Kolejna nasza wyprawy powiedzie nas szlakiem zamków, w których onegdaj mieszkali templariusze i krzyżacy, z których wyruszali rycerze, by w trakcie wypraw krzyżowych bronić chrześcijańskiego świata… Trasa powiedzie na przez Brodnice, Golub-Dobrzyń,  Chełmżę, Wąbrzeźno, Chełmno i Grudziądz. Leżący również na Ziemi Chełmińskiej Toruń został opisany w jednej z wcześniejszych wycieczek.

Ziemia Chełmińska (niem. Kulmerland) to kraina historyczna i region geograficzny, do których początkowo zaliczano obszar leżący w łuku Wisły pomiędzy jej prawym, wschodnim brzegiem a Drwęcą na południu i Osą aż do jej ujścia na północy. Dwa główne i najstarsze (prawa miejskie 1233 roku) miasta Ziemi Chełmińskiej to Chełmno – od którego pochodzi nazwa regionu i Toruń, położone nad Wisłą.

Więcej

(fot.wikipedia "Brodnica - Brama Chełmińska") W PRL Ziemia Chełmińska znalazła się w województwie bydgoskim. W 1975 roku po reformie administracyjnej ponad 90% terytorium Ziemi Chełmińskiej znalazło się w województwie toruńskim (historycznie rzecz biorąc można by powiedzieć, że Toruń stał się stolicą województwa chełmińskiego - Ziemi Chełmińskiej).
Naszą wycieczkę zaczynamy w miejscowości Brodnica.

Brodnica to stolica Pojezierza Brodnickiego liczącego ponad 100 jezior. Miasto z ponad 700-letnią tradycją. Leży nad Drwęcą, na granicy historycznych regionów: Ziemi Chełmińskiej, Prus i Mazowsza. Nazwę swą (zarówno polską jak i niemiecką Strasburg) zawdzięcza właśnie granicznemu położeniu i przejściu przez rzekę zwanemu brodem. Korzystne położenie sprawiło, iż przez stulecia miasto było ważnym ośrodkiem handlowym, pośredniczyło w handlu między krajami Europy Zachodniej i Wschodniej.

Najstarszą częścią miasta jest leżące na lewym brzegu Drwęcy Michałowo, gdzie już od XII wieku istniała komora celna i kasztelania należąca do książąt mazowieckich i kujawskich. Po sprowadzeniu przez księcia Konrada Mazowieckiego w 1226 roku Krzyżaków do Ziemi Chełmińskiej nowi gospodarze terenu utworzyli opozycyjny do Michałowa ośrodek administracyjno-gospodarczy (pierwsza informacja historyczna o grodzie z roku 1263). Akt lokacyjny i prawa miejskie Brodnica otrzymała przed rokiem 1298.

XIV wiek stanowi okres gospodarczego rozkwitu miasta. Miasto intensywnie rozwijało się dzięki licznym przywilejom i nadaniom ziemi, wykorzystując położenie na skrzyżowaniu traktów handlowych. W latach 1305-1339 wybudowano warowny zamek, miasto otoczono potężnymi murami (1320-1330), wzniesiono kościół farny, ratusz i obronne bramy wjazdowe. Do początków XV wieku Brodnica stanowiła jeden z ważniejszych ośrodków gospodarczo-militarnych państwa krzyżackiego. Z zachowanych dokumentów wiemy, że Krzyżacy gromadzili tu zapasy żywności i broni wielokrotnie większe niż np. w Toruniu czy Grudziądzu. Czasy rozkwitu przeżywało również miasto, w którym nastąpił rozwój rzemiosła i handlu. Militarne i gospodarcze znaczenie miasta i brodnickiej komturii wynikało niewątpliwie z przygranicznego położenia. Herbem miasta od XIV wieku jest wizerunek otwartej prawej dłoni: symbol życzliwości, gościnności i praworządności, a herbem brodnickiej komturii był czerwony jeleń na białym tle.

Więcej

Okres rozbiorów Brodnica przetrwała pod władzą Prus przez 148 lat, będąc znów miastem leżącym na granicy z zaborem rosyjskim. To na błoniach pod Brodnicą zakończyło się powstanie listopadowe. We wrześniu 1831 roku pod Brodnicą przez granicę z Prusami przeszły główne siły powstańcze wraz z korpusem generała Rybińskiego. 20 tysięcy powstańców przebywało w Brodnicy przez okres kwarantanny (epidemia cholery). Pewne ożywienie gospodarcze przyniósł właśnie wiek XIX. Powstały w mieście pierwsze zalążki przemysłu, rozwijało się rzemiosło. Linie kolejowe połączyły Brodnicę z innymi miastami regionu, a na początku XX wieku wybudowano kanalizację, wodociągi i elektrownię miejską.

Już 1 września 1939 roku miasto znalazło się w zasięgu działań wojennych i wkrótce zostało wcielone do III Rzeszy. Ofiarą okupanta stała się przede wszystkim miejscowa inteligencja, rozpoczęły się masowe aresztowania, egzekucje, wywóz do obozów koncentracyjnych.

22 stycznia 1945 roku wkraczające do Brodnicy oddziały Armii Czerwonej zakończyły okres hitlerowskiej okupacji. Rozpoczął się kolejny etap w historii miasta - odbudowa z wojennych zgliszczy oraz przemiany gospodarcze i polityczne nie akceptowane przez ogół społeczeństwa.

Główne zabytki Brodnicy, które trzeba koniecznie zobaczyć w trakcie pobytu w mieście to Brama Chełmińska, kościół farny, klasztor, mury miejskie, Wieża Bociania, spichlerz, pałac Anny Wazówny, ratusz i oczywiście zamek krzyżacki.
Brama Chełmińska, zwana też Kamienną, budowana w latach 1310-40 i nadbudowana w roku 1370. Odnawiana w latach 1898, 1972, 1985. W XIX wieku więzienie miejskie, później w przejeździe waga miejska, od 1973 roku mieściły się w niej wystawy muzealne. Budowla trzykondygnacyjna wzniesiona na planie zbliżonym do kwadratu, z przejazdem, nad którym znajdują się ślady nie zrealizowanego lub zarwanego sklepienia, obecnie stropy drewniane. Arkady przejazdu zamknięte ostrymi łukami z rekonstrukcją brony od strony północnej, gdzie znajdują się fragmenty tzw. szyi bramnej.
Kościół farny p.w. św.Katarzyny, gotycki. Budowa prezbiterium w latach 1285-1320 z fundacji proboszcza Mikołaja z Sandomierza. Korpus i sklepienie całości oraz szczyt powstały w latach 1340-70, wieża około 1485. Od 1554 do 1598 w rękach luteranów, odnowiony po zniszczeniach z lat 1631 i 1655, dalsze odnowienie w latach 1772, 1867, 1907 , 1927 i 1972-76. Kościół ceglany, trójnawowy, halowy z prosto zamkniętym prezbiterium i fasadą zachodnią w pierwotnym założeniu dwuwieżową, w całości wykonano tylko wieżę południową. Nawa główna nakryta sklepieniem gwiaździstym, nawy boczne o sklepieniach krzyżowo-żebrowych. Wewnątrz m.in. fragmenty polichromii gotyckiej, renesansowej i barokowej oraz rzeźby dwunastu apostołów z II połowy XIV wieku.
Kościół i klasztor poreformacki, obecnie franciszkanów, powstały w 1752 roku z fundacji Józefa Pląskowskiego i jego żony Rozalii, pierwotnie drewniany, po pożarze w 1769 roku odbudowany w obecnym kształcie. Kościół po kasacie zakonu w 1831 roku zmieniono na cmentarny i garnizonowy, klasztor od 1839 na więzienie. Od roku 1945 w rękach franciszkanów, którzy odnowili klasztor w latach 1950-52 i kościół w latach 1964-66.

(fot.wikipedia "Brodnica - Spichlerz") Mury miejskie zostały zbudowane na początku XIV wieku i później rozbudowane. Do dziś zachowały się tylko fragmenty, gównie przy uli Zamkowej.

Wieża bramy mazurskiej (Wieża Bociania) - zbudowana wraz z murami miejskimi w początku XIV wieku, nadbudowana około 1370 roku, odnowiona w II połowie XIX wieku i w latach 1964-65 kiedy wnętrze adaptowano na Hotel Turystyczny "Pod bocianem". Zbudowana z cegły na planie kwadratu, w górnej części ośmioboczna.

Spichlerz - renesansowy z około 1604 roku , przebudowany na przełomie XIX i XX wieku Pierwotnie dwu, obecnie czterokondygnacyjny ze zrekonstruowanym współcześnie szczytem renesansowym. W ścianie szczytowej portal zamknięty trójkątnym łukiem odcinkowym. Wewnątrz oryginalne belkowania drewniane. W spichlerzu mają miejsce biura administracji i dyrekcji muzeum oraz magazyny zbiorów a także wystawa stała życie codzienne mezolitycznych myśliwych z Mszana sprzed 10000 lat.

Pałac Anny Wazówny, wzniesiony po pożarze zamku w latach 1550-64 z wykorzystaniem fragmentów murów i zabudowań przedzamcza przez starostę brodnickiego Rafała Działyńskiego. Przebudowany za rządów Abby Wazówny jako starościny brodnickiej (1605-25) na rezydencję. Dalsza rozbudowa w latach 1678-98. Spalony w 1945 roku, odbudowany w l. 1060-70 z przeznaczeniem dla powiatowego Domu Kultury i bibliotek. od 1986 roku - po wyprowadzeni się domu kultury, również siedziba Muzeum Regionalnego w Brodnicy.

Pozostałości gotyckiego ratusza z końca XIV wieku, wykorzystywanego w latach 1598-1646 na zbiór ewangelicki, w roku 1631 spalonego, później częściowo odbudowanego, otoczonego budynkami mieszkalnymi. Do dziś pozostała część szczytu i wieżyczka ratuszowa, w której wnętrzu znajdują się dzwony z lat 1553 i 1554.

Zamek krzyżacki - wzniesiony w dwu etapach w latach 1305-1339 zbudowany z cegły na planie zbliżonym do kwadratu z budynkami wokół dziedzińca i wysoką wieżą (54 m) w północno-wschodnim narożu i basztami w narożach pozostałych. Całość otoczona była fosą i zewnętrznymi murami, połączona zwodzonym mostem z przedzamczem. Modernizacji fortyfikacji dokonał po roku 1415 Mikołaj Fallenstein. Od 1317 roku zamek był siedzibą wicekomtura a od 1331 roku komtura. Zdobyty w 1454 roku przez wojska Związku Pruskiego, od roku 1462 roku w rękach zaciężnych wojsk krzyżackich Bernarda Szumborskiego, trzymany w zastaw do 1481 roku, następnie siedziba starostów polskich. Zniszczony podczas pożaru w 1550, częściowo odbudowany zamek popadł w ruinę podczas wojen szwedzkich i został rozebrany po roku 1785 z wyjątkiem odrestaurowanej w roku 1842 wieży. W latach 1970-76 przeprowadzono prace konserwatorskie w odkrytych podczas wojny piwnicach zamkowych z przeznaczeniem na kawiarnię. Od 1986 roku w posiadaniu Muzeum Regionalnego w Brodnicy.

(fot.wikipedia "Rzeka Drwęca") Opuszczamy Brodnicę i udajemy się do Golubia-Dobrzynia. Z Brodnicy wyjeżdżamy drogą numer 15 w kierunku południowo-zachodnim i dojeżdżamy aż do miejscowości Lipnica, w której skręcamy w lewo, w kierunku Golubia-Dobrzynia. Do przejechania mamy dystans 35 kilometrów.

Golub-Dobrzyń to piękne miasteczko malowniczo położone w pradolinie rzeki Drwęcy. Powstało z fuzji dwóch autonomicznych organizmów miejskich - Golubia, położonego w dawnej ziemi chełmińskiej w zakolu po prawej stronie rzeki i Dobrzynia - niegdyś przedmieścia Golubia, znajdującego się na przeciwległym brzegu w ziemi dobrzyńskiej. Rzeka Drwęca oddzielała je od siebie nie tylko w sensie geograficznym; na przestrzeni lat stanowiła ona również linię graniczną pomiędzy różnymi powiatami, województwami a nawet państwami.

Pierwszą wzmiankę o wsi Golub (villa golube) zamieszkiwanej przez rdzennie polski lud, znajdujemy dopiero w dokumencie z 1258 roku Wcześniej, bo w 1231 roku cała ziemia chełmińska, a więc i Golub, zajęta została przez Krzyżaków. Oni to wykorzystawszy obronne położenie osady nad rzeką, zbudowali tu w latach 1296-1306 duży zamek na wzniesieniu, a następnie założyli miasto na prawie chełmińskim.

Kiedy Golub zaliczono do rzędu miast dokładnie nie wiadomo, gdyż pierwszy dokument lokacyjny zaginął. Wznowienie dokumentu nastąpiło w 1421 roku, przez Wielkiego Mistrza Krzyżackiego Michała Kuchmeistra, który potwierdził w nim dawne prawa mieszkańców.
Tymczasem na lewym brzegu Drwęcy, naprzeciwko Golubia, na skraju ziemi dobrzyńskiej, zaczął wyrastać groźny konkurent miasta Golubia  -Dobrzyń, który już w czasach średniowiecznych pojawia się w źródłach jako jedno z trzech przedmieść Golubia. Rozwój Dobrzynia nastąpił mniej więcej od drugiej połowy XVII wieku.

Więcej

(fot.wikipedia "Golub-Dobrzyń - zamek") Hitlerowcy już na jesieni 1939 r. rozpoczęli zakrojoną na szeroką skalę politykę eksterminacyjną wobec ludności Golubia i Dobrzynia. Szczególnie dotkliwe straty ludzkie i materialne poniósł Dobrzyń. Niemcy wymordowali połowę jego mieszkańców, głównie Żydów, a należące do nich domy i zabudowania spalili. Inną natomiast taktykę zastosowali okupanci wobec mieszkańców Golubia, których ok. 90% zostało pod przymusem wpisanych do III grupy listy narodowościowej niemieckiej. Setki osób, w tym dzieci, wywieziono do obozów zagłady oraz na roboty w głąb Rzeszy, wymordowano dziesiątki inteligentów.
Zaraz po wyzwoleniu ponowiono próby połączenia Golubia i Dobrzynia w jeden organizm miejski. Było to o tyle trudne, że pierwsze miasto należało do powiatu wąbrzeskiego, a drugie do rypińskiego. Dopiero na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z 1951 roku utworzono z dwóch miast jeden organizm miejski o nazwie Golub-Dobrzyń.

W Gołubiu-Dobrzyniu nie brakuje miejsc, które warto zwiedzić. Są to między innymi Kościół p.w. św. Katarzyny w Gołubiu, Kościół p.w. św. Katarzyny w Dobrzyniu, Domek z "Podcieniami", zbór ewangelicki, mury obronne i Zamek Golubski
Kościół p.w. św. Katarzyny w Gołubiu wzniesiony został w stylu gotyckim, pochodzi z XIII i XIV wieku. Niewątpliwie istniał on tu już dużo wcześniej jako budowla drewniana, którą zniszczyły najazdy Prusów.  Względy bezpieczeństwa były powodem budowy obecnego przybytku murowanego, który jako kościół obronny stanowił dawniej część systemu fortyfikacyjnego grodu. Budowa pierwotna obejmowała tylko dzisiejsze prezbiterium, które powstało już w roku 1293 i stanowi najpiękniejszą część kościoła, wykazującą w fragmentach murów i sklepień motywy gotyckie. Uwydatniają się one na zewnątrz w systemie potężnych skarp, zakończonych iglicami oraz w oknach ostrołukowych o skośnych węgarach - wewnątrz zaś, w wielobocznej absydzie jak również w sklepieniu krzyżowym, ozdobionym zwornikami, przedstawiającymi plastycznie wizerunki Matki Boskiej, Pana Jezusa i Boga Ojca.

Obok prezbiterium, po prawej stronie, mieści się (między stallami a nawą) obszerna zakrystia, a naprzeciw niej mała kruchta, niegdyś podcieniowana, do której przypiera dawna wieżyczka schodowa.

Więcej

W trzech jego kondygnacjach widzimy trzy piękne obrazy przedstawiające Koronację Matki Boskiej, św. Katarzynę i Zwiastowanie, po bokach zaś we wnękach o sklepieniu muszlowym figury apostołów Piotra i Pawła, wyżej Świętych Wojciecha i Stanisława oraz na konsolach św. Jana Ewangelistę i Jana Chrzciciela, w samym zwieńczeniu litery I. H. S. otoczone promieniami słońca i aniołami po bokach.

Na specjalne podkreślenie zasługuje też tęcza barokowa, umieszczona w wielkim łuku gotyckim między prezbiterium a nawą, a podtrzymująca na swym falistym wzniesieniu grupę ukrzyżowania. Pod nią zwraca uwagę chrzcielnica w stylu barokowym, misę podtrzymuje anioł, druga podobna figura umieszczona jest po przeciwnej stronie dla symetrii. Również ambona z pięknymi ozdobami roboty snycerskiej oraz chrzcielnica i empora organowa w kaplicy, wykonane prawdopodobnie przez tego samego rzeźbiarza, należą do bardzo pięknych dzieł sztuki tego okresu.

 Zachowały się także późnogotyckie okucia drzwi w zakrystii, a z prac kamiennych granitowe naczynie do wody obok wejścia bocznego i nagrobek Krzysztofa Kostki, wojewody pomorskiego i starosty golubskiego, w postaci rycerza w zbroi.

Kościół p.w. św. Katarzyny w Dobrzyniu powstał w latach 1823-1827, dzięki materialnej pomocy właściciela pobliskiego majątku w Sokołowie, Antoniego Wybranieckiego. Wzniesiono go jako budowlę jednonawową w stylu klasycystycznym, początkowo bez wieży, którą dobudowano w 1886 roku Od lat sześćdziesiątych XIX wieku rezydował tu wikariusz parafii w Dulsku (do której - pod względem administracyjnym - należał Dobrzyń i sąsiadujące z nim wsie - do 1909 roku). W latach osiemdziesiątych XIX wieku zbudowano istniejącą do dziś plebanię. W 1909 r. biskup płocki A. J. Nowowiejski (beatyfikowany przez Jana Pawła II w 1999 r.) erygował parafię, której pierwszym proboszczem został ks. Czesław Rogacki. W latach jego pasterzowania ( 1909 - 1932) wykonano polichromię świątyni, ufundowano stacje Drogi Krzyżowej, zainstalowano dzwony i zbudowano wikariat.

Zabytki sztuki, zachowane w kościele św. Katarzyny w Dobrzyniu nad Drwęcą to gotycki krzyż w głównym ołtarzu (XV w., szkoła pomorska), główny ołtarz, ołtarze boczne, ambona (w kształcie łodzi) i chrzcielnica (koniec XVII w.) z dawnego kościoła dominikanów w Toruniu, rozebranego przez Prusaków na początku XIX w., świeczniki i krzyż na głównym ołtarzu (Zakład Norblina w Warszawie, ok. 1750 r.), obraz św. Katarzyny Aleksandryjskiej (w głównym ołtarzu) - autor: Wojciech Gerson - część ławek (pocz. XIX w.), meble w zakrystii i konfesjonały (XIX w.), drzwi wejściowe do kościoła (koniec XIX w.), oraz malatura świątyni (ściany boczne i sufit) - początek XX w. - stacje Drogi Krzyżowej (pocz. XX w.)

Domek z "Podcieniami" -  osobliwością Golubia jest stary drewniany domek podcieniowy, ostatni z kilku do niedawna zachowanych, jakie niegdyś otaczały cały rynek. Posiadały one w swym kształtowaniu pewien charakter wspólny, danemu czasowi właściwy i stanowiły budowy dwudziałowe ze słupem pośrodku o zastrzałach z kółeczkami i z dachem naczółkowym lub prostym oraz szczytem zdobionym i konstrukcją drewnianą, wypełnioną murem. Domki takie były niegdyś wspólną własnością miast polskich, toteż badacz niemiecki Steinbrecht, rysując je w swym dziele "Preussen zur Zeit der Landmeistert" i odczuwając trafnie ich charakter polski, nazywa je egzotycznie interesującymi.

Zbór Ewangelicki z 1909 roku należy do nowszych budowli stylowych. Jest to neogotyk z wieżą wysokości 30 m., wzorowany na dawnych kościołach, krzyżackich z zastosowaniem ówczesnej architektury. W sierpniu 1982 roku ulega spaleniu dach na nawie i wieża. Obecnie odbudowany z przeznaczeniem na cele oświatowe, z zachowaniem wyglądu zewnętrznego z okresu przed pożarem.

Mury obronne zostają wzniesione w 1 połowie XIV wieku. Prawdopodobnie istniejące wcześniej umocnienia zostają przekształcone w mury, których przebieg jest zachowany do dzisiaj. Mury te posiadały cztery bramy od strony ważniejszych traktów: Toruńską, Brodnicką i Dobrzyńską oraz bramę Na Błonia od strony przedmieścia Błońskiego. Mury na zewnątrz były otoczone z trzech stron fosą, a z jednej strona rzeką. Dźwignięte z cegły średniowiecznej, są one w środku wypełnione gruzami i kamieniami zalanymi tłustą zaprawą wapienną.

Zamek Golubski (powstały w latach 1296-1306) jest zbudowany z cegły, na planie prostokąta z dziedzińcem wewnętrznym zamkniętym z czterech stron budynkami posiadającymi krużganki. Od strony podzamcza w jego narożach były dwie okrągłe wieże o podstawach kwadratowych. Zachowała się tylko południowa, wybudowana przed 1422 roku i przystosowana do broni palnej. W zamkowych podziemiach więziono nieposłusznych poddanych. Ich jęki i zawodzenia ponoć do dziś można niekiedy słyszeć w lochach. Zachowała się też krzyżacka izba tortur, z hakami w stropach, na których wieszano nieszczęśników.

Więcej

Mury zwieńczono piękną attyką, w wielkich kołach namalowano herby Polski i Prus. Na narożach zamkowych powstały wieżyczki. W ciągu dziesięcioleci powstała wspaniała rezydencja, którą król Zygmunt III Waza nadał swej siostrze - Annie. Królewna była mądrą i energiczną panią. Zamek golubski stał się miejscem, które chętnie odwiedzali światli ludzie tamtej epoki. Anna Wazówna zajmowała się rozlicznymi gałęziami nauk - wśród nich botaniką. Przy starej twierdzy powstały piękne ogrody uformowane w stylu włoskim, w których po raz pierwszy w Polsce wyhodowano tytoń - wówczas jeszcze tylko roślinę ozdobną.

Więcej

Po II wojnie światowej zrewaloryzowano ten wspaniały obiekt. Pod patronatem PTTK organizowane tu są turnieje krasomówcze, turnieje rycerskie na zamkowym dziedzińcu, koncerty w średniowiecznych komnatach. Do dziś powiadają, że Anna Wazówna pojawia się tu od czasu do czasu, snując się wśród sal, przenikając mury. Podobno to strach przed "Białą Panią" powstrzymywał rabusiów przed penetracją jej siedziby. Mówiło się, że pilnuje swego starostwa. Niektórzy są gotowi przysiąc, że jeśli wejdzie się do niszy dawnej sypialni królewny z jakimś pragnieniem - spełni się ono na pewno. Rzekomo bywali tutaj ministrowie.
Są tu też schody, po których konno wjeżdżali rycerze do sal na piętrze - taki był wówczas zwyczaj - ale biada śmiałkowi, który zrobił to na piechotę. Będzie musiał nieszczęśnik, w najbardziej nieoczekiwanym momencie zarżeć jak koń. U pewnego młodego człowieka zaklęcie to podziałało podobno w momencie własnych uroczystości ślubnych. Stare mury chyba nie odkryły jeszcze wszystkich swych tajemnic.

Opuszczamy Golub-Dobrzyń i udajemy się do Chełmży. Wracamy do drogi numer 15, skręcamy w nią w lewo, w miejscowości Kowalewo Pomorskie skręcamy w prawo, w drogę lokalną numer 649, która doprowadzi nas do Chełmży. Obie miejscowości dzieli odległość 35 kilometrów.

Chełmża położona jest na terenie ziemi chełmińskiej. Ze względu na korzystne – obronne położenie, od prawieków objęta była osadnictwem. Pierwsze jego ślady sięgają ostatniego okresu starszej epoki kamienia (paleolit schyłkowy) – ok. 10 tysięct lat p.n.e. przebywały tu grupy łowców reniferów z tzw. kultury świderskiej oraz lyngbijskiej. Znacznie później, bo ok. 4500 tyś. lat p.n.e. na ziemię chełmińską przybyli pierwsi rolnicy – była to ludność ceramiki wstęgowej rytej, której osadę odkryto na terenie Chełmży. Zajmowano się wówczas uprawą zbóż, hodowlą bydła oraz rybołówstwem i myślistwem.

Więcej

Na początku XIII wieku władcą tej ziemi był książę Konrad I Mazowiecki. W tymże czasie misję chrystianizacji pogańskich Prusów prowadził, konsekrowany na biskupa misyjnego Prus, Chrystian z zakonu cystersów. Otrzymał on w 1222 roku od księcia Konrada, w formie nadania, liczne posiadłości na ziemi chełmińskiej. Sześć lat później (1228 roku) dokumentem wystawionym w Bieczu, książę Konrad nadał ziemię chełmińską rycerzom zakonnym Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Osadzenie Krzyżaków na ziemi chełmińskiej było traktowane jako militarne wsparcie misji pruskiego biskupa Chrystiana. Stało się jednak inaczej. Ostatecznie Krzyżacy przejęli znaczną część posiadłości Chrystiana, a w 1243 roku podzielono jego misyjne biskupstwo pruskie na cztery diecezje, tworząc m.in. diecezję chełmińską. Pod koniec 1245 roku biskupem tej diecezji został dominikanin Heidenryk.

W 1251 roku Chełmża została po raz pierwszy wymieniona w dokumentach jako miasto (civitas). Po bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku wojska polskie zajęły na krótko Chełmżę, a biskup chełmiński Arnold Stapil złożył hołd królowi Jagielle. W 1422 roku Chełmża została zdobyta przez wojska króla Władysława Jagiełły i znacznie zniszczona. W wyniku wojny trzynastoletniej (1454 – 1466) miasto zostało wcielone do Królestwa Polskiego.

Więcej

Miasto najlepiej zwiedzać jest pieszo, bowiem wszędzie dotrze się stosunkowo szybko. Idąc w stronę plaży, wśród licznych drzew i krzewów podziwiać będziemy piękny średniowieczny szczyt katedry oraz efektowną panoramę miasta. W gorące dni kuszą ogródki z lodami i napojami chłodzącymi. To właśnie w Chełmży turyści odnajdą miejsca, które warto odwiedzić, a w przyszłości związać się z nimi na stałe.

Na terenie miasta znajduje się wiele zabytków. Najważniejsze z nich to:

Konkatedra pod wezwaniem Świętej Trójcy - pochodząca z 1251 roku świątynia należy do najokazalszych i najciekawszych zabytków Pomorza. Została wybudowana głównie w stylu gotyckim, a barokowe zakończenie wieży wzniósł w 1699 roku Magistrat Miasta Torunia. Na przestrzeni wieków świątynię odwiedziło wielu polskich królów, m.in. Władysław Jagiełło, Kazimierz Jagiellończyk, Zygmunt August, Zygmunt III Waza wraz z synem Władysławem oraz Jan Sobieski, który podarował kościołowi, zdobyty podczas odsieczy wiedeńskiej i zachowany do dziś, przerobiony na kapę - czaprak Kara Mustafy.

Do unikatowych zabytków znajdujących się w konkatedrze należą: ołtarz główny wczesnobarokowy Giovanniego Gisleniego, ufundowany przez biskupa Andrzeja Leszczyńskiego około około 1650 roku; ołtarz św. Walentego z XVIII wieku; ołtarz drewniany, ufundowany przez bractwo szewskie w 1790 roku; ołtarz Św. Krzyża Giovanniego Cocchiego ufundowany przez Andrzeja Stanisława Załuskiego w 1744 roku; ołtarz barokowy Bł. Juty z około 1739 roku; gotyckie kamienne siedziska z XIII wieku; późnorenesansowa ambona z 1604 roku; rokokowa chrzcielnica z połowy XV wieku; fragmenty płyty nagrobnej pochowanego w konkatedrze w 1311 r. wielkiego mistrza Zygfryda von Feuchtwangen.

Kościół filialny pod wezwaniem św. Mikołaja - świątynia pochodzi z 1248 roku, została wybudowana z cegły i kamieni polnych, posiada prezbiterium zwrócone ku wschodowi (jest orientowana). Kościelna wieża posiada dach czterospadowy z osadzoną na szczycie latarnią, zwieńczoną iglicą. Wnętrze kościoła ma układ pseudo bazyliki.

Cmentarz katolicki z pierwszej połowy XIX wieku - znajdują się tutaj dwie kaplice. Pierwsza z nich, neoklasycystyczna z około 1860 r. należąca do rodziny Kalksteinów z Pluskowęs. Druga to neobarokowa kaplica rodowa z 1879 roku rodziny Zawiszów Czarnych z Warszewic. W jej krypcie spoczywa m.in. Alfred Zawisza - oficer i uczestnik powstania listopadowego.

Wieża ciśnień to sprawny technicznie i funkcjonujący zabytek architektoniczny. Chełmża już w średniowieczu dysponowała własnym wodociągiem z rur drewnianych, budowę którego zatwierdził w 1255 roku mistrz krzyżacki Poppo von Osterna. Chełmżyńska wieża ciśnień jest pierwszą tego rodzaju konstrukcją miejska na Pomorzu, o ile nie pierwsza również w ówczesnej Polsce.

Ratusz w Chełmży - powstał w miejscu stojącej tam kamienicy 1897 r. Projektantem był R. Uebrick z Torunia, wykonując projekt ściśle dostosowany do kształtu działki. Wzniesiono dwie reprezentacyjne fasady: od strony ulicy Hallera i wieżę od strony rynku. Wszystkie prace budowlane i wykończeniowe zamknięto zasadniczo w 1900 roku i w grudniu oddano budynek do eksploatacji.

Teraz kolej na Wąbrzeźno. Opuszczamy Chełmżę drogą numer 551, po pokonaniu 30 kilometrów dojeżdżamy do kolejnego celu naszej wycieczki.

Krajobraz ziemi wąbrzeskiej został ukształtowany przez ostatnie zlodowacenie bałtyckie. Po wycofaniu się lodowca, w schyłkowym paleolicie pojawiły się warunki, które umożliwiły bytowanie na tym terenie człowiekowi. Na podstawie wykopalisk i znalezisk można ustalić, że Wąbrzeźno i jego okolice były zamieszkałe już w zamierzchłych czasach przedhistorycznych. Zaczątki działalności ludzkiej na tym obszarze miały miejsce ok. 12 tysięcy lat temu.

Więcej

Pierwsza wzmianka o Wąbrzeźnie pochodzi z dokumentu wystawionego 19 kwietnia 1246 roku, na mocy którego biskup chełmiński Heidenryk otrzymał od wielkiego mistrza Henryka von Hohenlohe 600 łanów w Chełmży, Wąbrzeźnie, Bobrowie i nad Drwęcą.

W Wąbrzeźnie krzyżowały się drogi komunikacyjne z Mazowsza nad Bałtyk i z ziemi chełmińskiej do ziemi lubawskiej. Ponadto osada wąbrzeska znajdowała się w centrum biskupstwa chełmińskiego, co wpłynęło zapewne na budowę tu rezydencji biskupiej. Budowę zamku rozpoczął biskup Herman von Prizna zachwycony położeniem miasta. Prawdopodobnie to on nadał mu nazwę „Friedecke” czyli „spokojny zakątek”. Budowę ukończono w 1321 roku. Zamek pełnił funkcję rezydencji biskupiej do 1655 roku, przy czym jedynie w XIV wieku była to główna siedziba biskupa.

W latach 1323-1349 zbudowany został gotycki kościół parafialny z kamienia i cegły, obecny kościół pw. św. Apostołów Szymona i Judy Tadeusza. Fundatorem budowy kościoła był biskup Otton, któremu przypisuje się również otoczenie miasta murami obronnymi (niezachowanymi).

Wiek XIV i początek XV to rozkwit miasta. Z tego okresu pochodzi niezachowany przywilej lokacyjny, wystawiony około 1330 roku. Miasto posiadało 6 ha, miało kształt prostokąta o wymiarach 300 na 200 metrów. Wzniesione zostają zamek, kościół i mury miejskie. Miasto ucierpiało w czasie wojen z zakonem krzyżackim. Podczas bitwy pod Grunwaldem (15 lipca 1410 r.) mieszkańcy Wąbrzeźna, jako poddani wielkiego mistrza, walczyli po stronie Zakonu. Chorążym ziemi chełmińskiej był Mikołaj z Ryńska, założyciel antykrzyżackiego Towarzystwa Jaszczurczego.

Więcej

Po zniszczeniach w 1655 r. zamek popadał w ruinę, a z jego wyposażenia zachowały się jedynie dwie drewniane, polichromowane figury św. Ludwika Andegaweńskiego oraz Matki Bożej Zamkowej (obecnie przechowywane w kościele farnym).

W roku 1792 nawiedził miasto ostatni z groźnych pożarów, który zniszczył ratusz i większość domów przy rynku. W tej sytuacji władze pruskie opracowały nowy plan zabudowy miasta i udzieliły mieszkańcom pomocy w odbudowie. Ponadto król pruski Fryderyk Wilhelm II zgodził się, by do odbudowy domów czerpano materiał z rozbiórki zamku biskupiego.

W latach trzydziestych XIX wieku osiedlono w Wąbrzeźnie ponad tysiąc kolonistów niemieckich, dla których w 1852 roku ustanowiono parafię protestancką. W 1897 roku powołana została protestancka diecezja wąbrzeska.

W czasie okupacji znacznie wzrosła liczba ludności niemieckiej, obowiązywał zakaz posługiwania się językiem polskim, zlikwidowano polskie szkoły, organizacje, zmieniono nazwę miasta na Briesen Westpreussen. Rozpoczęto również akcję wysiedleńczą, sprowadzając jednocześnie niemieckich osadników. Odpowiedzią na terror był opór ludności polskiej. Na terenie Wąbrzeźna i powiatu tworzyły się organizacje konspiracyjne, których zadaniem były walka zbrojna, sabotaż i działalność wywiadowcza.

W Wąbrzeźnie można znaleźć zabytki świadczące o bogatej przeszłości miasta. Wśród nich są: ruiny zamku biskupów chełmińskich; kościół parafialny pod wezwaniem św. Apostołów Szymona i Judy Tadeusza; dawny kościół ewangelicki, obecnie kościół rzymsko-katolicki pod wezwaniem Matki Boskiej Królowej Polski; budynek sądu grodzkiego wraz z willą sądową z ogrodem; kamienica z oficyną przy ul. 1 Maja 38; kamienica z oficyną przy Placu Jana Pawła II 22, w której mieści się plebania parafii Matki Boskiej Królowej Polski.

Zamek biskupów chełmińskich w Wąbrzeźnie był trzecim zamkiem biskupim na ziemi chełmińskiej, obok Starogardu i Lubawy, w którym mieściła się rezydencja włodarza tutejszej diecezji. Jego budowę rozpoczął w latach 1301-1311 biskup Herman von Prizna, a pierwsza wzmianka o budowie pojawiła się w przywileju biskupa Mikołaja z 1321 r. Zamek zastąpił w swej funkcji obronnej zniszczony najazdem Prusów gród, chroniący przeprawę przez jeziora.

Więcej

W okresie wielkiej wojny z zakonem krzyżackim, toczonej w latach 1409-1411, zamek nie ucierpiał, chociaż wojska biskupa chełmińskiego walczyły po stronie Zakonu, a w rezydencji schronienie znalazł rycerz zakonny Wilhelm von Rosenberg, obrońca Brodnicy. Dopiero wojna trzynastoletnia nie oszczędziła warowni, która w 1464 r. została zdobyta i spalona. Jej odbudowę umożliwił pokój toruński, kończący toczące się w Prusach zmagania wojenne.

Po sekularyzacji majątku kościelnego znalazł się pod zarządem króla Prus. Stopniowo pozyskiwano z niego materiał budowlany, uzyskując oficjalną zgodę na rozbiórkę od Fryderyka II w 1792 roku. Najintensywniejszą eksploatację ruin zamku prowadzono pod koniec XIX wieku , z inicjatywy zamieszkujących podzamcze panów Kuhna i Hinza, którzy po ustaleniu prawa własności do ruin rozpoczęli szybką rozbiórkę i sprzedaż pozyskiwanego budulca.

Dopiero w okresie międzywojennym magistrat przystąpił do uporządkowania Góry Zamkowej. W 1920 roku na jej terenie założono park.

Do czasów współczesnych zachowały się relikty ośmiobocznej wieży do wysokości 2 metrów, w tym piwnica z fragmentami sklepienia, oraz porozrzucane gdzieniegdzie zwaliska kamieni i cegieł. Dobrze czytelne jest położenie dawnej fosy, o głębokości 3-4 metrów, po której dnie przebiega obecnie ścieżka spacerowa.

Kościół parafialny pod wezwaniem Świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza  został wzniesiony w latach 1323-1349 przez biskupa chełmińskiego Ottona. Wówczas była to jednonawowa świątynia, kamienno-ceglana, kryta dwuspadowym dachem z trójbocznie zamkniętym prezbiterium i dobudowaną od południa zakrystią. Do naszych czasów obiekt nie dotrwał w niezmienionej formie. Reliktem tamtego okresu są istniejące do dziś ściany prezbiterium, pozbawione całkowicie detalu architektonicznego.

Więcej

Obecne wyposażenie świątyni pochodzi głównie z okresu późnego baroku. Cezurą jest tu z pewnością pożar kościoła w 1700 r., który pochłonął ówczesną część wyposażenia. Sztukę baroku reprezentują m. in. ołtarze główny oraz boczne: Świętej Rodziny i Boga Ojca. Prawdziwym skarbem wąbrzeskiej fary jest cudowny obraz Matki Bożej Brzemiennej tzw. Wąbrzeskiej, umieszczony w głównym ołtarzu. Ten XVI-wieczny gotycki obraz sprowadzony został w uroczystej procesji 3 czerwca 1685 r. z Kowalewa przez biskupa Opalińskiego.

Obok kościoła znajduje się również grota ku czci Matki Bożej z Lourdes, wybudowana w 1948 roku przez tutejszą młodzież.

Kościół pod wezwaniem Matki Boskiej Królowej Polski początkowo pełnił rolę świątyni ewangelickiej. Wraz z nastaniem w Wąbrzeźnie rządów pruskich nastąpił szybki rozwój protestantyzmu. Jego wyznawcy początkowo odprawiali nabożeństwa w domu prywatnym. Dopiero wraz ze wzrostem liczby ewangelików oraz po zebraniu odpowiednich funduszy przystąpiono do budowy świątyni. Wzniesiony w latach 1835-1836 neoromański kościół ulokowany został w południowo-wschodniej części rynku. W późniejszych latach dobudowano do niego wysoką wieżę, na której zawieszono trzy nowe dzwony ufundowane przez członków gminy luterańskiej.

Od 1987 r. świątynia pełni funkcję kościoła parafialnego. Jej wystrój pochodzi z początku XX wieku. Składają się nań neogotyckie ołtarze boczne z 1908 roku. Serca Jezusa i św. Józefa oraz ołtarz św. Antoniego z 1900 roku. Z tego okresu pochodzą również stacje drogi krzyżowej i feretron. Nieco wcześniejszy jest obraz „Chrystusa w Ogrójcu” z 1893 roku, przepiękny witraż z XIX w. z postaciami Piotra i Pawła oraz witraże z XIX wieku.

Opuszczamy Wąbrzeźno i udajemy się do Chełmna. Przed nami prawie czterdziestokilometrowy odcinek, który pokonamy drogą lokalną numer 548 w kierunku zachodnim.

Historyczne centrum Chełmna leży na wysokiej skarpie odległej około 1,5 km od Wisły, pozostałe osiedla – głównie wielkopłytowe – na wschód i południe od niego. Miasto jest stolicą historyczno-geograficznego regionu ziemia chełmińska. Łącznie z Toruniem jest najstarszym miastem tego obszaru i jednocześnie w północnej Polsce (prawa miejskie – tzw. prawo chełmińskie, w 1233 roku).

Nazwy miejsc wyróżniających się z otaczającego krajobrazu posiadają od niepamiętnych czasów swoje nazwy. Nadwiślańskie wzgórze koło dzisiejszego miasta Chełmno miało taką starożytną nazwę Kulm pochodzenia bałtyjskiego lub słowiańskiego. Polska nazwa miasta wywodzi od słowa chełm, również oznaczającego "wzgórze".

Chełmno już od wczesnego średniowiecza było grodem leżącym na liczącej co najmniej 2500 lat drodze, łączącej grody kultury łużyckiej. Grodzisko kultury łużyckiej, znane jako Góra Świętego Wawrzyńca, zasiedlone potem przez Słowian, oraz cmentarzyska odkryte w pobliskim Kałdusie potwierdzają jego strategiczne położenie.

Więcej

W połowie zostało XIII wieku przeniesione na obecne miejsce. Odtąd rozpoczął się największy rozwój miasta, które wstąpiło do Hanzy, jednak nie zyskało tak dużego znaczenia jak Toruń. Od 1466 na mocy II pokoju toruńskiego miasto pozostało w granicach Prus Królewskich. Od 1473 i ponownie, reaktywowane po upadku, od 1692, działała tutaj Akademia Chełmińska, szkoła średnia, która współpracowała z Akademią Krakowską. W XVIII wieku. Chełmno podupadło, w 1772 znalazło się w zaborze pruskim. Od 1806 w Księstwie Warszawskim, 1815 w Prusach (Wlk. Ks. Poznańskie), 1817 w Prusach Zachodnich.

Chełmno jest wyjątkowo bogate w zabytki, zachowało się tutaj pięć (spośród siedmiu niegdyś istniejących) gotyckich kościołów, prawie nienaruszony średniowieczny układ urbanistyczny oraz prawie cały obwód murów miejskich, renesansowy ratusz, a także wiele kamienic z XVIII-XIX wieku.

Układ urbanistyczny miasta pochodzi prawdopodobnie z czasu drugiej lokacji, po 1251 roku. W czasie pobytu w Chełmnie koniecznie należy zobaczyć najważniejsze zabytki, takie jak: dawna fara, parafialny kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, zajmujący południowy, narożny przyrynkowy blok zabudowy; zbudowano go prawdopodobnie w dwóch fazach w latach 1280-1320; renesansowy ratusz, przebudowany z gotyckiego XIII-wiecznego w latach 1567-72 i 1584-96, z rozbudowaną attyką, jeden z najcenniejszych zabytków renesansu w północnej Polsce; pofranciszkański kościół św. Jakuba i Mikołaja, trójnawowy z prostokątnym prezbiterium, budowany od końca XIII do 1.ćwierci XIV wieku; podominikański kościół św. ap. Piotra i Pawła, gotycki, pierwotnie dwunawowy, przebudowany w XIV w. na trójnawowy (z bardzo wąską nawą północną), a następnie zbarokizowany w XVIII w. W pierwotnej postaci zachowało się prezbiterium; zespół klasztorny ss. Miłosierdzia, dawniej cysterek, następnie benedyktynek: kościół śś. Jana Chrzciciela i Ewangelisty, z bogatym wyposażeniem wnętrza z przełomu XVI/XVII w. i XVIII w.; klasztor zbudowany od 3. ćwierci XIII do początku XIV w., przebudowany na przełomie XVI i XVII w. i w stylu neogotyckim w XIX i XX w., do najstarszych elementów należy tzw. wieża Mestwina, prawdopodobnie dawna strażnica krzyżacka z pierwszej połowy XIII w.; na terenie klasztoru znajduje się również dawna brama Merseburska.

Inne warte zobaczenia zabytki to kościół pw. Świętego Ducha, zbudowany w latach 1280-1290, ceglany o drewnianym sklepieniu kolebkowym, pierwotnie kościół szpitalny, kaplica św. Marcina, brama Grudziądzka z końca XIII w., z dobudowaną w XVII w. kaplicą (tzw. kaplica Na Bramce) oraz prawie kompletny obwód murów miejskich z basztami (jedne z najdłuższych takich murów w Polsce).

(fot.wikipedia "Grudziądz - Spichrza") Ostatni etap naszej wycieczki to Grudziądz. Wracamy drogą, którą nadjechaliśmy do miejscowości Stolno. Skręcamy w niej w lewo, w drogę numer 55, która doprowadzi nas bezpośrednio do celu. Do pokonania mamy 34 kilometry.
Okolice Grudziądza przechowały niejeden zabytek z epoki kamiennej (mezolitu i neolitu). W Grudziądzu - Owczarkach odkryto cmentarzysko z wczesnej fazy kultury łużyckiej (1200 l.p.n.e.), zawierające liczne ozdoby. Dział archeologii w muzeum grudziądzkim liczy ponad 7600 pozycji inwentarzowych (wliczone są tu eksponaty pochodzące również z epoki brązu i żelaza). Świadczy to o tym, że okolica Grudziądza zamieszkana była od niepamiętnych czasów.

Grudziądz leży na ziemi chełmińskiej, która wchodziła do Mazowsza już od czasów tworzenia pierwszego państwa polskiego przez Mieszka I. Sąsiedztwo Prusów dawało co i rusz powtarzające sie walki zbrojne spowodowane najazdami Prusów i Litwinów. Miały też miejsce sporadyczne napady innych ludów.

Grudziądz jako gród istniał bardzo wcześnie, powstał jeszcze przed powstaniem miasta Torunia (nie mylić z grodem Stary Toruń). Grudziądz od 1231 roku pozostawał w panowaniu Zakonu Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, którzy ustanowili tu komturstwo i rozpoczęli budowę zamku obronnego.

W 1281 roku następuje kolejny najazd Prusów. Mim to do końca XIII wieku Krzyżacy ukończyli budowę obronnego zamku na południowej części Kępy Fortecznej, zwanej Górą Zamkową. Z kolei 18 czerwca 1291 roku został wystawiony w Lipienku przez mistrza krajowego Zakonu Meinharda z Kwerfurtu (Querfurtu) akt lokacyjny, regulujący prawnie jego granice i nadający mu prawo chełmiński.

Pomyślny rozwój miasta skończył się w momencie nastania długotrwałych wojen polsko-krzyżackich w XV wieku. Po klęsce Krzyżaków pod Grunwaldem, w której zginął grudziądzki komtur Wilhelm von Helfenstein, wojska króla Jagiełły na przełomie lipca i sierpnia 1410 roku na krótko zajęły Grudziądz.

Więcej

Już przed 1524 r. do Grudziądza docierały idee reformacji luterańskiej, które stopniowo pozyskiwały większość mieszkańców. Parafia ewangelicka (luterańska) została zorganizowana w 1563 r. i w 1569 r. Grudziądz otrzymał od króla Zygmunta Augusta przywilej wolności wyznania. Od tego momentu aż do 1598 r. protestanci przejęli wszystkie kościoły w mieście. W połowie XVII wieku powstało kolegium jezuickie, w którym kształciła się młodzież szlachecka i mieszczańska. Dziewczęta mogły pobierać nauki w szkole przyklasztornej benedyktynek.

Więcej

W drugiej połowie XIX wieku Grudziądz stał się jednym z ważniejszych ośrodków w Prusach Zachodnich. Powstały tu znaczące zakłady przemysłowe: odlewnia i emaliernia Herzfelda i Victoriusa w 1862 roku, a dwadzieścia lat później fabryka narzędzi rolniczych. W 1879 roku Grudziądz wzbogacił się o most kolejowo-drogowy i połączenie kolejowe z Laskowicami (województwo kujawsko-pomorskie). Pod koniec stulecia uruchomione zostały wodociągi, gazownię i elektrownię.

Najważniejsze zabytki Grudziądza to średniowieczny układ urbanistyczny Starego Miasta, mury miejskie z XIV/XV w. (m.in. Brama Wodna), na wzgórzu zamkowym pozostałości zamku krzyżackiego z drugiej połowy XIII w. (ruiny wysadzonej przez Niemców w 1945 wieży "Klimek", niewielki fragment parteru skrzydła południowego (a nie jak dotąd twierdzono – wejście do kaplicy) z domurowanym na początku XX wieku portalem, który niesłusznie brano za okno kaplicy – badania archeologiczne prowadzone od 4.06.2008 wykazały, że ów portal nie posiada jakichkolwiek fundamentów, a więc jest tylko atrapą), kamienice na Starym Mieście w Grudziądzu, zabudowania Starego Miasta, od strony Wisły zespół spichrzów z XIII-XVII wieku oraz cytadela, której obroną wsławił się Courbiere z przełomu XVIII i XIX wieku.

powrót