Większość ludzi nie dostrzega różnicy między słowami "las" i "puszcza", a jest ona bardzo istotna: las to zaledwie duże skupisko drzew, puszcza zaś - to dzika przyroda, gdzie rządzą rośliny i zwierzęta, a nie człowiek; to mroczna, niesamowita atmosfera i przedziwny klimat. Taka właśnie jest Puszcza Białowieska. Przyciąga zapachami i dziwnymi odgłosami. Walka, jaka toczy się o jej ochronę, nie jest walką o "obszary leśne", ale o zachowanie naturalnego charakteru przyrody.

Puszcza zaczyna się za Hajnówką, a kończy po drugiej stronie granicy. Szosa z Hajnówki jest jedyną drogą, którą można legalnie dojechać samochodem do Białowieży. Poruszanie się autem po lesie (poza kilkoma trasami) wymaga specjalnego zezwolenia nadleśnictwa.

Puszcza Białowieska zajmuje obszar 150 tys. ha, z czego 62,5 tys. ha leży na terenie Polski. 10,5 tys. ha puszczy po polskiej stronie granicy objęto ochroną w ramach Białowieskiego Parku Narodowego - po stronie białoruskiej cała puszcza jest parkiem narodowym. Od niedawna polska część parku tworzy wraz z częścią białoruską Euroregion Puszcza Białowieska. Białowieski Park Narodowy i fragment "Bieławieżskaj Puszczy" (4,5 tys. ha pod ścisłą ochroną) zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO.

Puszczańskie liczby przemawiają do wyobraźni: w Białowieskim Parku Narodowym występuje 21 gatunków drzew (w całej Puszczy Białowieskiej 26), 56 gatunków krzewów i 14 rodzajów krzewinek. Unikatową florę parku szacuje się na prawie 5 tys. gatunków, w tym 775 gatunków roślin naczyniowych (1100 w całej puszczy), ponad 3 tys. gatunków grzybów (w tym prawie 430 kapeluszowych), 400 gatunków porostów i prawie 200 gatunków mchów, 81 gatunków śluzowców i 156 gatunków glonów aerofitycznych (żyjących na korze drzew i mchu). Do tej pory w puszczy naliczono 12 tys. gatunków zwierząt, w tym przeszło 10 tys. to owady. Puszcza Białowieska jest światową ostoją żubra tzw. gatunku nizinnego. Atrakcją - nie tylko dla licznie odwiedzających puszczę ornitologów - są czarne bociany, sóweczki, cyraneczki i puchacze.

Na początku XX w., aby móc korzystać z puszczańskiego drzewostanu (prowadzono gospodarkę rabunkową, niestety), zbudowano ponad 200 km linii kolejki wąskotorowej, która docierała do prawie każdego zakątka puszczy. Krótki odcinek Hajnówka-Topiło jest obecnie wykorzystywany do celów turystycznych.

Oprócz Białowieskiego Parku Narodowego na terenie puszczy utworzono 21 rezerwatów przyrody, do których można dotrzeć jedynie pieszo lub rowerem (uwaga: wolno się poruszać tylko po oznakowanych szlakach). Poniżej wymieniono kilka najciekawszych.

Między Lewkowem Starym a Krynicą, około 30 km na północ od Hajnówki.

W starej puszczańskiej wsi z drewnianymi domami mieszka ponad 2 tys. ludzi, w większości wyznania prawosławnego. Historia osady zaczyna się w XVI w., kiedy zbudowano tu dwór myśliwski wielkich książąt litewskich. Następne wieki obfitowały w huczne polowania, pobyty królów polskich i carów rosyjskich. W XIX w. z polecenia cara Aleksandra III zbudowano pałac i murowaną cerkiew, a potem linię kolejową łączącą osadę z Hajnówką. Lata 20. XX w. przyniosły utworzenie pierwszego w Polsce chronionego obszaru przyrodniczego i szkoły dla leśniczych oraz powrót żubrów wytępionych w czasie wojny.

Po II wojnie światowej Białowieża stała się centrum turystycznym i ośrodkiem naukowym. Dzisiaj jest chyba "najlepiej wykształconą" miejscowością w Polsce. Odsetek naukowców wśród jej mieszkańców jest zawrotnie wysoki. Cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy W centrum osady, w której przeważa drewniana zabudowa, wznosi się murowana cerkiew prawosławna, konsekrowana w 1895 r. Obok świątyni stoi eklektyczna drewniana plebania z tego samego okresu.

fot. Renata i Marek Kosińscy

Skansen budownictwa drewnianego Świadczy o tradycji tych ziem - kulturze polskiej, białoruskiej i ukraińskiej. Są tu wiatraki, stodoła, warsztat stolarski, ule, studnia z żurawiem, prawosławna kapliczka, bania. Wszystko zostało uratowane przed zniszczeniem - odnalezione w okolicznych wsiach, rozebrane, przewiezione i złożone na powrót - przez miejscowych entuzjastów, którzy założyli Towarzystwo Opieki nad Zabytkami.

fot. Renata i Marek Kosińscy

Puszczańskie zoo jest ładnie położone wśród drzew. W dużych zagrodach stworzono zwierzętom warunki zbliżone do tych, w jakich żyją na wolności. Dziki mają błoto, łosie bagno, jedynie wilk jest pokrzywdzony, bo siatka wyraźnie go nie zadowala. Główną atrakcją rezerwatu są żubry, ale można tu jeszcze zobaczyć sarny, jelenie, potężne żubronie (skrzyżowanie żubra z bydłem domowym) i koniki polskie. Przed wejściem są stoiska z miejscowymi wyrobami rękodzieła ludowego.
1 km na północ od szosy Białowieża-Hajnówka, skręt w prawo 7 km od Białowieży.

Szlak Dębów Królewskich w uroczysku Stara Białowieża to 400-metrowa ścieżka wijąca się między kilkudziesięcioma wiekowymi drzewami, z których każde nosi imię wielkiej postaci historycznej, najczęściej króla polskiego. Na tabliczkach podano wiek dębów. Najokazalszy, nazwany imieniem Stefana Batorego, ma ponad 5 m obwodu i 40 m wysokości. Prawdopodobnie w tym miejscu stał niegdyś pierwszy dwór wielkich książąt litewskich.
6 km od Białowieży szosą na Teremiski. W Starej Białowieży w wyznaczonych miejscach można rozpalić ognisko.

To największe miasto w rejonie Puszczy Białowieskiej, nazywane bramą do puszczy. Należy do najmłodszych w województwie i nie ma ciekawych zabytków, słynie za to z pięknej nowoczesnej cerkwi, w której odbywają się Międzynarodowe Festiwale Muzyki Cerkiewnej. W mieście jest dużo zieleni.
Hajnówkę zamieszkuje ludność mieszana pod względem narodowościowym i religijnym. Większość z około 25 tys. mieszkańców to wyznawcy prawosławia (w powiecie hajnowskim stanowią 80% ludności). W jednej z czterech szkół średnich obowiązkowa jest nauka białoruskiego i zdaje się egzamin maturalny z tego języka.
W mieście świetnie rozwija się przemysł drzewny i rolniczy. Większość wykorzystywanego drewna nie pochodzi z okolicznych lasów - ponad sto przedsiębiorstw stolarskich i zakłady drzewne sprowadzają drewno z odległych rejonów Polski i z zagranicy.
W centrum wznosi się gmach Muzeum Kultury Białoruskiej, które organizuje wystawy czasowe poświęcone kulturze regionu.

Sobór Świętej Trójcy Prof. A. Grygorowicz z Poznania otrzymał za projekt świątyni prestiżową Nagrodę im. Brata Alberta. Pofałdowane betonowe płaszczyzny, nieregularne kopuły i dzwonnica o niezwykłym kształcie to jeszcze nie wszystko. Wnętrze liczącej zaledwie 20 lat cerkwi jest bardzo kolorowe. Warto przyjrzeć się wspaniałej polichromii, ciekawym witrażom, ikonostasowi i ogromnemu żyrandolowi w kształcie prawosławnego krzyża. Dwupoziomowa świątynia może pomieścić 5 tys. wiernych, co czyni ją jedną z największych w kraju.

fot. Renata i Marek Kosińscy

W lesie, 2 km na północny wschód od Hajnówki w połowie XIX w. zbudowano drewnianą cerkiew Braci Machabeuszów. Krynoczka, bo tak brzmi regionalna nazwa tego miejsca, słynie z uzdrawiającego źródła, w którym wierni zamaczają chustki, po czym przecierają nimi chore miejsce i zostawiają je na gałęziach drzew. Niestety, Krynoczka usytuowana jest na terenie jednostki wojskowej i można do niej wejść jedynie kilka razy w roku podczas świąt prawosławnych. Można ją jednak obejrzeć zza ogrodzenia, a jeśli ktoś jest odważny i szybko biega - nawet z bliska.

Ładnie położona nad stawami wieś niegdyś była osadą pracowników leśnych. W zbiornikach wodnych zatapiano zimą drewno, którego nie były w stanie przerobić hajnowskie tartaki.
Zakątek, który trzeba koniecznie zobaczyć, leży "na końcu świata". Miło posiedzieć na wysuniętym nad wodę drewnianym mostku z daszkiem i ławkami. To najładniejsze miejsce na ognisko w puszczy i ostatni przystanek kolejki wąskotorowej. W okolicznych lasach występuje takie bogactwo ptactwa, że w okresie od wiosny do jesieni między 4.00 a 8.00 można się pozwolić obudzić określonemu gatunkowi ptaków (informuje o tym duża tablica niedaleko leśniczówki). Wędkarze chwalą sobie obfitość ryb w czystej wodzie. Wokół Topiła jest kilka godnych uwagi rezerwatów przyrody i mały hotelik Nadleśnictwa Hajnówka, zajmowany najczęściej przez amatorów polowań.
Mała osada leży 18 km na południe od Hajnówki. Wyjazd na trasę do Kleszczel, za lasem skręt w lewo na Orzeszkowo; stamtąd drogą na Długi Bród do skrętu w lewo na Topiło (jest drogowskaz).

Wieś powstała pod koniec XVI w. Ciekawostką są dwie cerkwie stojące prawie obok siebie: murowana świątynia Wniebowstąpienia Pańskiego z lat 70. XIX w. (obecnie remontowana) i dawna greckokatolicka drewniana cerkiew św. Jana Teologa z 1771 r. Są tu jeszcze trzy kapliczki prawosławne (jedna przy wyjeździe na Trywieżę).
W domu pod nr. 90 utworzono skansen.
Z Hajnówki drogą na Bielsk Podlaski.

Wieś leży na skraju puszczy, nad rzeką o tej samej nazwie. Założona w 1639 r., przez pewien czas miała prawa miejskie. Jej mieszkańcy zajmowali się kiedyś wytopem żelaza z rudy darniowej. W 1777 r. król Stanisław August ufundował w Narewce kościół katolicki, a w niespełna 20 lat później powstała tu cerkiew prawosławna. W XIX w. miejscowi Żydzi, którzy przed wojną stanowili dużą część mieszkańców, wznieśli synagogę.
Obecna murowana biała cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy z zielonymi kopułami została poświęcona w 1870 r. Od ulicy prowadzi do niej piękna droga między wysokimi dębami. Do Narewki warto zajrzeć 7 lipca na wielki i słynny na całą okolicę odpust w dniu św. Jana (zgodnie z prawosławnym kalendarzem, święto to przypada w 13 dni po katolickim).
Narewka jest popularną wsią letniskową. Kąpielisko w centrum przyciąga rzesze turystów.
Za Łosinką wyjazd na trasę Białystok-Hajnówka. W Nowosadach skręt w prawo do Narewki.

Stara wieś nad zalewem, o stylowej białoruskiej zabudowie, w której wyróżnia się murowana cerkiew św. Jerzego Zwycięzcy z XVIII w. Świątynia ma ciekawy, niespotykany w regionie układ przestrzenny - zbudowano ją na planie koła. Siemianówka leży poniżej poziomu wody w zalewie, dlatego chroni ją wał ze stacją pomp.


Zalew Siemianówka
Największy zbiornik wodny na tych terenach ma powierzchnię 32 km˛, szerokość od 1 do 4 km, a długość - 13 km. Szybko stał się centrum wypoczynku i sportów wodnych. Jest też rajem dla wędkarzy - łatwo tu złowić szczupaka czy okonia. Przez środek zbiornika, groblą i mostem, biegnie linia kolejowa między Hajnówką a Cisówką.
Choć Siemianówka jest zbiornikiem sztucznym, powstał plan utworzenia tu rezerwatu przyrody. Ochroną mają być objęte tereny bagienne oraz ostoje dzikiego ptactwa, które upodobało sobie zalew. Ornitolodzy stwierdzili, że żyją tu 164 gatunki ptaków, nic więc dziwnego, że wiosną zbiornik okupują ptasi naukowcy z lornetkami. Najrzadszym gatunkiem zamieszkującym Siemianówkę jest rybitwa białowąsa (70 par - połowa populacji tego gatunku w Polsce).
Z Narewki do zalewu można dojechać krótszą asfaltową drogą przez Lewkowo lub bardziej malowniczą, częściowo piaszczystą przez Olchówkę.

• Biuro Usług Turystycznych PTTK, ul. Kolejowa 17, tel. 0856812295, fax 0856812624; usługi przewodników.
• Szkolne Schronisko Młodzieżowe, ul. Waszkiewicza 6, tel. 0856812560.

• Biuro Obsługi Ruchu Turystycznego PTTK - Centrum Informacji Turystycznej, ul. 3 Maja 37, tel. 0856822785.
• Centrum Turystyki Regionu Puszczy Białowieskiej, ul. 3 Maja 45, tel. 0856824381; punkt informacji o regionie (miejsca noclegowe, szlaki turystyczne, imprezy), sprzedaż map, przewodników.

• Punkt Informacji Turystyczno-Przyrodniczej Leśnego Kompleksu Promocyjnego Puszcza Białowieska, w połowie drogi z Hajnówki do Białowieży, V-IX; punkt zorganizowano w starym wagoniku kolejki wąskotorowej (z parowozem) stojącym na parkingu.

• Carska, ul. Stacja Towarowa 4, tel. 0856812119; dania kuchni polskiej i rosyjskiej.
• Karczma U Jankiela, ul. Krzyże 2a, tel. 0856812840, fax 0856812205, www.dwor-soplicowo.pl, 8.00-22.00 lub do ostatniego gościa; kuchnia polska, staropolska i regionalna; ceny wysokie.
• Żubrówka, ul. Olgi Gabiec 6, tel. 0856812303, fax 0856812570; 200 miejsc w dużej sali z leśną dekoracją i kominkiem; duży wybór dań regionalnych; ceny umiarkowane.

• Leśniczanka, ul. Armii Krajowej 26, tel. 0856822450; kuchnia regionalna; tanio.
• Leśny Dworek, ul. 3 Maja 42, tel. 0856825161; kuchnia regionalna i międzynarodowa; ceny umiarkowane.
• Zajazd Myśliwski, na trasie Hajnówka-Białowieża, tel. 0856812800; dziczyzna; ceny umiarkowane.

• Grill-Bar, na parkingu w połowie drogi między Hajnówką a Białowieżą, czynny do późnego wieczora; szaszłyki, kiełbaski, piwo; czasami ogniska; ceny umiarkowane

• Dwór Soplicowo, ul. Krzyże 2a, tel. 0856812840, fax 0856812205, www.dwor-soplicowo.pl; 90 miejsc w pokojach 2- i 3-os. oraz apartamentach; na miejscu wypożyczalnia sprzętu narciarskiego i rowerów, tenis stołowy, bilard.
• Żubrówka, ul. Olgi Gabiec 6, tel. 0856812303, fax 0856812560; 177 miejsc w apartamentach i pokojach; można płacić kartą kredytową.
• Białowieski***, ***, ul. Waszkiewicza 218b, tel. 0856812022, fax 0856812021; 130 miejsc w pokojach 2-os. z łazienkami i TV; restauracja, kantor, sauna, jacuzzi, solarium i siłownia; możliwość wypożyczenia rowerów i sprzętu wodnego.
• Dom Myśliwski, Park Pałacowy 8, tel. /fax 0856812584; 34 miejsca w apartamentach i pokojach z łazienkami; sala kominkowa.
• Dom pod Bocianem , ul. Olgi Gabiec 12, tel. 0856812681; część pokoi urządzona na ludowo; możliwość wypożyczenia roweru; niewielkie pole namiotowe.
• Pensjonat Unikat, ul. Waszkiewicza 39, tel. /fax 0856812774; na miejscu restauracja; można zamówić ognisko w puszczy z obsługą kulinarną; kulig, bryczki.
• Nad Stawami, ul. Mostowa 21, tel. 0856812248; elegancki pensjonat; rowery, ogniska, możliwość łowienia ryb, jesienią wyprawy na grzyby.
• Dom Wycieczkowy PTTK, Park Pałacowy 10, tel. 0856812505; 44 miejsca w apartamentach i pokojach z łazienkami; można płacić kartą kredytową.
• Leśniczówka Jagiellońskie, kontakt Nadleśnictwo Białowieża, ul. Wojciechówka 4, tel. 0856812405; w puszczy, dojście ścieżką edukacyjną "Krajobrazy Puszczy" lub czerwonym szlakiem, ok. 1 godz. z Białowieży; 5 miejsc w 3 pokojach z łazienkami i WC; możliwość skorzystania z kuchni lub zamówienia całodziennego wyżywienia; rezerwacja na 14 dni przed przyjazdem.
• Gawra, ul. gen. M. Polecha 2, tel. 0856812804; 26 miejsc.
• Kwatera Myśliwska, kontakt Nadleśnictwo Białowieża, ul. Wojciechówka 4, tel. 0856812405, fax 0856812410; w lesie 5 km od Białowieży, w siedlisku Podcerkwa; 2 pokoje dla 8 osób; warunki spartańskie, bo bez prądu i wody (chyba że z nadleśnictwa przywiozą agregat); kilka kilometrów lasem do najbliższego domostwa, za oknem żubry; na dojazd samochodem do Podcerkwy trzeba dostać zezwolenie z nadleśnictwa.
• Schronisko Młodzieżowe Paprotka, ul. Waszkiewicza 6, tel. 0856812560, całoroczne; 46 miejsc.
• Gospodarstwa agroturystyczne, Wiera Natorin, ul. Tropinka 51, tel. 0856812735; Zenaida Buszko, ul. Południowa 33, tel. 0856812696; Agnieszka Paszko, ul. Waszkiewicza 90, tel. 0856812227; ul. Tropinka 31, tel. 0856812599.
• Pole namiotowe Grudki, ul. Grudki, tel. 0856812484, V-IX; ładnie położone w lesie; toalety, ciepła woda, możliwość podłączenia prądu do przyczepy kempingowej.

• Gospodarstwo agroturystyczne, Walentyna i Konstanty Szymoniuk, Grabowiec 14, tel. 0856852105.

• Darz Bór, Gruszki 15, tel. 0856858169; 18 miejsc.

• Zajazd Bronuszka, ul. Parkowa 8, tel. 0856822394; 60 miejsc noclegowych w pokojach 2- i 3-os. z łazienkami i TV.
• Zajazd Orzechowski, ul. Piłsudskiego 14, tel. 0856822758, fax 0856822394; 43 miejsca w pokojach 1-3-os. z łazienkami, telefonami, TV oraz apartament; restauracja, wypożyczalnia rowerów; najwyższy standard w rejonie Puszczy Białowieskiej.

• Kwatera agroturystyczna Tarpan, uAlicja Karczewska, Masiewo I (Stare) 34 tel. 0606450949.

• Pole biwakowe Pod Dębami w Świnorojach,Nadleśnictwo Browsk, tel. 0856858344, 0856858089; dobre miejsce na wędkowanie i grzybobranie.

• Gospodarstwo agroturystyczne,Sławomir Andrejuk, Sawiny Gród 5, tel. 0856845042.

• Wypożyczalnie rowerów, uhotel Żubrówka, ul. O. Gabiec 6; PTTK, Biuro Usług Turystycznych, ul. Kolejowa 17; hotel Białowieski, ul. Waszkiewicza 218b; Biuro Turystyki "Ryś", ul. Krzyże 22.
• Sanie i bryczki na kuligi białe i zielone, Biuro Usług Turystycznych PTTK, ul. Kolejowa 17; ok. 200 zł za 4-os. sanie lub bryczkę na 3 godz.

• Sanie i bryczki na kuligi białe i zielone, Biuro Obsługi Ruchu Turystycznego PTTK - Centrum Informacji Turystycznej, ul. 3 Maja 37, tel. 0856822785; ok. 180 zł za 4-os. sanie lub bryczkę na 3 godz.
• Kolejka wąskotorowa, zabytkowe wagoniki jeżdżą na trasie Hajnówka-Topiło. Przejazdy indywidualne tylko w okresie letnim (bilet tam i z powrotem 20 zł). Poza sezonem możliwość wynajęcia całej kolejki (ok. 1300 zł dorośli i 1000 zł dzieci). Pociąg zatrzymuje się w rezerwatach i miejscach widokowych. Kolejka może zabrać jednorazowo do 150 osób; zależnie od wariantu trasy jazda trwa 1-3 godz. (w jedną stronę). Wzdłuż torów biegnie ścieżka dydaktyczna. Informacje w biurze kolejki wąskotorowej, ul. Dzielnicowa 12, tel. 0856822689.

• Jazda konna i wynajem bryczek, Andrzej Karczewski, Masiewo I 34, tel. 0606450949; konie huculskie.

• Jazda konna i wynajem bryczek, Mirosław Szlachciuk, Pogorzelce 42, tel. 0856812793.

• Jazda konna i wynajem bryczek, Dariusz Wiącek, Teremiski 2, tel. 0856812458.

• Międzynarodowy Festiwal Przyrody, konkurs fotograficzny, pokazy filmów, IX lub X.
• Noc kupały, impreza plenerowa, prezentacja zespołów ludowych, puszczanie wianków na wodę, organizator: Białowieski Ośrodek Kultury, tel. 0856812359, pierwsza sb. VII.

• Międzynarodowy Festiwal Muzyki Cerkiewnej, , przesłuchania chórów w soborze św. Trójcy w Hajnówce; informacje: tel. /fax 0856823202, V.
• Hajnowski Festiwal Muzyki Kameralnej i Organowej, w kościele Podwyższenia Krzyża Świętego z zabytkowymi organami wysokiej klasy - jedynym takim instrumentem w północno-wschodniej Polsce, tel. 0856822250, V-VIII.

• Wojewódzki Przegląd Zespołów Folklorystycznych, impreza przebiega pod hasłem "W poszukiwaniu i przekazywaniu folkloru", tel. 0856858034, VI.