Ta wycieczka zabierze nas w swoistą wyprawę w przeszłość, pełną refleksji nad duchowym życiem blisko natury, tak odległym od zgiełku i pośpiechu dnia codziennego. Będziemy podróżować Szlakiem Cysterskim, który przebiega przez terytorium całej Europy, my jednak skupimy się na tym fragmencie, który obejmuje południową częścią naszego kraju. Odwiedzimy kolejno Mogiłę, Szczyrzyc, Jodłownik, Ludźmierz, Trybsz i Czarną Górę.
Na początek jak zawsze odrobina historii. Cystersi (łac. Cistercienses, pełna łacińska nazwa Sacer Ordo Cisterciensis) to zakon katolicki wywodzący się z benedyktynów i posługujący się regułą benedyktyńską, założony w 1098 roku przez Roberta z Molesme, pierwszego opata z Cîteaux (z łac. Cistericium) (obecnie Saint-Nicolas-lès-Cîteaux) we Francji. Nazwa zakonu pochodzi od łacińskiej nazwy tego właśnie miejsca (Cistertium - to określenie z kolei pochodzi od sformułowania cis tertium lapidem - "przy trzecim kamieniu (milowym)"). Pierwsze klasztory powstały w La Ferté (1113), Pontigny (1114), Clairvaux (1115) i Morimond (1115).
Cystersi noszą biały habit z szarym szkaplerzem przepasanym płóciennym pasem, przez co są nazywani szarymi mnichami (używana jest też wersja z czarnym szkaplerzem). Zakon wydał około 850 świętych i błogosławionych (najbardziej znanym był św. Bernard z Clairvaux), a także administratorów. Opactwa i klasztory cysterskie były w średniowieczu ważnymi ośrodkami kultywującymi kulturę, naukę, medycynę, wprowadzającymi postęp w rzemiośle i rolnictwie.
Swój największy rozwój Zakon zawdzięcza św. Bernardowi, późniejszemu opatowi Clairvaux (1112-1153). Uważa się go za głównego duchowego twórcę zakonu cysterskiego. Dzięki nowatorskim rozwiązaniom organizacyjnym, jakimi była m.in. scentralizowana władza i coroczne spotkania opatów na kapitule generalnej w Cîteaux, po 1120 roku powstało wiele opactw na terenie całej Europy.
Od początku zaistnienia Zakonu Cystersi służą Bogu i człowiekowi poprzez modlitwę i pracę (Ora et Labora). Nie sposób ocenić roli, jaką przez wieki odegrali. Ich wszechstronna działalność poza sferą duchową dotyczyła również gospodarki i życia artystycznego. Tam gdzie pojawiali się Cystersi następował rozwój nauki, kultury, medycyny, rzemiosła i rolnictwa.
Pierwsze klasztory na ziemiach polskich powstają około 1153 roku, w okresie najbardziej dynamicznego rozwoju Zakonu Cysterskiego w Europie. W XII i XIII wieku Zakon Cystersów poprzez swoją duchowość i różne działania kulturowe wywarł ogromny wpływ na kształtowanie się oblicza kulturowego Europy. Był jednym z ważniejszych łączników między Polską a Europą Zachodnią. Fundatorami opactw byli książęta, możni i duchowni.
(fot.wikipedia "Opactwo cystersów Szczyrzyc")
Od połowy XII do końca XIII wieku w obrębie dzisiejszych granic Polski zostało ufundowanych 26 klasztorów męskich. W skutek licznych kasat klasztory te zachowały się do naszych czasów w różnym stanie. Obecnie na ziemiach polskich funkcjonują cztery opactwa: Jędrzejów, Wąchock, Mogiła i Szczyrzyc (dwa ostatnie istnieją nieprzerwanie od chwili założenia do dziś); pięć przeoratów (Henryków, Kraków Szklane Domy, Krzeszów, Sulejów. Oliwa) i kilka rezydencji. Skupiają się one w Polskiej Kongregacji Cystersów p.w. Najświętszej Maryi Panny Królowej Świata. Po za klasztorami cysterskimi i pocysterskimi istnieją w Polsce również liczne kościoły fundacji cysterskiej.
Obok klasztorów męskich funkcjonowała też linia żeńska. Większość placówek żeńskich, bo aż 14, powstało w drugiej połowie XIII wieku. Na Pomorzu Zachodnim i wschodnim klasztory uległy kasacie w XVI, a w XIX wieku na pozostałych terytoriach, w wyniku podobnych procesów jak klasztory męskie.
Naszą wycieczkę zaczynamy od opactwa w Mogile. Opactwo znajduje się przy ulicy Klasztornej 11 w Krakowie.
(fot.wikipedia "Zabytkowe prezbiterium, opactwo cystersów w Mogile")
Mogiła to obecnie obszar Krakowa wchodzący w skład Dzielnicy XVIII Nowa Huta. Nazwa miejscowości wiąże się z Wandą, córką legendarnego władcy Krakowa – Kraka, która nie chcąc poślubić Niemca – Rytygiera, miała utopić się w Wiśle. W pobliżu miejsca, gdzie zostało odnalezione jej ciało, usypano mogiłę - Kopiec Wandy. Kopiec zbudowano prawdopodobnie ok. VII - VIII wieku n.e. Jego szczyt wieńczy marmurowy pomnik projektu Jana Matejki, ozdobiony kądzielą skrzyżowaną z mieczem oraz napisem „Wanda”.
W 1222 roku biskup krakowski Iwo Odrowąż podarował wieś Clara Tumba cystersom oraz ufundował kościół. W 1291 roku po raz pierwszy w dokumentach pojawia się nazwa Mogiła.
Pierwotnym miejscem lokacji klasztoru miały się stać Kacice położone niedaleko Słomnik. Kilka lat później fundator zrezygnował z tego miejsca i wymienił się z jednym z członków swojej rodziny na znajdujące się w Mogile pod Krakowem tzw. „pole św. Wacława”.
Cystersi przybyli do Mogiły w 1222 roku z klasztoru w Lubiążu na Dolnym Śląsku. wieńczeniem pracy zakonników było powstanie kościoła pod wezwaniem Matki Bożej Wniebowziętej i św. Wacława męczennika (być może wezwanie to nawiązuje od wcześniejszej nazwy tego miejsca „pole św. Wacława”) oraz klasztor, który przetrwał do czasów dzisiejszych. Zarówno zabudowania klasztorne jak i kościół św. Wacława ulegały licznym zniszczeniom podczas wojen czy w skutek pożarów, po których następowały renowacje. Całość zespołu architektonicznego opactwa mogilskiego złożona jest z bazyliki, klasztoru, pałacu opackiego, przeoratu, oraz budynków gospodarczych. Od strony zachodniej przylega również późnogotycki drewniany kościół św. Bartłomieja, oraz bramna dzwonnica z 1752 roku.
Budynek klasztorny był wznoszony wieloetapowo, mimo iż jego zasadnicza część powstała już w XIII wieku. Był przebudowywany wielokrotnie, szczególnie w XVI wieku, a gruntownie na przełomie XVII i XVIII wieku. W części południowo-wschodniej łączy się z pałacykiem opackim i domem przeorskim.
Więcej
W skrzydle wschodnim klasztoru mieści się zakrystia, podręczny magazyn, sala opacka (audytorium - miejsce posłuchań i przyjęć; obecnie kaplica akademicka), sień i kapitularz z 1670 roku (a w nim 10 moralitetowych scen z życia mnicha cysterskiego, pochodzących z około1660 roku; na skrzydłach drzwi prowadzących do kapitularza wymalowane są postacie czterech ewangelistów).
W skrzydle południowym mieści się tzw. "Kominek" (dawne kalefaktorium) - dziś sala duszpasterstwa Akademickiego i nauczycieli; refektarz z 1450 roku z czterema przęsłami sklepienia krzyżowo-żebrowego - dziś również spełniający funkcję sali posiłków. Nad nimi znajduje się sala dysput zwana salą św. Bernarda.
Zachowały się również pomieszczenia braci konwersów - dawna fraternia z XIII wieku (skrzydło zachodnie) została zamieniona na "Katakumby”. Sklepienie XIV wiecznego krużganku, ufundowanego przez Kazimierza Wielkiego, pokryte jest freskami Stanisława Samostrzelnika. Oświetlają go XVIII okna. Na zewnątrz widoczne są ślady dawnych gotyckich okien.
Przez skarbiec, w którym zgromadzono liczne szaty liturgiczne z XVII/XVIII wieku (ornaty, dalmatyki, kapy); naczynia liturgiczne: kielichy (z 1644 i 1645 roku), puszki na komunikanty (z XVII i XIX wieku), kielich mszalny XVII wieku, drewniany krzyż wyłożony masą perłową z XVIII wieku, wiedzie przejście do biblioteki. Jest ona późnogotycka, XVI wieczna z 1535 roku i jedna z dwóch w Polsce, które przetrwały do naszych czasów w swojej pierwotnej formie.
Biblioteka mogilska kryje liczne cenne zbiory. Najstarsze obiekty rękopiśmienne i drukowane pochodzą z XV wieku. Bogato prezentują się również dzieła liturgiczne: mszały, psałterze, lekcjonarze, antyfonarze, graduały, hymnarze, druki biblijne i reguły zakonne. Całość wieńczy gotyckie sklepienie ozdobione świetnie zachowanymi freskami Stanisława Samostrzelnika - artysty - cystersa mogilskiego. W klasztorze znajdują się również renesansowe i barokowe płyty nagrobne, malowidła oraz bogate parlamenty.
zwiń
Pałacyk opacki wbudowany jest pomiędzy klasztor a przeorat. We wnętrzu znajduje się kilka portali renesansowych i trzy renesansowe kominki. Ponadto okna w renesansowych opaskach, oraz tablica z napisem fundacyjnym z 1569 roku. Pod nią kartusz z herbem Abdank opata Białobrzeskiego. Wewnątrz kilka portali i kominków renesansowych.
Przeorat, w dolnej partii sięga XV wieku. Budynek ten został przekształcony i nadbudowany za czasów opata Erazma Ciołka w pierwszej połowie XVI wieku. Na elewacji południowej znajduje się wmurowany kamienny medalion z popiersiem króla Zygmunta I, dzieło Giovaniego Ciniego.
Kościół klasztorny p.w. Najświętszej Maryi Panny i św. Wacława, sięga pierwszej połowy XIII wieku. Jest to jedna z najstarszych budowli ceglanych w Polsce i jedna z najcenniejszych trzynastowiecznych budowli na terenie ziemi krakowskiej. Otrzymała od Papieża Pawła VI w 1970 roku tytuł Bazyliki Mniejszej.
Kościół ten był dwukrotnie gruntownie przebudowywany. Pierwszy raz na początku XVI wieku, następnie w 2 połowie XVIII wieku. Z najwcześniejszego okresu zachowała się jedynie ceglana piscina znajdująca się w jednej z południowych kaplic bliźnich, oraz niewielka liczba ceramicznych płytek pochodzących z prezbiterium przechowywanych obecnie w zbiorach klasztornych.
Więcej
Wewnątrz Kościoła znajdują się liczne obrazy i epitafia pochodzące z XVI - XVIII wieku, oraz kamienne mensy z maswerkami i herbami Odrowążów. Prezbiterium, transept i kaplice bliźnie południowe pokrywa dobrze zachowana polichromia renesansowa (2 ćwierć XVI) autorstwa Stanisława Samostrzelnika. Oryginalne organy z 1730 roku, zniszczone przez czas, niestety nie zostały odremontowane. Obecne pochodzą z 1927 roku i są dziełem Stanisława Tobola. Mogilskie organy są 36-głosowe.
W ołtarzu głównym centralne miejsce zajmuje gotycki tryptyk z 1514 roku w jego centrum posąg Matki Boskiej z Dzieciątkiem; na skrzydłach malowanych i rzeźbionych przedstawione zostały sceny z życia i męki Chrystusa oraz rzeźby Ojców Kościoła. Równie cenny jest tryptyk z 1497 roku (sztuka śląska), późnobarokowe stalle znajdujące się w prezbiterium, stalle z Kaplicy Krzyża Świętego (1650 r.) jak i kuta krata ze złoceniami z I połowy XVII wieku.
zwiń
W barokowym ołtarzu kaplicy Cudownego Pana Jezusa znajduje się cudowna rzeźba Chrystusa na Krzyżu (druga tercja XIV wieku) stanowiąca cel licznych pielgrzymek, będąca przedmiotem ożywionego kultu religijnego.
Do obiektów cysterskich zalicza się również drewniany Kościół Św. Bartłomieja znajdujący się w pobliżu Opactwa mogilskiego, który do 1951 roku pełnił funkcję świątyni parafialnej. Zbudowany został przez cieślę Macieja Mączkę w 1466 roku, stanowi jedyny w Polsce zachowany przykład średniowiecznego trójnawowego rozwiązania w drewnie. Ściany wewnętrzne kryje rokokowa polichromia z 1776 roku przedstawiająca portrety postaci historycznych związanych zarówno z historią Mogiły, jak również z postaciami biblijnymi. Ponadto ołtarz dedykowany Św. Annie z 1639 roku; portal gotycki z 1464 roku z inskrypcją fundacyjną budowniczego. Obecne wnętrze zdominowane jest rokokowymi obrazami z XVIII wieku.
W opactwie mogilskim gościli królowie tacy jak Bolesław V Wstydliwy i jego żona św. Kinga, Kazimierz III Wielki (przy jego pomocy rozbudowano krużganki klasztorne), Władysław II Jagiełło z królową św. Jadwigą. Bywał tu także Zygmunt I Stary oraz królowa Bona z synem Zygmuntem II Augustem, Stefan Batory, Maksymilian III Habsburg, Zygmunt III Waza, Michał Korybut Wiśniowiecki, car Aleksander I Romanow i jego brat Wielki Książę Konstanty.
Więcej wiadomości na temat opactwa znajduje się na stronie www.mogila.cystersi.pl.
Opuszczamy Kraków i udajemy się do Szczyrzyca. Jedziemy drogą numer 964, prowadzącą miedzy innymi przez Wieliczkę, Dobczyce, aż do miejscowości Czesław, za którą skręcamy w lewo, w drogę lokalną, która doprowadzi nas do celu pierwszego etapu naszej wycieczki. Do pokonania mamy 46 kilometrów.
Szczyrzyc leży w dolinie rzeki Stradomki, w jej górnym odcinku biegu na wysokości od 320–360 m n.p.m.
Miejscowość jest wymieniona w książce Michała Balińskiego i Tymoteusza Lipińskiego Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym – wydanie Warszawa 1844 roku nakładem S. Orgelbranda. W publikacji tej wspomina się między innymi, że miejscowość była w XIV wieku siedzibą powiatu.
We wsi znajduje się opactwo cystersów, założone około 1234 roku. Działania związane z osadzeniem zakonników w tej miejscowości podjął wojewoda krakowski Teodor lub Czader z rodu Gryfitów. Przekazał on na ten cel dobra zgromadzone przed śmiercią.
W 1259 klasztor został najechany przez tatarów, w pierwszej połowie XVII wieku klasztor został przebudowany, jednak w XVIII wieku był dwukrotnie ograbiony. W 1765 Klasztor wraz kościołem niemal całkowicie spłonął. W 1798 roku przy klasztorze powstało gimnazjum, które władze komunistyczne w 1955 roku zamknęły. Władze komunistyczne przejęły także część ziem klasztoru, tworząc z nich PGR (PGR Jodłownik; w Szczyrzycu do tego PGRu należały gospodarstwo Dobroniów i Godusza).
Więcej
W pierwszych dniach II wojny światowej doszło do pacyfikacji Szczyrzyca przez Niemców - zamordowano w bestialski sposób 39 mieszkańców przysiółka Wadzyń. W 1944 roku doszło do pacyfikacji przysiółka Smykań - za pomoc partyzantom AK. Po II wojnie światowej opactwo uhonorowane zostało orderem Virtuti Militari.
zwiń
Opactwo szczyrzyckie nie podległo kasacie, jedynie w 1794 roku utraciło godność opactwa i zostało przemianowane na przeorat. W 1918 roku papież Benedykt XV przywrócił klasztorowi godność opactwa.
Obecny budynek klasztorny wzniesiono w XVII wieku, a liczne detale architektoniczne gotyckie, gotycko-renesansowe i renesansowe potwierdzają jego przeszłość.
Więcej
Wirydarz z czterech stron otoczony jest krużgankami. Na krużgankach parteru umieszczono galerie obrazów, znajdują się tam m.in.: Ostatnia Wieczerza (2 połowa XVI wieku); Chrystus- szkoła flamandzka ( XVII wiek); Pieta - szkoła hiszpańska ( XVI wiek); Ukrzyżowanie ze św. Marią Magdaleną (XVII wiek); Matka Boska z Marią Egipcjanką i Chrystus echo Homo w otoczeniu Aniołów (szkoła włoska, XVII wiek); Św. Bernard i papież Eugeniusz III (XVI/XVII wiek); Matka Boska z Dzieciątkiem i Janem Chrzcicielem (XVIII wiek). Wśród rzeźb wyróżnia się Chrystus Ukrzyżowany - rzeźba gotycka z 1440 roku.
Na krużganku piętra umieszczono barokową rzeźbę z XVII-XVIII wieku przedstawiającą postać Chrystusa Ukrzyżowanego. Cennym dziełem jest obraz przypisywany Stanisławowi Strzelnikowi Chrystus Frasobliwy z Matką Boską, św. Janem Chrzcicielem i św. Andrzejem Apostołem oraz dwoma fundatorami - herb Ogończyk. Obraz ten datuje się na 1 połowę XVI wieku.
zwiń
W skład kompleksu klasztornego zaliczany jest również spichlerz klasztorny z XVII wieku, piętrowa budowla, murowana, prostokątna, nakryta czterospadowym dachem, mająca kamienny boniowany portal z herbem Korczaka - opata Stanisława Drohojewskiego, fundatora obecnego kościoła i klasztoru. Obecnie mieści się tam przyklasztorne muzeum, do którego zbiorów należy m.in: archiwum, dzieła sztuki, zbrojownia, dział naczyń i szat liturgicznych, zbiór monet, zbiór zegarów staropolskich, dział regionalny i sztuki ludowej, kącik poświęcony pamięci Władysława Orkana oraz zbiór pergaminowych manuskryptów, Krzyż Dobrej Drogi z XV wieku, płaskorzeźbione votum za ocalenie klasztoru, kolekcję kielichów mszalnych, mieczy, kamieni (ponad 4 tys., w tym odłamek meteorytu).
Więcej
Najcenniejszy dział tworzy zbiór obrazów: gotycki obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem (ok.1460 roku), obraz Matki Bożej Łaskawej kościoła cystersów w Wistyczach malowany na desce w XVI wieku, obraz wotywny Chrystusa frasobliwego z Matką Boską, św. Janem Ewangelistą, Janem Chrzcicielem i Andrzejem wraz z dwoma klęczącymi fundatorami herbu Ogończyk, z początku XVI wieku, Ukrzyżowanie Chrystusa z Matką Boską i św. Janem Ewangelistą - obraz malowany na desce na złotym tle z początku XVI wieku, Biczowanie Chrystusa - obraz barokowy z początku XVII wieku, obrazy ze św. Urszulą, Stanisławem biskupem, Wojciechem i Rozesłaniem Apostołów z XVI wieku.
zwiń
Bardzo cenną pamiątką jest również XIX wieczna kopia mapy świata, powstałej w XIII wieku w klasztorze benedyktynów w Epsdorff. Jest to jedyny egzemplarz w Polsce.
W klasztorze mieści się najstarszy browar (braksatorium) w Polsce. Powstał w 1623 za czasów Opata Stanisława Drohojowskiego. Zakonnicy sami wyrabiali piwo do 1925 roku, kiedy browar został wydzierżawiony. W okresie PRL-u browar został znacjonalizowany. W 1982 roku produkcja wynosiła 22 tys. hl. piwa rocznie sprzedawanego w Dobrej, Limanowej, Rabce, Myślenicach, Dobczycach i Krakowie. W 1993 roku cystersi odzyskali browar, jednakże ze względu na brak funduszy na modernizację i rozwój w 1997 roku wstrzymali produkcję. W latach 2004-2009 Browar Kielce warzył piwo Frater na podstawie receptury ze szczyrzyckiego klasztoru.
Produkcja piwa w Szczyrzycu wznowiona została w 2009 roku w minibrowarze Marysia obok klasztoru. Dzieje warzenia piwa przedstawiono w jednej z sal muzeum klasztornego, zebrano tam również unikalną kolekcję etykiet szczyrzyckiego piwa.
Obecny barokowy kościół p.w. Wniebowzięcia Matki Bożej i św. Stanisława Biskupa powstał ok. 1620 roku z fundacji Stanisława Korczaka Drohojowskiego, kanonika gnieźnieńskiego a później opata szczyrzyckiego.
Do świątyni prowadzą wspaniale rzeźbione główne drzwi zawieszone w gotyckim portalu będące dziełem miejscowego zakonnika z połowy XVII wieku.
Więcej
Wnętrze pokryte jest polichromią secesyjną wykonaną przez Jana Łukowskiego w 1913 roku. Wystrój jest barokowy i rokokowy. Na uwagę zasługują: barokowy ołtarz główny fundacji opata Remigiusza Łukowskiego z obrazem przedstawiającym Matkę Bożą Wniebowziętą (początek XVII wieku); cudowny obraz Matki Bożej Szczyrzyckiej z XVI wieku; ambona rokokowa z 2 połowy XVIII wieku, z rzeźbą św. Stanisława biskupa na baldachimie; krucyfiks z pierwszej połowy XV wieku; kropielnica kamienna z czterema płaskorzeźbami scen męki Chrystusa z końca XVI wieku.
Wnętrze uzupełniają ponadkamienne i marmurowe epitafia inskrypcyjne z XVII i XVIII wieku - opatów Stanisława Drohojowskiego, Remigiusza Łukowskiego i Gerarda Pastoriusza. W kościele przechowuje się również zabytkowe kielichy.
zwiń
W lipcu 1984 roku odbyła się koronacja obrazu Matki Boskiej Szczyrzyckiej. Na mszę koronacyjną przybyło kilkadziesiąt tysięcy pielgrzymów.
Więcej informacji na temat opactwa w Szczyrzycu znajduje się na stronie www.szczyrzyc.cystersi.pl.
W Szczyrzycu znajduje się również Wioska Indiańska, w której znajdują się miedzy innymi naturalnej wielkości, malowane, w pełni wyposażone tipi, ogromny namiot zwany tio-tipi, zdolny pomieścić nawet 50 osób, szałas pary (indiańską saunę), warlodge - specjalny namiot wojenny, a także wystawę rękodzieła Indian mieszkających na preriach - wierne repliki strojów indiańskich sprzed 200 lat, wykonane z tysięcy koralików: koszule wojenne, tomahawki, torby z surowej skóry...
Aby wiernie odtworzyć życie w Indiańskiej Wiosce, wykonano oryginalne konstrukcje obrazujące fragmenty z życia Indian. Można zobaczyć wojownika palącego świętą fajkę, dowiedzieć się jak kobiety wyprawiały skóry, zobaczyć również przejmującą scenę pogrzebu wojownika. Można również z prawdziwego indiańskiego łuku do tarczy i skorzystać z wielu opcji dodatkowych (warsztatów muzycznych i rękodzielniczych, indiańskiej kuchni, malowania twarzy… Więcej informacji na temat Indiańskiej Wioski znajduje się na stronie www.indianskawioska.pl.
Opuszczamy Szczyrzyc i udajemy się do Jodłownika. Wybieramy drogę lokalną biegnącą w kierunku wschodnim, która po 4 kilometrach doprowadzi nad do kolejnego etapu naszej wycieczki.
Nazwa wsi pochodzi prawdopodobnie od rozległych lasów jodłowych, które kiedyś porastały okoliczne góry i wzniesienia. Wieś istniała już w średniowieczu. Pierwsza pisemna wzmianka o niej pochodzi z 1361 roku. Właścicielem tych okolic był wówczas rycerz Mikołaj z rodu Ratołdów. Następnie wieś stała się własnością Lubomirskich.
W 1531 roku Jodłownik zakupili Niewiarowscy z Niewiarowa (herbu Półkozic). Przecław Niewiarowski w 1585 roku ufundował tu drewniany kościół, zachowany do dziś. W 1595 roku Przecław zmarł i zgodnie z testamentem cały jego majątek przeszedł w ręce zakonu Dominikanów z Krakowa. Jodłownik pozostawał w ich rękach aż do 1784 roku, czyli do konfiskaty dóbr zakonnych przez rząd austriacki.
Więcej
W 1630 wybitny matematyk i pisarz, profesor Akademii Krakowskiej, Jan Brożek, opracował zachowaną do dziś dokładną mapę Jodłownika.
zwiń
Pod koniec XVIII wieku opiekę nad drewnianym kościołem pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny i wiernymi w Jodłowniku przejęli po dominikanach cystersi szczyrzyccy. W XIX wieku przeprowadzili oni generalny remont kościoła, założyli cmentarz i zbudowali most na rzece.
Więcej
Wnętrze drewnianego kościółka zdobi ołtarz główny z XVII wieku, a w nim obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem (Matki Bożej Jodłownickiej - patronki parafii) również z XVII wieku. Obraz ten jest obdarzony jest szczególnym kultem.
Ponadto można tutaj podziwiać rokokową polichromię z 1764 roku przedstawiającą medaliony z popiersiami świętych związanych z historią zakonu dominikańskiego oraz portret z 1600 roku fundatora kościoła - dziedzica Przecława Niewiarowskiego.
zwiń
W latach 1981-1987 mieszkańcy wsi zbudowali nowy kościół, który przejął funkcję kościoła parafialnego. Więcej informacji można znaleźć na stronie www.jodłownik.cystersi.pl.
Kolejny cel naszej podróży to Ludźmierz. To jeden z dłuższych odcinków, jakie musimy pokonać w trakcie naszej wycieczki – do pokonania mamy prawie 60 kilometrów. Wyruszamy drogą w kierunku na południowy zachód. W miejscowości Kasina Wielka skręcamy w lewo w drogę numer 964 i jedziemy nią aż do skrzyżowania z drogą numer 28, w którą skręcamy w prawo. Mijamy Mszanę Dolną i w Rabce Zdroju wyjeżdżamy na Zakopiankę (droga numer 47), kierujemy się w stronę Zakopanego. W Nowym Targu skręcamy w stronę Czarnego Dunajca, tuż za miastem kierunkowskazy pokierują nas do sanktuarium.
Ludźmierz jest najstarszą wsią i parafią katolicką na Podhalu. Jego historia sięga XIII wieku. Wiąże się z historią możnego rodu Gryfitów, który już pod koniec XII wieku otrzymał mocą nadań książęcych we władanie ziemię podhalańską.
W roku 1234 w Dankowie koło Krzepic, krakowski wojewoda z rodu Gryfitów, Teodor, od księcia krakowskiego i śląskiego, Henryka Brodatego, otrzymał stosowny dokument, na mocy którego miał prawo zakładania osad na terenie przynależnym do rzek: Ostrówka, Dunajec i Dunajec Czarny, Rogoźnik, Lepietnica, Słona, Ratajnica, Nedelska, Stradomka. Jeszcze tego samego roku, uzyskawszy zezwolenie od biskupa krakowskiego Wisława, Teodor Gryfita rozpoczął wnoszenie kościoła w Ludźmierzu, modrzewiowego, z trzema ołtarzami wewnątrz. Aby szerzyć nie tylko wiarę chrześcijańską, ale też osadnictwo na tych terenach, sprowadził na Podtatrze cystersów, którzy znani byli z nowoczesnych metod uprawy ziemi. Przybyli z Francji, Włoch i Jędrzejowa.
Przy kościele stanął niewielki drewniany klasztor kryty gontem. Obok postawiono budynki gospodarcze. Klasztorne zabudowania, które ostatecznie spłonęły w pożarze w 1796, praktycznie już od 1245 roku stały opustoszałe. Zakonnicy przenieśli się do Szczyrzyca, prawdopodobnie z powodu częstych najazdów Tatarów i napadów zbójeckich, jakie nękały klasztor i okolicę. Jednakże parafią w Ludźmierzu kierowali do roku 1824, przekazując ją później pod zarząd diecezjalny.
W latach 1869-77 kościół został rozebrany, a w jego miejscu wybudowano obecną murowaną świątynię w stylu neogotyckim. Przeniesiono do niej rokokowy ołtarz z figurą Matki Boskiej Ludźmierskiej. W 2001 roku kościół otrzymał tytuł bazyliki mniejszej.
Figurka, która od czasów średniowiecza przyciągała pielgrzymów wierzących w jej cudowne właściwości, początkowo znajdowała się w bocznym ołtarzu. W ołtarzu głównym umieszczona była Matka Boska z Dzieciątkiem (nieco młodsza, z 1420 roku) uchodząca pod względem artystycznym za piękniejszą. W 1776 roku przeniesiono adorowany wizerunek Matki Boskiej, a wkrótce wzniesiono rokokowy ołtarz wielki. Sam kult Matki Boskiej najpierw w Ludźmierzu, a potem w Szczyrzycu wiąże się z regułą zakonną cystersów, dla których szczególna cześć oddawana Matce Bożej i jej rozpowszechnianie jest jednym z głównych zadań zgromadzenia.
Więcej
Figura matki Boskiej Ludźmierskiej liczy prawdopodobnie 600 lat. Drewniany posążek ma 125 cm. W 1963 roku Matkę Boską Ludźmierską koronował kardynał Stefan Wyszyński. Miało wtedy miejsce wydarzenie, uznawane przez niektórych za prorocze. Otóż w trakcie uroczystości koronacji figury dotychczasowy Bp. Karol Wojtyła chwycił berło, które wypadło z ręki figury. Ks. Franciszek Macharski skomentował to wydarzenie: "Karolu, Maryja dzieli się z Tobą władzą". Wydarzenie to zostało zarejestrowane i można je zobaczyć w filmie "Świadectwo".
zwiń
Replika rzeźby znajduje się przy źródełku u wejścia do sanktuarium. Samemu źródełku również przypisywane są cudowne właściwości.
Więcej
O Gaździnie Podhala opowiada średniowieczna legenda pochodząca z roku około 1400. Węgierski kupiec, handlujący winem, jechał na jarmark do Nowego Targu. Na ludźmierskich bagnach i torfowiskach zaskoczyła go noc. Kiedy zaczął się modlić, wzywając Boga na pomoc, ujrzał otuloną w złocisty obłok postać uśmiechniętej Pani. Zachęcała go do podjęcia jeszcze jednej próby wydostania się z grzęzawiska. Wtem konie niespodziewanie nabrały sił i kupiec wyprowadził wóz na trakt. Jechał, prowadzony przez świetlistą postać, która przywiodła go przed kościół w Ludźmierzu. Zrozumiał, że jest to Matka Boża. Kiedy chciał uklęknąć i podziękować, zjawa zniknęła, a w miejscu gdzie klęczał, zaczęło bić źródełko. Kupiec złożył śluby, że przyniesie do kościoła figurkę podobną do Tej, którą spotkał. Złożone śluby widać spodobały się Bogu, bo obdarzył figurkę i wodę ze źródła cudownymi właściwościami.
zwiń
Do kościoła w Ludźmierzu przylega cudowny Ogród Różańcowy. Pięknie zaprojektowany, zadbany i utrzymany, przypomina o pobycie na Podhalu i w sanktuarium ludźmierskim w 1997 roku papieża Jana Pawła II oraz jego nauce o znaczeniu modlitwy różańcowej. W centrum ogrodu umieszczona jest naturalnej wielkości rzeźba przedstawiająca papieża. Spośród znanych pomników Jana Pawła II wyróżnia ją to, że przedstawia postać Jana Pawła II klęczącego.
Ciekawostką ogrodu są tzw. wrota wiary: pod drewnianą konstrukcją umieszczono dzwon, którego dźwiękiem każdy człowiek w sposób symboliczny może ogłosić niebu i ziemi swoje odnowienie wiary. Warunkiem jest odmówienie specjalnej modlitwy.
Więcej
Do sanktuarium w Ludźmierzu pielgrzymi przybywają przede wszystkim w święto maryjne 15 sierpnia. Tradycję pielgrzymowania górali z całego Podhala, a także z dalszych okolic, w tym Zagórzan, opisał Władysław Orkan w powieści W roztokach.
Drugim ważnym świętem jest pierwsza niedziela września, Matki Bożej Siewnej, kiedy górale dziękują swojej patronce za zbiory. Dożynki rozpoczynają się pochodem spod Domu Związku Podhalan, który tu w Ludźmierzu ma swoją siedzibę, do kościoła, gdzie na ołtarzu polowym, znajdującym się na terenie Ogrodu Różańcowego odprawiana jest msza.
zwiń
Sanktuarium ludźmierskie pozostawiło ślad w muzyce. Nieszpory Ludźmierskie do psalmów Leszka Aleksandra Moczulskiego z muzyką Jana Kantego Pawluśkiewicza, pochodzącego z Nowego Targu, były wydarzeniem artystycznym. Nieszpory reprezentowały kulturę polską na Światowej Wystawie Expo’98 w Lizbonie.
W Ludźmierzu urodził się poeta Kazimierz Przerwa-Tetmajer.
Teraz udajemy się do miejscowości Trybsz. Wracamy do Nowego Targu i tam skręcamy w drogę numer 49 (jest to droga prowadząca do Białki Tatrzańskiej). 2 kilometry za miejscowością Gronków skręcamy w lewo, w drogę lokalną, która doprowadzi nas bezpośrednio do Trybsza.
Cystersi gospodarują w Trybszu co prawda dopiero od 1957 roku (objęli wtedy małą górską parafię jako miejsce wypoczynku dla swojego konwentu), ale kościół, który do nich obecnie należy jest znacznie starszy.
Więcej
Trybsz wzmiankowany jest od XVI wieku, kiedy to należał do właścicieli zamku Dunajec (obecnie Niedzica). Wieś założona została przez spolonizowanych osadników z Frydmana. Początkowo należała do parafii w Krempachach, potem we Frydmanie, a samodzielną parafią stała się w roku 1769 roku.
zwiń
Dzięki trosce mieszkańców wsi zachował się do dziś drewniany kościółek św. Elżbiety Węgierskiej z 1557 roku wraz z otaczającym go cmentarzem. Kościół jest jednonawowy bez wieży (rozebranej w 1924 roku). Wewnątrz barokowa polichromia z 1647 roku zdobiąca ściany, strop i balustradę chóru. Na sklepieniu najstarsza malowana panorama polskich Tatr (Hawrań, Płaczliwa Skała), stanowiąca tło dla przedstawienia Sądu Ostatecznego.
Obok starej świątyni w 1904 roku wzniesiono nową, murowaną – dzisiejszy kościół parafialny. W jego wyposażeniu odnaleźć można wiele elementów ze starego drewnianego kościółka: obraz św. Elżbiety, dwa skrzydła z wizerunkami ewangelistów oraz Chrystusa i Matki Boskiej Bolesnej z XVI wieku, które tworzyły niegdyś tryptyk w ołtarzu głównym, ponadto barokowa chrzcielnica, sprzęty liturgiczne (ornaty i monstrancja) i barokowe ołtarze z rzeźbami świętych i spiralnymi kolumnami. Więcej informacji znajduje się na stronie www.parafiatrybsz.bnx.pl.
Teraz kolej na Czarną Górę – jeżeli zwiedzamy te okolice w okresie zimowym, warto pamiętać o zabraniu ze sobą nart – w Czarnej Górze znajduje się znany ośrodek narciarski. Drogę naszego przejazdu powinniśmy również dostosować do pory roku – kiedy warunki są dobre, możemy wybrać drogę lokalną biegnącą w kierunku północnym, która doprowadzi nas bezpośrednio do Czarnej Góry. Jeśli warunki nie są najlepsze, lepiej jest wrócić do drogi głównej i tuż za Białką skręcić w lewo. Do pokonania mamy około 5 kilometrów. To ostatni etap naszej wycieczki.
Czarna Góra to wieś spiska typu zarębkowego, pozostałości zarębków-przysiółków o nazwach od nazwisk osadników np. Młynarczykowskie, Sarnowskie, Wacławowskie, Budzowskie. Najprawdopodobniej centrum osadniczym był przysiółek Sołtystwo zlokalizowany na przełęczy.
Więcej
Tereny dzisiejszej wsi jak i całe Zamagurze, od wczesnego średniowiecza należały do Królestwa Węgier. Weszły w skład dóbr rodziny Horvathów, w których osiedliło się pięć rodzin: Milonów, Kiernoziaków, Jezierczaków, Tomeczkowiczów i Miszkowiczów. Ważnym zajęciem mieszkańców było pasterstwo, gdyż gleba i położenie mało sprzyjały uprawom rolniczym.
Na początku XVII wieku wieś została lokowana na prawie wołoskim. Dzięki osiedlaniu się nowych osadników wieś powoli się rozrastała – w 1772 roku liczyła 64 gospodarstwa, w 1831 – 77 gospodarstw, w 1867 roku – 89 gospodarstw. Do dziś zachował się pasterski charakter wsi, widoczny jeszcze w zabudowie wsi, układzie pól oraz oczywiście pozostałościach pasterskiej gospodarki rolnej.
zwiń
Nazwa miejscowości pochodzi najprawdopodobniej od wyglądu wzniesienia, na którym ją ulokowano – góra była porośnięta ciemnym, świerkowym lasem.
Więcej
Po rozpadzie Austro-Węgier, ze względu na zamieszkiwanie jej przez ludność polską, w 1918 roku wieś została włączona do Polski.
zwiń
Gospodarzami Czarnej Góry są cystersi mogilscy. Na miejscu pierwotnego drewnianego kościółka p.w. Przemienienia Pańskiego (z lat siedemdziesiątych) wybudowane nowy, w stylu regionalnym. Nowa Parafia została erygowana w 1996 roku. Z dawnego kościółka zachował się ołtarz główny miejscowej snycerki i siedmiogłosowe organy. Warty uwagi jest duży obraz (4/2,75 m) Wieczerzy Pańskiej na góralskim ganku z widokiem tatr w tle - "Ostatnia Wieczerza". Autor - Wasal Stasioch - wykonał również pozostałe obrazy, które zdobią wnętrze kościoła.
powrót