę gmachu Collegium Gostomianum, połączenie z opisem zabytku którego nazwa pochodzi od nazwiska fundatora.
Kres świetności Sandomierza nastąpił jednak podczas "potopu" szwedzkiego. Szwedzi zajęli miasto 13 X 1655 roku. Wycofując się wysadzili w powietrze zamek. Miasto uległo znacznemu zniszczeniu, dopełnieniem, którego był także najazd Rakoczego i zaraza. Zła sytuacja ekonomiczna kraju i zubożenie mieszczaństwa wpłynęły wówczas na trudności w odbudowie miasta ze zniszczeń.
Wielki pożar w 1757 roku i wreszcie rozbiór Polski w 1772 roku, w wyniku którego Sandomierz stał się miastem pogranicznym, przekreśliły jego znaczenie administracyjne i spowodowały zastój gospodarczy. Po I rozbiorze Polski Sandomierz stał się miastem pogranicznym, zaś w wyniku III rozbioru przyłączony został do zaboru austriackiego. Wówczas to już ostatecznie Sandomierz utracił swe administracyjne funkcje na rzecz Radomia.
Uwieńczone przez Stefana Żeromskiego w "Popiołach" ciężkie walki polsko-austryjackie stoczone w 1809 roku o Sandomierz, spowodowały dalsze zniszczenia miasta. Po 1815 roku Sandomierz, jako miasto obwodowe znalazł się w granicach Królestwa Polskiego. Liczba ludności miasta wynosiła w tym czasie 2640 osób, ale od tej pory stale już wzrastała. W 1818 roku pozycja Sandomierza została nieco odbudowana poprzez utworzenie w tym mieście na mocy bulli papieża Piusa VII, "Ex imposita nobis", stolicy diecezji.
Największych zmian dokonano w zamku w 1825 roku, przebudowując go na więzienie. W 1857 roku nastąpiła pierwsza z głośnych później katastrof budowlanych. W pobliżu Bramy Zawichojskiej, zapadł się przeszło stu metrowy odcinek murów obronnych wraz z przyległymi budynkami. Od tego czasu coraz częściej pojawiają się w aktach miejskich wzmianki o zapadaniu się podziemnych chodników i o związanych z tym pracach zabezpieczających.
W okresie I wojny światowej Sandomierz i jego okolice stały się areną działań zbrojnych. Wojna zniszczyła miasto, zahamowała niemal całkowicie jego rozwój, a znaczny ubytek ludności spowodował zastój w wielu dziedzinach handlu, rzemiosła i drobnemu przemysłowi. Nie mogła funkcjonować jak należy oświata, nie mogły również rozwijać się swobodnie organizacje społeczne i kulturalne. Doprowadziło to Sandomierz do roli prowincjonalnego miasteczka z niespełna 6 tysiącami mieszkańców. Odzyskanie niepodległości przez Polskę obudziło jednak uśpiony w latach zaborów potencjał społeczny mieszkańców Sandomierza, który spowodował, że miasto już w początkach lat dwudziestych diametralnie odmieniło swój wizerunek. Intensywny rozwój gospodarki rynkowej, komunalnej oraz kultury, oświaty i aktywności społecznej w Sandomierzu w okresie dwudziestolecia międzywojennego spowodował, iż miasto z roku na roku stawało się coraz prężniejszym ośrodkiem.
Dopełnieniem tej pozycji była decyzja władz centralnych o lokalizacji w Sandomierzu stolicy Centralnego Okręgu Przemysłowego, co spowodowało dodatkowe ożywienie gospodarcze, przejawiające się niemalże we wszystkich dziedzinach życia. Ten ożywiony rozwój miasta przerwała jednak II wojna światowa.
Wielkie, nowoczesne miasto, jakim miał stać się Sandomierz, pozostało jedynie w sferze niezrealizowanych planów. Nie dane było wykorzystać Sandomierzowi swej dziejowej szansy i wielkiego awansu, jakim były dla miasta plany stworzenia Centralnego Okręgu Przemysłowego. II wojna światowa nie przyniosła miastu bezpośrednich zniszczeń. Sandomierz wyzwolony został 18 sierpnia 1944 roku przez wojska radzieckie II frontu ukraińskiego.
Sandomierz dziś to miasto powiatowe w Województwie Świętokrzyskim, stanowiące jak gdyby muzeum historyczne i architektoniczne pod gołym niebem, do którego każda z epok coś dodała, pozostawiając ponad 120 budowli zabytkowych wszystkich stylów, co w połączeniu z pięknem krajobrazu, wspaniałą bujną zielenią i malowniczym położeniem na siedmiu wzgórzach poprzecinanych głębokimi jarami daje efekt dużej atrakcyjności turystycznej. Ale Sandomierz to nie tylko historia i zabytki, ale również rozwijające się, liczące ok. 26 tys. mieszkańców miasto o powierzchni 28,8 km2, ważny ośrodek oświatowy, kulturalny i gospodarczy regionu.
Turyści odwiedzający Sandomierz mogą zobaczyć doskonale zachowany średniowieczny układ urbanistyczny. Jego dawny charakter oddają organizowane w okresie sezonu turystycznego pokazy walk rycerskich i renesansowego tańca. Panoramę Starówki w promieniach zachodzącego słońca można podziwiać z pokładu wycieczkowych statków, przewożących turystów po Wiśle.
Stare Miasto to wyróżniający się zespół o średniowiecznym rozplanowaniu szachownicowym, skupionym wokół prostokątnego rynku, o zwartej wielokondygnacyjnej zabudowie z czytelnym zarysem i zachowanymi fragmentami średniowiecznych murów miejskich oraz historycznie ukształtowanym systemem dominant architektonicznych i wnętrz urbanistycznych. Posiada szczególną wartość i należy do najpiękniejszych i najpełniej zachowanych zespołów staromiejskich w Polsce. Charakterystyczne dominanty to gotycko - renesansowa bryła ratusza, Brama Opatowska, sylwetka gotyckiej Katedry z barokowym szczytem i neogotycką sygnaturą, gotycki Dom Długosza z wysokim dachem, kościół Świętego Ducha z wysokim barokowym szczytem, Collegium Gostomianum z attyką, Kamienica Oleśnickich, Synagoga zwieńczona łamanym dachem z XVII wieku oraz silnie eksponowany na wzgórzu Zamek Kazimierzowski. W nadwiślańskim grodzie znajduje się łącznie 120 obiektów zabytkowych.
Więcej
Poza kontaktem z historią warto podkreślić walory przyrodnicze miasta - jest położone nad Wisłą na siedmiu wzgórzach, pomiędzy którymi na dłuższe i krótsze spacery zapraszają malownicze lessowe wąwozy. W granicach miasta znajduje się rezerwat przyrody "Góry Pieprzowe", które są wschodnim zakończeniem Gór Świętokrzyskich i rezerwatem geologiczno-przyrodniczym. Doskonałym miejscem do wypoczynku rodzinnego jest odnowiony "Park Piszczele". Zlokalizowano w nim m.in. ścieżki spacerowe i rowerowe, skate-park oraz największy walor Parku - park linowy. "Ścieżkę Tarzana", bo taką nazwę nosi wspomniany park linowy, tworzą bazy ulokowane w konarach drzew oraz przejścia między nimi.
Na przyjeżdżających do Sandomierza turystów czekają liczne imprezy. Do najbardziej znanych należą: "Jarmark Jagielloński", "Dni Sandomierza", "Sandomierska Truskawkowa Niedziela", "Międzynarodowy Turniej o Miecz Zawiszy Czarnego z Garbowa", "Szanty w Sandomierzu" oraz Festiwal "Muzyka w Sandomierzu".
Nasz spacer zaczynamy na ulicy Żeromskiego, od kościoła świętego Michała. Kościół wraz z zespołem dawnego klasztoru Benedyktynek został zbudowany w XVII / XVII wieku i zachował w niezmienionej postaci barkowe formy. Kompleks został wzniesiony z fundacji Zofii Sieniakowskiej według projektu Michała Linka.
Więcej
Kościół jest jednonawowy nakryty sklepieniami kolebkowo-krzyżowymi podtrzymywanymi przez zdwojone, jońskie pilastry. Kościół poprzedza niewielki ogródek oddzielony od ulicy ogrodzeniem i kazalnicą. Zespół pobenedyktyński jest znakomitym przykładem sztuki barokowej architektury klasztornej w Polsce. Od 1903 roku mieści się tutaj Wyższe Seminarium Duchowne. Kamienne portale i szczyty zwieńczone posągami tworzą bogatą architekturę budowli. We wnętrzu, częściowo zniszczonym przez pożar w 1966 roku, zachowana piękna rzeźbiona ambona z XVII wieku. W klasztorze zachował się bardzo bogaty zespół tkanin z XVII-XVIII wieku.
(http://pl.wikipedia.org)
Po wyjściu z kościoła idziemy w lewo, do skrzyżowania, na którym skręcamy w prawo, w ulicę Mickiewicza. Tuż za skrzyżowaniem stoi przy niej kościół pod wezwaniem świętego Józefa.
Kościół św. Józefa wraz z zespołem dawnego klasztoru Reformatów wzniesiony został w XVII wieku, i jest najmłodszym z zabytkowych kościołów Sandomierza. Zbudowany w latach 1679-89 z cegły pochodzącej z rozbiórki zamku w Zawichoście. Spalony w 1809 roku, wielokrotnie przebudowywany, zachował w skromnym, barokowym wnętrzu kilka epitafiów. Przed kościołem znajduje się prostokątny dziedziniec, otoczony barokowym murem z kaplicami Drogi Krzyżowej i bramką. Do południowej ściany kościoła przylegają zabudowania klasztorne oraz duży ogród, otoczony wysokim murem. Do osobliwości kościoła św. Józefa należą zmumifikowane zwłoki Morsztynówny, spoczywające w oszklonej trumnie w podziemiach kościoła.
Wracamy do skrzyżowania i idziemy dalej prosto, aż do ulicy Opatowskiej, w którą skręcamy w prawo i dochodzimy do Bramy Opatowskiej.
Brama Opatowska - zbudowana w XIV - XVI w. - to jedna z najlepiej zachowanych bram miejskich w Polsce. Nieopodal pozostały fragmenty średniowiecznych murów obronnych oraz furta dominikańska tzw. "Ucho Igielne". Gotycka brama wjazdowa do miasta została wzniesiona w XIV wieku z fundacji Kazimierza Wielkiego. Jest to jedyna, która zachowała się do dzisiejszych czasów spośród czterech wcześniej istniejących. Uznawana była za największą.
Więcej
W systemie obwarowań sandomierskich murów obronnych były cztery takie bramy: od północy Zawichojska i jedyna z zachowanych Opatowska, od południa Krakowska i od wschodu Lubelska. W XVI wieku Bramę Opatowską podwyższono i zwieńczono renesansową attyką. Z wysokości 30 metrów można zobaczyć fascynujący widok na miasto i okolice. Od południa rozciąga się panorama Starego Miasta, widać Wisłę, która w tym miejscu płynie w kształcie litery "S", a także kościoły św. Jakuba i św. Pawła, hutę oraz Tarnobrzeg. Natomiast od strony północnej klasztor Benedyktynek, przedmieście Zawichojskie, osiedle Kruków oraz szpital. Od wschodu rozciąga się panorama Wisły i Gór Pieprzowych, od zachodu widać park miejski z wieżą ciśnień, kościołem św. Józefa oraz budynki dawnego klasztoru o.o. reformatorów.
Pierwotnie poszczególne kondygnacje wieży połączone były drabinami i pomostami przy otworach strzelniczych. W 1928 roku podczas jej remontu wykonano metalowe schody. Wjazd przez bramę zamykany był żelazną kratą, spuszczaną po prowadnicy, która zachowała się do dziś, na północnej ścianie bramy. Godziny zwiedzania: 10.00-18.00 od 1 maja do 30 września. Po sezonie klucz dostępny w PTTK, Rynek 12.
(http://pl.wikipedia.org)
Przechodzimy przez Bramę Opatowską i idziemy dalej prosto. Po prawej stronie mijamy Zespół Szpitala Świętego Ducha wraz z kościołem.
Obiekt został fundowany w 1292 roku, wzniesiony w XIV wieku, przebudowany w XIX wieku. Kościół wraz z przyległymi budynkami dawnego szpitala tworzył zespół klasztorny prowadzony przez zakon szpitalników zwany Duchakami. Jest jednym z najstarszych obiektów instytucji dobroczynnych w Polsce, po Krakowie i Kaliszu. Pierwotnie drewniany zespół wzniesiony był z fundacji kasztelana krakowskiego Żegoty w 1303 roku, spłonął w czasie najazdu Litwinów w 1349 roku. Odbudowany został w końcu XIV wieku.
Kościół św. Ducha - gotycki - pierwotnie należał do grupy kościołów pseudodwunawowych. Nawa nakryta była sklepieniami trójdzielno-gwiaździstymi, wspartymi na środkowym filarze. Obecne sklepienie pochodzi z XVIII wieku. Zakonnicy, zgodnie z regułą, opiekowali się biednymi, leczyli chorych i uczyli zawodu sieroty i podrzutki. To miejsce to także początek działalności dobroczynnej w Sandomierzu.
Teraz skręcamy z ulicy Opatowskiej w prawo, w ulicę Szpitalną, dochodzimy nią aż do ulicy Żydowskiej i skręcamy w nią w lewo. Po prawej stronie mamy budynek dawnej Synagogi.
Dawna Synagoga - powstała w XVII / XVIII wieku - obecnie jest siedzibą Archiwum Państwowego. Sandomierska gmina żydowska należała w średniowieczu do największych i najważniejszych w Małopolsce. W XVIII wieku do istniejącej synagogi dobudowano od północy dom kahału. Obecnie mieści się tu Oddział Archiwum Państwowego. W jego zbiorach znajdują się akta miasta Sandomierza od XVI wieku oraz bogate zbiory archiwaliów z XIX wieku, obejmujące obszar całego województwa. Obok synagogi, nad skarpą zachował się odcinek muru obronnego z pozostałością baszty.
Idziemy jeszcze kawałek ulicą Żydowską, a następnie skręcamy w lewo, w ulicę Oleśnicką. Po prawej stronie miniemy Kamienicę Oleśnickich, w którym rozpoczyna się Podziemna Trasa Turystyczna, i która znajduje się już przy sandomierskim Rynku.
Podziemna Trasa Turystyczna: wejście od ul. Oleśnickich, długość trasy 470 m, zróżnicowana głębokość dochodząca do 12 m poniżej poziomu rynku. Czas zwiedzania - 45 min. Trasa utworzona została w czasie prowadzenia górniczych prac zabezpieczających Stare Miasto przez połączenie dawnych piwnic i podziemnych składów kupieckich.
Więcej
Sandomierskie lochy owiane są legendami. Drążone przez wieki pod miastem korytarze i komory w opowieściach i legendach ciągną się do podmiejskich wiosek Kobierniki i Krakówka, a nawet pod dnem Wisły na jej prawy brzeg i dalej, aż do zamku w Baranowie Sandomierskim. Tu według legendy zginęła bohaterka Halina Krempianka, ratując miasto przed Tatarami. Podziemia, które w burzliwej historii Sandomierza były schronieniem dla mieszkańców, stały się też przyczyną wielu katastrof budowlanych.
Niestety w 1963 roku nasiliły się awarie i zapadliska. Wówczas zespół pracowników naukowych Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie opracował specjalny program "Wytyczne Ratowania Dzielnicy Staromiejskiej w Sandomierzu". Rok później rozpoczęto prace górnicze w podziemiach. W rezultacie uzyskano obszar prawdziwego labiryntu piwnic, korytarzy, wyrobisk, tworzących długie, kilkukondygnacjowe, podziemne miasto. Część wyrobisk musiała zostać zlikwidowana ze względów konstrukcyjnych. Pozostawiono jednak 470 metrów trasy pod ziemią, a w 1977 roku oddano do zwiedzania Podziemną Trasę Turystyczną. Najgłębiej położona komora sięga 12 m. W grudniu 2007 roku Podziemna Trasa Turystyczna została wydłużona o dodatkowe, wyremontowane pomieszczenia, znajdujące się pod Kamienicą Oleśnickich. Więcej informacji na temat trasy znajduje się na stronie www.pttk-sandomierz.pl. Godziny otwarcia: w sezonie w godz. 10-18; po sezonie w godz. 10-17.
(http://pl.wikipedia.org)
Kamienica, na dziedzińcu której znajduje się wejście do Podziemnej Trasy Turystycznej, to Kamienica Oleśnickich z przełomu XVII/XVII wieku, remontowana w 1955-58 (Rynek 10). Kamienica zachowała pierwotny układ przestrzenny. W kamienicy tej w 1570 roku przedstawiciele polskich luteran, kalwinów i braci czeskich zawarli "zgodę" i opracowali obowiązujący katechizm.
Teraz wchodzimy na sandomierski Rynek. Główny sandomierski plac o całkiem sporych wymiarach (120 x 100 metrów) wita turystów pięknymi kamieniczkami, przyjazną atmosferą i stojącym w centralnym punkcie, nietypowym Ratuszem (Rynek 1).
Jeden z najpiękniejszych renesansowych Ratuszy w Polsce odznacza się niecodzienną bryłą, powstałą w XIV i XV wieku, ozdobioną w XVI wieku attyką. Jest to najstarsza budowla na Rynku. Otynkowana na biało wieża dobudowana została w XVII wieku, z arkadowym wejściem do sal parteru, pokryta jest blaszanym dachem i zwieńczona orłem z czasów Księstwa Warszawskiego. Stanowi ona świetny element kontrastowy dla ciemnej bryły pozostałej części budowli z cegły.
Więcej
W piwnicach ratuszowych niegdyś ponoć przetrzymywano więźniów. Dziś wnętrza Ratusza kryją Muzeum Okręgowe, prezentowane są tutaj m.in: zabytkowe meble, historyczne dokumenty i pieczęcie oraz słynne szachy sandomierskie datowane na XII-XIII wiek.
Kamienice mieszczańskie wokół Rynku Starego Miasta wznoszone od XV wieku zachowały w swoich murach wiele cennych detali architektonicznych, świadczących o bogatej przeszłości historycznej tych budynków.
W zachodniej pierzei Rynku wyróżniają się trzy zabytkowe budowle - Kamienica Pod Skrzydłami (Rynek 4) z renesansowym portalem i rekonstruowanymi obramieniami renesansowych okien na piętrze., Konwikt Boboli (Rynek 5), która w XVII w. pełniła rolę konwiktu dla młodzieży kształcącej się w Colegium Gostomianum. W jednym z pomieszczeń parteru zachowało się malowidło z 1600 roku z przedstawieniem Chrystusa Sędziego i otaczających go postaci - zapewne właścicieli kamienicy oraz słynna Kamienica Oleśnickich z podcieniami (Rynek 10).
Kamienica nr 12 to dawny odwach, budynek klasycystyczny wzniesiony w XIX w. Pod nr 14 znajduje się Kamienica Mikołaja Gomółki - słynnego sandomierskiego muzyka i kompozytora, a nr 23 to jedna z cenniejszych kamienic, w XVI w należała do Greka Kojszora. Zachowała oryginalny układ przestrzenny.
W pierzei południowej stoją gotycko-renesansowe: podcieniowy dom Węgra Lazarczyka (Rynek 27) zwana "Pod Ciżemką", w XVI w. własność Węgra Lazarczyka piwowara. Na piętrze, w sali restauracyjnej strop drewniany i renesansowe biforium oraz Kamienica Dutreppich (Rynek 31), która zachowała oryginalny układ przestrzenny parteru.
Rynek opuszczamy ulicą Zamkową, wybiegającą z jego południowo-zachodniego narożnika. Idziemy spacerkiem aż do Furty Dominikańskiej, z racji kształtu zwanej popularnie "Igielnym Uchem", która jest jedyną zachowaną furtą w dawnych murach miejskich. Zbudowano ją w XIV wieku dla dominikanów, którzy przechodzili tędy do położonego poza murami klasztoru.
Prawie naprzeciwko Furty, przy placu Poniatowskiego 3, znajduje się dawny klasztor dominikanów. Klasztor św. Marii jest jedynym ocalałym skrzydłem dawnego Klasztoru o.o. Dominikanów. Budynek klasztoru dostawiono w 2 połowie XIV wieku do istniejącego już kościoła św. Marii Magdaleny. Zakonnicy pozostawali pod zwierzchnością przeora konwentu św. Jakuba. Komunikacja między oboma klasztorami nie była trudna - przez Wąwóz Świętojakubski i furtę dominikańską, zwaną uchem igielnym. W 1645 roku dominikanie przy gotyckim kościele św. Marii Magdaleny uniezależnili się od macierzystego konwentu na Wzgórzu Staromiejskim. Rozbudowali wtedy klasztor, tworząc zamknięty czworobok. W 1807, po opuszczeniu jego murów roku przez zakonników, którzy przenieśli się do konwentu św. Jakuba, zabudowania zaczęły popadać w nieuchronną ruinę, co doprowadziło w końcu do rozbiórki całego kościoła i północnego skrzydła klasztoru w 2 poł. XIX w. Dziś, w ocalałym skrzydle, mieści się tu Urząd Miejski.
Teraz czeka nas dłuższy spacer - idziemy ulicą Zamkową do sandomierskiego Zamku.
Zamek został wzniesiony w XIV wieku, na miejscu dawnego grodu, później przebudowany, jest w swojej obecnej postaci wyrazem przemian i nawarstwień historycznych. Obecnie znajduje się w nim siedziba Muzeum Okręgowego.
Więcej
Zamek zbudowano na miejscu pierwotnej warowni istniejącej na wzgórzu co najmniej od X wieku. Badania archeologiczne potwierdziły istnienie pierwotnego grodu. W 1139 roku Sandomierz został stolicą księstwa dzielnicowego, a gród rezydencją książęcą i jako taki z pewnością musiał się rozbudowywać. Ówczesny książęcy gród otoczony był drewniano-ziemnym wałem oraz systemem zasieków ze skośnie wbitych pali. Od strony wysoczyzny przekopano fosę.
Mieściła się tu kasztelania, a od przełomu XII-XIII wieku - stolica księstwa dzielnicowego. W XIV wieku Kazimierz Wielki wykorzystał miejsce grodu pod budowę murowanego zamku, który prawdopodobnie w tym okresie został połączony z murami miejskimi. Wieża południowo-zachodnia, która króluje nad ulicą Zamkową została wybudowana w 1480 roku. W 1525 roku zamek przekształcony został na rezydencję renesansową według projektu Benedykta zwanego "Sandomierzaninem". Później był jeszcze wielokrotnie przebudowywany z udziałem wybitnego architekta i rzeźbiarza Santi Gucciego.
Zamek składał się z czterech skrzydeł obejmujących kolumnowy dziedziniec. Niestety w 1656 roku został wysadzony w powietrze przez wycofujących się z miasta Szwedów. Ocalało jedynie skrzydło zachodnie. Od połowy XVII wieku w zamku nie rezydowali królowie, ani nawet starostowie sandomierscy. Zamek stał się przede wszystkim budynkiem użyteczności publicznej. Po 1795 roku Austriacy przeznaczyli zamek na sąd i więzienie. Natomiast dziedziniec zamkowy otoczono półkoliście biegnącym murem. Na dziedzińcu zamkowym zachowała się stara studnia, a pod powierzchnią fundamenty kazimierzowskiego zamku. Więzienie zlikwidowano w 1959 roku. Obecnie zamek jest siedzibą Muzeum Okręgowego. Więcej informacji na temat zbiorów muzealnych Zamku znajduje się na stronie www.zamek-sandomierz.pl.
Zamek opuszczamy ulicą Mariacką, która doprowadzi nas do Katedry.
Gotycka Katedra wzniesiona została w XIV wieku, zachowała pierwotny układ przestrzenny i bogatą dekorację rzeźbiarską we wnętrzu. Wyposażenie wewnętrzne pochodzi z XV - XVII wieku (freski bizantyjsko - ruskie, ołtarze rokokowe, obrazy i rzeźby).
Więcej
Bazylika Katedralna wzniesiona została w miejscu pierwotniej romańskiej kolegiaty, zniszczonej najazdami Tatarów w XIII wieku i Litwinów w 1349 roku. W 1360 roku król Kazimierz Wielki funduje nową kolegiatę, która wraz z powstaniem Diecezji Sandomierskiej w 1818 roku otrzymała godność Katedry, a w 1960 roku godność Bazyliki Katedralnej.
Jest to gotycka budowla typu halowego z trójbocznie zamkniętym, wydłużonym prezbiterium, nakryta sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Na ścianach prezbiterium zachowały się polichromie wykonane około 1421 roku przez warsztat ruski, mistrza Hayla z Przemyśla. Freski odsłonięto i zakonserwowano w latach 1934-1936.
Ołtarze i portale Katedry wykonane są z czarnego marmuru, a ozdobione marmurem różowym. Są to unikatowe przykłady wyrobów kamieniarskich warsztatów w Czarnej pod Krakowem w XVII i XVIII w. Wnętrze kościoła zdobi wspaniały zespół rokokowych ołtarzy (II połowa XVIII wieku) przy międzynawowych filarach. Są one dziełem wybitnego warsztatu mistrza Macieja Polejowskiego ze Lwowa.
Na ścianach naw widnieje zespół 16 obrazów, z których 12 tworzy cykl tzw. "Kalendarium", natomiast cztery obrazy pod chórem przedstawiają sceny z historii Sandomierza. Męczeństwo Sandomierzan w 1260 roku, męczeństwo dominikanów w 1260 roku, rytualny mord żydowski oraz wysadzenie zamku przez Szwedów w 1656 roku. Ten ostatni obraz przedstawia legendarny moment, kiedy to porwany podmuchem rycerz Bobola, został przerzucony wraz z koniem przez Wisłę, nie doznając żadnego uszczerbku na ciele.
W skarbcu Katedry przechowywane są między innymi liczne inkunabuły i relikwiarz Drzewa Krzyża Świętego podarowany Kolegiacie przez króla Władysława Jagiełłę w uznaniu zasług rycerstwa sandomierskiego w bitwie pod Grunwaldem.
Godziny otwarcia w sezonie 10.00-14.00, od wtorku do soboty 15.00-17.00, w niedzielę 15.00 17.00. Więcej informacji: www.katedra.sandomierz.opoka.org.pl.
W pobliżu Katedry znajdują się zabudowania kapitualne - Pałac Biskupi, Sufragania, Wikariat i dzwonnica.
Na rogu ulicy Mariackiej i Katedralnej stoi dzwonnica barokowa z XVIII wieku z okazałym kamiennym portalem. Według średniowiecznego zwyczaju dla upamiętnienia poległych pod Warną, codziennie wieczorem o godzinie 21 rozlega się dziewięciokrotne uderzenie dzwonu.
(http://pl.wikipedia.org)
Kolejny przystanek naszego spaceru to Dom Długosza, znajdujący się przy ulicy Jana Długosza 9 - trochę jakby na zapleczu Wikariatu, nieco na uboczu od głównego szlaku turystycznego.
Dom Długosza w Sandomierzu (dawna Mansjonaria), został wybudowany przez mistrza Jana z Krakowa w 1476 roku w późnogotyckim stylu. Budynek wzniesiono na kamiennym podmurowaniu z cegły o tzw. polskim układzie gotyckim i ozdobiony został nieregularnymi rombami ułożonymi z zendrówki W budynku znajduje się obszerna sień do której prowadzą dwa portale gotyckie. Nad południowym portalem (od strony katedry) znajduje się ozdobna tablica erekcyjna z herbem Długosza, Wieniawą opatrzony datą 1476.
Więcej
W XVI wieku budynek został ozdobiony attyką. W następnym wieku dom został ponownie przebudowywany a od 1819 roku był w posiadaniu księży misjonarzy.
W wieku XIX po rozwiązaniu zgromadzenia mansjonarzy budynek popadł w ruinę. Dopiero w latach 1934-1936, z inicjatywy biskupa Włodzimierza Jasińskiego, rozpoczęto gruntowną restaurację budynku dla potrzeb Muzeum Diecezjalnego, w wyniku których zrekonstruowano dach, szczyty oraz detale, portale i obramowania okien, nieliczne oryginalne fragmenty zachowano wmurowując je w ściany. Dawna duża sień ze względów funkcjonalnych została podzielona na dwie części. Z okresu XV-wiecznego do dnia dzisiejszego zachował się charakterystyczny wielotraktowy układ, schody na piętro wykonane w grubości muru, obramienia otworów wykonane z białego piaskowca.
Od 1936 roku w budynku mieści się Muzeum Diecezjalne sztuki Kościelne. Godziny otwarcia: od wtorku do soboty w godz. 9.00-16.00, niedziele i święta do godz. 13.
Idziemy dalej ulicą Długosza do potężnego budynku Collegium Gostomianum - jednej z najstarszych szkół średnich w Polsce.
Więcej
Dawne kolegium jezuickie zostało ufundowane w 1602 przez wojewodę poznańskiego i kasztelana sandomierskiego Hieronima Gostomskiego.
Zespół został wzniesiony w latach 1604-1615 przez jezuitę Michała Hintza. Przełożonym kolegium jezuickiego w Sandomierzu był ks. prof. Sebastian Bobola (1586 - 1649).
Budynek kolegium zniszczony pożarami w 1656 i 1813, w latach 1820-1826, został odbudowany pod nadzorem Franciszka Reinsteina, z przeznaczeniem na siedzibę biskupią i szkołę wydziałową. W II połowie XIX wieku rozebrano skrzydło południowe i kościół św. Piotra (wzmiankowany od 1166), stojący na środku dziedzińca. Zachowało się najstarsze, wschodnie skrzydło, na skraju sandomierskiej skarpy, na której znajduje się całe stare miasto.
Badania archeologiczne potwierdziły w tym miejscu istnienie wczesnośredniowiecznej osady, a później cmentarzyska. Sześciokondygnacyjny obiekt zachował oryginalny układ przestrzenny, dekorację sklepień, pierwotny system ogrzewania budynku oraz w dwóch kondygnacjach oryginalną, eliptyczną klatkę schodową, która jest odosobnioną konstrukcją tego rodzaju w Polsce. Pod tą budowlą znajdują się obszerne dwupiętrowe piwnice.
Popadający w ruinę obiekt poddano trwającemu kilkanaście lat generalnemu remontowi i oddano w 2001 roku na siedzibę I LO w Sandomierzu. W następnym roku do użytku oddano także salę gimnastyczną, zlokalizowaną w częściowo zrekonstruowanym południowym skrzydle.
Spod kolegium ruszamy na wprost, do ulicy Mariackiej. Tutaj, na skrzyżowaniu z ulicą Ściegiennego, możemy podziwiać Pałac Biskupi, który został wzniesiony w latach 1861-64 z materiałów pochodzących z rozbiórki kościołów Marii Magdaleny i św. Piotra.
Klasyczny budynek zwieńczony niską attyką ma na piętrze podziały pilastrowe oraz fryz z popiersiem w medalionach. Narożnik północno-zachodni w formie półkolistego ryzalitu mieści na piętrze kaplicę. Od frontu pałacu znajduje się niewielki ogródek otoczony metalowym parkanem, z tyłu większy ogród otacza wysoki mur.
Przed nami ostatni punkt naszego spaceru. Kierujemy się ulicą Mariacką w kierunku Katedry. Obok Pałacu Biskupów mieści się dawny Dom Księży Emerytów (ulica Mariacka 9).
Więcej
Fundowany w 1700 roku przez jednego z kanoników sandomierskich, o czym informuje tablica erekcyjna w nadprożu budynku. Obecnie siedziba Instytutu Teologicznego im. błogosławionego Wincentego Kadłubka, uczelnia współpracująca z Papieską Akademią Teologiczną w Krakowie.
powrót