(fot.wikipedia "Łódź manofaktura")
Nasza nowa wycieczka zabierze Państwa w magiczną podróż po Łodzi, które nie bez powodu jest jednym z ulubionych miejsc amerykańskiego reżysera Davida Lyncha. Łódź jest czwartym co do wielkości polskim miastem i nawet, jeśli na pierwszy rzut oka wydaje się być mało zachęcająca, znajdą w niej Państwo wiele interesujących miejsc, zabytków i atrakcji. Warto odwiedzić Łódź i poznać ją bliżej…
Łódź to miasto o charakterze industrialnym, często porównywane do angielskiego Manchesteru.
Podczas wycieczki zobaczycie Państwo Księży Młyn, dzielnicę mieszkalno-przemysłowej o niezwykłym klimacie, która w XIX wieku stanowiła swego rodzaju „miasto w mieście”. Odwiedzą Państwo także dawną fabrykę Izraela Poznańskiego „króla bawełny”, obecnie popularne centrum handlowo-rozrywkowe i największy łódzki pałac, który należał niegdyś również do Poznańskiego. Pałac wybudowano w XIX wieku i przetrwał on do naszych czasów tylko dzięki temu, że podczas drugiej wojny światowej mieściła się tam siedziba administracji niemieckiej. Ukoronowaniem wycieczki będzie spacer najdłuższym deptakiem handlowym w Europie – ulicą Piotrkowską.
Nie należy zapominać, że Łódź to nie tylko historia, ale także kultura, a dokładnie - film. To właśnie z tego miasta wywodzi się pokolenie najznakomitszych polskich reżyserów takich, jak zdobywca Oscara Andrzej Wajda, Krzysztof Zanussi oraz Krzysztof Kieślowski.
Na początek jak zawsze trochę historii.
Pierwsza wzmianka o tej miejscowości znajduje się w dokumencie z 1332 roku (wieś Łodzia); prawa miejskie zostały nadane w Przedborzu nad Pilicą w 1423 roku, a wraz z nimi pozwolenie na organizowanie targów. Do końca XVII wieku Łódź rozwijała się jako małe miasteczko rolnicze, będące własnością biskupstwa włocławskiego. Stała się ona wtedy lokalnym ośrodkiem handlowym oraz rzemieślniczym. W szczytowym okresie rozwoju „Łodzi rolniczej”, na początku XVI wieku, miasto liczyło 70 rodzin mieszczańskich i około 30 domostw (1534 roku odbył się pierwszy spis ludności).
Więcej
Okres najazdów szwedzkich w połowie XVII wieku doprowadził do upadku i częściowego wyludnienia. Po II rozbiorze Polski w 1793 r. Łódź trafia do zaboru pruskiego. W tym czasie liczyła jedynie 250 mieszkańców, a obszar zabudowany obejmuje obecne Stare Miasto. Od 1807 roku należała do Księstwa Warszawskiego, a od 1815 roku do Królestwa Polskiego.
zwiń
W 1820 roku decyzją władz rządowych nastąpiło włączenie Łodzi do grona osad przemysłowych i przeznaczenie jej roli ośrodka tkackiego i sukienniczego. Przemawiały za tym warunki naturalne i prawne:
- państwowa własność ziemi – możliwość wydzielania działek osadnikom,
- duże zalesienie – drewno jako materiał budowlany i opałowy,
- liczne drobne rzeczki o dużym spadku (m.in. Ostroga/Łódka, Jasień, Olechówka) – energia do napędu maszyn.
Decyzja ta była początkiem okresu rozwoju „Łodzi przemysłowej”. Do Łodzi przybywali głównie niemieckojęzyczni tkacze z Wielkopolski, Śląska, Saksonii, Czech, Brandenburgii i Moraw. Rejony te posiadały długą tradycję rzemiosła tkackiego, która jednak powoli chyliła się ku upadkowi wskutek procesów industrializacji, jak i utraty rynków zbytu związanej z nowym podziałem politycznym Europy po 1815 roku.
Aby sprostać potrzebom osadników, władze miejskie – w latach 1821-1823 – rozplanowały i wytyczyły osadę sukienniczą Nowe Miasto. Ulokowano ją na południe od istniejącego Starego Miasta, a najważniejszym jej elementem był centralnie położony, ośmioboczny rynek, z czterema wylotowymi ulicami na jego osiach (Nowy Rynek – dzisiejszy plac Wolności).
Więcej
W latach 1824-1827 wytyczono kolejną osadę – Łódka, położoną na południe od Nowego Miasta, wzdłuż osi, którą stanowiła ulica Piotrkowska. Nastąpił gwałtowny rozwój Łodzi i przeobrażenie jej w ciągu kilkudziesięciu lat z małej mieściny w przemysłową metropolię. W latach 30. XIX Łódź eksportowała swoje wyroby głównie do Rosji i Chin.
Okres po upadku powstania listopadowego (1831 rok) przyniósł bariery celne i pewną stagnację. Kolejny okres koniunktury napędził w drugiej połowie XIX wieku rozwój rynku wewnętrznego, otwarcie w 1865 roku linii kolejowej Fabryczno-Łódzkiej do Koluszek na trasie kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, napływ taniej siły roboczej (po uwłaszczeniu chłopstwa) i ponowne otwarcie eksportu po zniesieniu przez Rosję granicy celnej w 1851 roku, oraz wprowadzenie w 1877 roku tzw. złotych ceł na granicy Cesarstwa Rosyjskiego.
W tym czasie rosły fortuny przemysłowe Scheiblerów, Grohmanów, Poznańskich. Powstały pierwsze miejscowe banki, rósł też udział lokalnego kapitału w bankach warszawskich. Łódź stała się miejscem wielkich szans, głównie dla Żydów, Niemców, Polaków i Rosjan – przysłowiową Ziemią Obiecaną (jest to publicystyczne określenie Łodzi, będące tytułem powieści Władysława Reymonta). Ich ślady są ciągle czytelne w dzisiejszym mieście w postaci zespołów pofabrycznych, zabytków architektonicznych, świątyń czy cmentarzy.
zwiń
W listopadzie 1918 r. Łódź weszła w skład tworzącego się państwa polskiego. W czasie II wojny światowej ludność Łodzi zmniejszyła się z 670 do 300 tys. mieszkańców, co było spowodowane wymordowaniem przez hitlerowców ludności żydowskiej i wysiedleniem dużej części Polaków oraz powojennymi wyjazdami Niemców.
Znacznym zniszczeniom uległ przemysł, zniszczonych było wiele budynków, a maszyny zniszczone lub rozkradzione. Mimo trudności reaktywowano produkcję w łódzkich zakładach w szybkim tempie.
W 1958 roku utworzono Państwową Wyższą Szkołę Filmową, Telewizyjną i Teatralną im. Leona Schillera. Placówkę uruchomiono w wyniku połączenia dwóch łódzkich uczelni – Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, powstałej w 1948 r. i Państwowej Wyższej Szkoły Aktorskiej (powstałej w 1949 r. w miejsce Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Warszawie z siedzibą w Łodzi, przemianowanej w 1954 r. na Państwową Wyższą Szkołę Teatralną im. Leona Schillera).
W 1945 roku powstała Wytwórnia Filmów Fabularnych, przy ul. Łąkowej 29. WFF szybko stała się największym ośrodkiem produkcji filmowej w powojennej Polsce.
Nasz spacer zaczynamy od Pałacu Poznańskiego przy ulicy Ogrodowej 15.
Jest to największa w Polsce rezydencja fabrykancka. W przeszłości należała do Izraela Kalmanowicza Poznańskiego, dziś stanowi siedzibą Muzeum Miasta Łodzi. Neobarokowa budowla zajmuje cały narożnik ulic Zachodniej i Ogrodowej, przy której wznoszą się potężne mury fabryk i osiedla domów robotniczych. Cały ten zespół powstał w latach 1872-1902 i zachował się do dzisiaj bez większych zmian. Dawna fabryka zatrudniała ponad 6 tys. osób i produkowała tkaniny bawełniane, ustępowała wielkością tylko zakładom Karola W. Scheiblera - Księży Młyn.
(fot.wikipedia "Ławeczka Tuwima")
Obecnie zabytkowe budynki fabryczne adaptowane są na centrum rozrywki i handlu. W znacznej części pomieszczeń znajdują się tematyczne wystawy poświęcone dziejom Łodzi i wybitnym łodzianom: Julianowi Tuwimowi, Władysławowi Reymontowi, Jerzemu Kosińskiemu, Karolowi Dedeciusowi, Janowi Karskiemu, rodzinie Bacewiczów, Arturowi Rubinsteinowi. Temu ostatniemu poświęcono najwięcej miejsca, a interesująca ekspozycja zawiera ponad 2000 eksponatów (w tym fotografie, ubiory, odznaczenia, statuetkę filmowego Oskara i szpadę członka Akademii Francuskiej). Tłem dla wystaw są wysmakowane, gustownie dekorowane salony i saloniki.
Spod pałacu ruszamy ulicą Ogrodową w kierunku wschodnim, na pierwszym skrzyżowaniu skręcamy w prawo, w ulicę Nowomiejska, którą dojdziemy do Placu Wolności.
Plac Wolności wytyczony został w 1823 roku jako rynek zakładanej wówczas osady sukienniczej "Nowe Miasto", na skrzyżowaniu traktu Piotrkowskiego biegnącego z północy na południe i ul. Średniej (obecnie Pomorska) biegnącej ze wschodu na zachód. Nadano mu kształt regularnego ośmiokąta foremnego. Dla odróżnienia od pierwotnego rynku Łodzi, położonego ok. 450 m na północ, był nazywany Nowym Rynkiem. W centrum placu usytuowano miejskie targowisko. Przy placu w 1827 roku stanął budynek Ratusza Miejskiego, oraz kościół ewangelicki Św. Trójcy (pierwsze reprezentacyjne budynki Łodzi). W 1898 roku na Nowy Rynek dotarła komunikacja tramwajowa, a targowisko zostało przekształcone w reprezentacyjny plac miasta.
Rynek został przemianowany na Plac Wolności w chwili odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918. W roku 1930, pośrodku placu, stanął pomnik Tadeusza Kościuszki.
Opuszczamy Plac i wchodzimy w ulicę Piotrkowską, która biegnie południkowo w linii prostej, pomiędzy placem Wolności a placem Niepodległości.
Dziś to najdłuższy deptak handlowy w Europie – ma ponad 4 km długości. Przy Piotrkowskiej mieści się większość przybytków kulturalnych miasta, setki restauracji, pubów, eleganckich sklepów i zabytków. O tej ulicy powstają fraszki, wiersze, piosenki. Mówi się, iż Łódź to ulica Piotrkowska i to, co się na niej zmieściło.
Ulica ta stanowiła od samego początku oś centralną, wokół której rozbudowywało się miasto, a jej rozwój spontanicznie nadał obecny kształt jego centrum. Początkowo ulica stanowiła głównie trakt komunikacyjny, jednak z czasem zamieniła się ona w „wizytówkę miasta”, centrum rozrywki i handlu, gdzie koncentrowało się całe życie rozrastającej się aglomeracji przemysłowej. Ulica podupadła znacznie po II wojnie światowej. Dopiero po 1990 roku została poddana stopniowej rewitalizacji i zamieniona w rodzaj deptaka, który w dużym stopniu pełni rolę podobną do rynku starówki innych miast. Budowle, urbanistyka, instytucje, restauracje, kluby i puby umieszczone w pobliżu tej ulicy tworzą obecnie szczególną jej atmosferę o kultowym charakterze, wykraczającym zasięgiem poza Łódź.
Początkowo obecna ulica Piotrkowska pełniła funkcję traktu łączącego Piotrków Trybunalski ze Zgierzem, na szlaku którego znajdowała się mała, przydrożna osada miejska Łódź, zagubiona w zwartej wtedy Puszczy Łódzkiej.
Więcej
W 1821 roku Rajmund Rembieliński – prezes Komisji Województwa Mazowieckiego - rozpoczął działania zmierzające do regulacji zabudowy osady fabrycznej. Osadę tę nazwano Nowym Miastem i znajdowała się ona na południe od „starej” Łodzi. Na planie osady, sporządzonym przez geometrę Viebiega, wyznaczono linię traktu, a wzdłuż niego przecznice oraz standardowe jednomorgowe parcele szerokości 17,5-21 m, przydzielane rzemieślnikom tkackim. Na parceli budowano standardowy dom-warsztat, który lokalizowano frontem przy trakcie, zaś resztę działki stanowił „ogród" dla rodziny właściciela.
Przydział działki zależał od rodzaju deklarowanej produkcji. Dzięki temu w sąsiedztwie znajdowały się manufaktury (warsztaty) rzemieślników o jednakowej specjalności. W północnej części traktu zlokalizowano działki dla sukienników, dalej na południe dla tkaczy-płócienników (wyrabiających tkaniny lniane), następnie dla rzemieślników wykańczających tkaniny (bielników, farbiarzy), a na samym południu traktu znajdował się targ, na którym sprzedawano gotowe produkty.
Na północnym końcu tego traktu wyznaczono Rynek Nowego Miasta (obecnie pl. Wolności) – pełniący funkcje administracyjne dla osady rzemieślniczej. Rynek Nowego Miasta znajdował się na południe od rynku Starego Miasta i nieco na zachód od najstarszej, wiejskiej części Łodzi. W tym czasie cały ten trakt wraz z oboma rynkami i targiem był drogą łączącą stolicę guberni piotrkowskiej, którą był Piotrków Trybunalski, ze Zgierzem i Łęczycą.
Pierwotnie (ok. 1815) nazwy „ulica Piotrkowska” używano wobec północnej części traktu, łączącej oba rynki (czyli ówczesny Stary Rynek i Nowy Rynek), tj. dzisiejszej ul. Nowomiejskiej, początkowego odcinka ul. Zgierskiej oraz pl. Kościelnego - natomiast południowy odcinek (dzisiejsza ul. Piotrkowska) nie miał nazwy. Wkrótce jednak nazwę „ulica Piotrkowska” nadano całemu odcinkowi traktu piotrkowskiego, przebiegającemu w nowo założonej osadzie rzemieślniczej, czyli w Nowym Mieście. Nazwa ta została nadana przez burmistrza Starego Miasta, Czarnkowskiego, i budowniczego obwodu łęczyckiego, Dürringa. W 1823 roku stanęły tabliczki z taką nazwą, a pięć lat później nazwę tę potwierdzono w piśmie rządowym i naniesiono na plan osady.
zwiń
Trakt piotrkowski w „nowej” Łodzi, nazywany od tego czasu ulicą Piotrkowską, do roku 1865, tj. czasu połączenia Łodzi linią kolejową z Koluszkami i Koleją Warszawsko-Wiedeńską, był głównym połączeniem komunikacyjnym pomiędzy Łodzią i Piotrkowem Trybunalskim, którym toczył się konny ruch osobowy i towarowy z użyciem wielkich wozów i dyliżansów. Część tych wozów skręcała w ulicę Główną („główną” przecznicę Piotrkowskiej – dziś aleję Piłsudskiego), kierując się na szosę rokicińską do Rokicin, w których mieściła się najbliższa stacja kolejowa.
Jednocześnie pełnił on rolę wewnętrznej drogi łączącej poszczególne warsztaty rzemieślników tkackich różnych specjalności, wymieniających swe półprodukty, i ogniskującej życie wewnętrzne powstającego miasta przemysłowego. Ulica Piotrkowska stanowiła zatem rodzaj wewnętrznego dziedzińca i rynku dla wielkiej „manufaktury łódzkiej”, jaką w całości było Nowe Miasto. Tą jej funkcją jest tłumaczony fakt, że w Łodzi nigdy nie ukształtowało się klasyczne centrum miejskie z centralnie położonym rynkiem i współśrodkowo rozrastającymi się instytucjami handlowymi i życia publicznego, a jego zadania przejęła ul. Piotrkowska.
Więcej
Okres „Łodzi rzemieślniczej” szybko się skończył, gdy na obrzeżach Nowego Miasta powstały fabryki, które przejęły produkcję rzemieślniczą. Natomiast działki tkaczy zostały podzielone i wykupione przez właścicieli fabryk oraz przez przedstawicieli szeroko rozumianej sfery usługowej, co zasadniczo zmieniło charakter tej ulicy. Po roku 1863 i likwidacji organów samorządowych zaprzestano planowania urbanistycznego Łodzi i miasto to zaczęło rozrastać się żywiołowo. Niemniej jednak pierwotny i przemyślany plan miasta, który powstał u jego zarania, jest dotąd czytelny w układzie ulic centrum.
zwiń
W latach 1945-1990 ulica ulegała postępującej degradacji. Do połowy lat 70. XX wieku stare, eklektyczne kamienice nie były uważane przez ówczesną władzę za zabytki. Kilkanaście z nich zostało wyburzonych, pod budowę biurowców i domów handlowych budowanych zwykle w stylu międzynarodowym. Jeszcze w latach 80. odpadające, grożące przechodniom elementy zdobnicze elewacji niszczejących kamienic były często po prostu skuwane ze ścian, choć zaczęto już wówczas renowację kilku wybranych obiektów.
Charakter ulicy zmienił się dopiero po 1990, kiedy to, z inicjatywy architekta Marka Janiaka, członka grupy artystycznej Łódź Kaliska, powstała Fundacja Ulicy Piotrkowskiej, która za cel obrała sobie rewitalizację tej ulicy i zrealizowanie idei deptaka. Jako pierwszy, w 1992 został wyłączony z ruchu odcinek od Al. Piłsudskiego do ul. Tuwima. Został on wyłożony kolorową kostką i zaopatrzony w modernistyczne latarnie i inne elementy małej architektury. Był on mocno krytykowany przez konserwatorów i historyków kultury, jako nieprzystający do ogólnego klimatu tej ulicy.
Więcej
Kolejne części ulicy w kierunku północnym, aż do Placu Wolności były rewitalizowane i wyłączane z ruchu w latach 1993-1997. Były one wykładane szarą kostką lub kostką imitującą dawny bruk i zaopatrywane w coraz ładniejsze, stylowe elementy małej architektury. Każdy kolejno oddawany odcinek ma jednak inną powierzchnię i inny styl dodatków, co również bywa krytykowane.
Wraz ze zmianą wystroju ulicy, rewitalizowane były także stojące przy niej kamienice i pałacyki, do których wprowadzały się puby, restauracje, sklepy i kawiarnie. Początkowo remontowano głównie fasady kamienic, jednak ze wzrostem popularności ulicy i zajęciem większości najbardziej atrakcyjnych lokali frontowych, rewitalizacja stopniowo zaczęła też dochodzić do podwórek i oficyn.
zwiń
(fot.wikipedia "Graffiti na Piotrkowskiej")
Dziś Piotrkowska to oś aglomeracji łódzkiej. To tu, lub w jej pobliżu znajdują się niemal wszystkie najważniejsze urzędy administracji publicznej, siedziby banków, sklepy, restauracje i mnóstwo pubów. To tu odbywa się większość łódzkich imprez, festynów, marszów i uroczystości państwowych.
Pomiędzy ul. Tuwima a Nawrot znajduje się Pomnik Łodzian Przełomu Tysiącleci, czyli imienna nawierzchnia pokrywająca fragment ul. Piotrkowskiej; prawdopodobnie jest to jedyny tego typu pomnik na świecie, zawierający obecnie 13454 imienne kostki.
Od 1 czerwca 2009 roku na ulicy Piotrkowskiej znajdują się zdroje uliczne, czyli seria obiektów małej architektury, powstała dzięki inicjatywie Zakładu Wodociągów i Kanalizacji w Łodzi w ramach projektu "Fontanny dla Łodzi". Zdroje, w formie granitowych kolumn z rzeźbami dzieci i ryb, dostarczają wody pitnej przechodniom. Ich twórcami są łódzcy rzeźbiarze, Magdalena Walczak i Marcin Mielczarek, ich autorstwa jest także Pomnik Misia Uszatka, również znajdujący się przy ulicy Piotrkowskiej.
Więcej
Od Placu Niepodległości do skrzyżowania z alejami Mickiewicza/Piłsudskiego, na Piotrkowskiej obowiązuje normalny ruch uliczny, i jest ona wyłożona zwykłym asfaltem i chodnikami z płyt betonowych. Na odcinku od Placu Niepodległości do skrzyżowania z ulicami Żwirki oraz Wigury utrzymywany jest nadal dość intensywny ruch tramwajów i autobusów. Mimo to, również na tym odcinku ulicy funkcjonuje wiele sklepów, restauracji i pubów, aczkolwiek nie mają one tak reprezentacyjnego charakteru, jak na deptakowej jej części.
Od Mickiewicza do Placu Wolności ulica jest teoretycznie, w godzinach 8-22, wyłączona z ruchu samochodowego. Przez całą dobę obowiązuje tu ograniczenie prędkości do 20 km/h, jest ono jednak masowo ignorowane przez kierowców. Piotrkowska nie jest jednak ani praktycznie, ani formalnie deptakiem. Liczba pojazdów mających warunkowe zezwolenie na wjazd jest na tyle duża, że swobodne poruszanie się po jezdni jest niebezpieczne i większość osób spaceruje zwykle chodnikami. Sytuacja ta zmienia się tylko w trakcie imprez masowych, kiedy to ulica jest rzeczywiście, skutecznie wyłączana z ruchu, co ma miejsce np. w trakcie Dni Łodzi.
Ze względu na długość tej ulicy i brak wzdłuż niej typowej, publicznej komunikacji kołowej, jej rolę w dużym stopniu przejęły riksze. Riksze na Piotrkowskiej zostały zainaugurowane w 1993 z inicjatywy Fundacji Ulicy Piotrkowskiej, która wywalczyła prawo do jazdy rowerami wzdłuż całej ulicy, oraz wspierała powstawanie przedsiębiorstw organizujących ten rodzaj transportu.
W 2003 jako alternatywa dla riksz, został uruchomiony tzw. trambus – powolny, nieprzekraczający 20 km/h autobus, będący atrapą zabytkowego tramwaju Herbrand "na gumowych kołach".
zwiń
(fot.wikipedia "Biała fabryka")
W okresie wiosenno-jesiennym, część jezdni jest zajmowana przez ogródki prowadzone przez restauracje, kawiarnie i puby. Największe ich zagęszczenie występuje na odcinku od ulicy Nawrot do ul. Jaracza. Ten fragment Piotrkowskiej, w pogodne, letnie wieczory staje się rodzajem salonu miasta, pełniąc rolę, jaka w innych miejscach jest realizowana przez rynki starych miast.
Na ul. Piotrkowskiej między ul. 6 Sierpnia a pasażem Rubinsteina znajduje się Aleja Gwiazd. Na pomysł alei na wzór hollywoodzki wpadł w 1996 aktor Jan Machulski. Pierwsza mosiężna gwiazda – dla aktora Andrzeja Seweryna – została wmurowana rok później. Po stronie parzystej (wschodniej) są gwiazdy reżyserów, po stronie nieparzystej znajdują się płaskorzeźby aktorów.
Zaczynamy spacer ulicą Piotrkowską od placu Wolności. Pod numerem 11 znajduje się Kamienica Scheiblerów. Budynek powstał w latach 1880 - 1882 u zbiegu ulic Piotrkowskiej i Próchnika. Ten okazały czteropiętrowy budynek, zbudowany został na planie litery U, dwa potężne skrzydła rozchodzące się pod kątem 90° połączone zostały narożną wieżą ozdobioną okrągłym wykuszem i zakończoną ośmioboczną kopułą z wieńczącym ją ozdobnym masztem. Trzeci bok tworzy oficyna. Na elewacji kamienicy można dostrzec ozdobne motywy neorenesansowe i neobarokowe. Całość robi wrażenie budowli wzorowanej na włoskim renesansie. Był to pierwszy tak okazały budynek w mieście.
Więcej
Numer 12 to kamienica Dawida Sendrowicza. Kamienica powstała w 1897 roku według projektu architekta Dawida Lande, na zamówienie Dawida Sendrowicza. Na czterokondygnacyjnym budynku odnaleźć można motywy neoromańskie, neogotyckie i neorenesansowe. Zwraca uwagę wykusz nakryty pięknym hełmem i dwa pseudoryzality ze szczytami zdobionymi m.in. płaskorzeźbami smoków i delfinów.
Pod numerem 29 znajduje się dawny Dom Bankowy Wilhelma Landaua, którego budowa została ukończona w 1903 roku. Architektura budynku łączy neobarokową formę, wzorowana na ówczesnej architekturze paryskiej, z detalem o charakterze secesyjnym: roślinno-geometrycznymi ornamentami, charakterystycznymi maskami, miękkim wykrojem okien. Secesyjny wystrój ozdobił także wnętrza.
Elewacja kamienicy od strony ulicy Piotrkowskiej ma sześć okien, a dłuższa od strony Więckowskiego – osiem. Obie elewacje łączy półokrągły narożnik o trzech oknach, zwieńczony kopułą. Nad głównym portalem, od ulicy Piotrkowskiej głowa Merkurego – boga handlu, w otoczeniu liści i roślin, a w łuku portalu inicjały właściciela WL wplecione w dekoracje roślinne.
zwiń
(fot.wikipedia "Pałac Scheiblerów")
Numer 37 to kamienica Dawida Szmulewicza z 1903 roku. Jest to imponująca pięciokondygnacyjna kamienica czynszowa, wzniesiona na planie prostokąta, z wykuszem na osi, z dwoma oficynami od zachodu, ustawionymi skośnie do budynku frontowego i jedna poprzeczną zamykającą podwórze od zachodu. Oficyny są trzypiętrowe z poddaszami. Wykusz przez trzy piętra, na planie prostokąta, wsparty na wolutowych wspornikach nad parterem, zakończony jest u szczytu balkonem. Nad najwyższą kondygnacja wznosi się ciekawa, smukła kopuła nakryta hełmem. Nadproża okien fasady ozdobione są ornamentem o charakterze secesyjnym: liście, wstęgi, głowy lwów i maski kobiece (maszkarony). Okna na pierwszym i czwartym piętrze prostokątne, wąskie i wysokie.
Okna pierwszego, czwartego piętra i okna w górnej części wykusza zamknięte łukiem odcinkowym - spłaszczonym. Architekt zaprojektował również stolarkę drzwi i okien, bramę i kraty o delikatnym, charakterystycznym dla secesji rysunku. Zachowała się dekoracja bramy wjazdowej, balustrada schodów, a także sztukatorski wystrój pomieszczeń i klatek schodowych. Parter kamienicy został przebudowany.
Kolejna interesująca kamienica znajduje się pod numerem 43. Jest to kamienica Oszera Kohna. Dom należy do rzadkich w Łodzi przykładów secesji. Kamienica powstała w latach siedemdziesiątych XIX wieku. W 1901 roku otrzymała w wyniku przebudowy charakter secesyjny, z kopułą zwieńczoną bukietem z liści i kwiatów. Przebudowę zaprojektował mający w tym budynku swoją pracownię architekt Gustaw Landau-Gutenteger. Typowe dla secesji berlińskiej są obramienia okien przypominające pnie drzew i nadproża pokryte stylizowanymi liśćmi.
W podwórzu kamienicy od 1899 roku istniała Synagoga Eliakima Gliksmana i Jakuba Jankielewicza.
Więcej
Numer 53 to kamienica Hermana Konstadta. Jest to eklektyczna kamienica powstała w 1885 roku, według projektu Juliusza Adolfa Junga. Charakterystycznym elementem kamienicy jest wykusz nad bramą, którego dźwigają dwaj atlanci. Na wyższych kondygnacjach umieszczono kariatydy.
Numer 74 - Dom Towarzystwa Akcyjnego Ludwika Geyera. Budynek ma kształt litery L, wzniesiony według projektu J. Junga w latach 1882 – 1886. Bogate zdobienia elewacji utrzymane w duchu dojrzałego włoskiego renesansu. Wieżyczka z motywem kariatyd jest nakryta kopułą. Dach zakończony balustradą, pod gzymsem fryz festonowy. Na piętrze są dwa balkony.W budynku mieściły się biura firmy Ludwika Geyera. Na parterze znajdowała się znana restauracja Sprzączkowskiego. Pod koniec XIX wieku otworzył tu swoją filię warszawski Bank Handlowy. Obecnie właścicielem budynku jest Citibank Handlowy.
zwiń
Pod numerem 77 znajduje się Dom Bankowy/Pałac Maksymiliana Goldfedera. Pałac został wzniesiony w 1889 roku według projektu architekta miejskiego – Hilarego Majewskiego. Zachowany do dzisiaj pałac to budowla usytuowana w linii regulacyjnej ulicy, jednopiętrowa, oparta na wzorcach renesansu włoskiego, z przylegającą do niego oficyną. Budynek zwieńczony jest gzymsem kordonowym z tralkową balustradą, na której niegdyś stały wazy i obeliskowe sterczyny. Na bocznej osi umieszczono przejazdową bramę, w której znajduje się wejście do budynku. Fasada zdobiona jest rustykalnym boniowaniem na parterze, płaskim na piętrze. Pod gzymsem biegnie fryz, z niewielkimi kwadratowymi kinami, a płaszczyzny pomiędzy nimi wypełnione są dekoracją z motywem girland, podtrzymywanych przez putta.
Okna parteru i brama zamknięte są półkoliście, zaś okna piętra prostokątnie, zwieńczone półkolistym tympanonem z motywem konchy. Dwa z nich, typu porte fenetre, są wyjściem na balkony o marmurowej ażurowej balustradzie, z bogato zdobionymi wspornikami. Do budynku prowadziły dwa wejścia: główne z bramy przejazdowej i gospodarcze do bocznej klatki schodowej w oficynie. Obecnie znajduje się tutaj wiele instytucji, w tym słynny klub studencki Siódemki.
Więcej
Numer 86 to "Kamienica pod Gutenbergiem" Jana Petersilge w Łodzi - zabytkowy budynek pochodzący z XIX wieku. Budynek ma eklektyczną elewację, bardzo bogato ornamentowaną: liście, kwiaty, amorki. W części środkowej umieszczony został posąg Jana Gutenberga, pomiędzy oknami zaś znajdują się medaliony z portretami wynalazców drukarskich.
zwiń
Numer 90 - Kamienica Teodora Steigerta. Budynek został wzniesiony w latach 1895-1896 według projektu Franciszka Chełmińskiego. W dekoracyjnej bramie wjazdowej wkomponowano datę ukończenia budowy.
Neobarokowa fasada budynku ozdobiona jest ornamentem o nieregularnej formie. Na wysokości pierwszego i drugiego piętra znajduje się wykusz wsparty na dwóch kolumnach. Kolumny podparte są rzeźbami postaci o głowie smoków i tułowiach kobiet. Kamienica jest jedną z niewielu znajdujących się przy Piotrkowskiej, której parter handlowy zachował pierwotny wygląd.
Piotrkowska 90 pojawia się w literaturze oraz filmie polskim. Pod adresem tym mieszkali główni bohaterowie "Ziemi obiecanej" Władysława Reymonta (film pod tym samym tytułem został wyreżyserowany przez Andrzeja Wajdę) – Polak Karol Borowiecki, Niemiec Maks Baum oraz Żyd Moryc Welt.
Więcej
Numer 98 - Dawny Magazyn Konfekcyjny Emila Schmechela. Budynek o cechach modernistycznych został rozbudowany w 1906 roku, następnie w 1911 roku. W kartuszu znajdującym się w narożnej wieży widnieje rok 1892 – data założenia firmy.
Po II wojnie światowej mieścił się tutaj Dom Buta – nazwa ta funkcjonuje po dziś. W 1990 roku budynek strawił poważny pożar. Remont wykonano w połowie lat 90. W tym czasie zbudowano całkowicie nowe wnętrze, oraz dobudowano szklaną konstrukcję kryjącą kolejne piętra. Przez kilka lat mieściła się w nim Galeria Centrum, która na początku XXI wieku została przeniesiona do nowo wybudowanej Galerii Łódzkiej.
Kamienica Szai Goldbluma pod numerem 99 wybudowana została w 1898 roku według projektu Gustawa Landau-Gutentegera. Elewacja budynku jest neogotycka. Asymetryczna kompozycja kamienicy jest charakterystyczna dla budynków swojego okresu. Pod gzymsem mansardowego dachu biegnie fryz arkadowy. Na bocznej osi budynku znajduje się wykusz zwieńczony półkopułą z wieżyczką. W 2007 roku kamienica poddana została restauracji.
zwiń
(fot.wikipedia "Pałac Roberta Schweikerta")
Numer 100a to Esplanada, czyli Dawny Dom Handlowy Hugo Smechela i Juliana Rosnera, którzy w 1909 roku zbudowali dom konfekcyjny w secesyjnej formie. Parter stanowiła wielka przeszklona witryna. W 1926 nowy dzierżawca Wawrzyniec Gerbich, postanowił otworzyć kawiarnię i cukiernię. Remont trwał dwa lata i w 1928 otwarto restaurację Esplanadę. W czasie wojny "Esplanadę" przejęli Niemcy. W 1947 roku lokal został przekazany Powszechnej Spółdzielni Spożywców. W końcu lat 90. XX wieku budynek wyremontowano i powrócono do gastronomicznej tradycji lokalu.
Pałac Juliusza Heinzla pod numerem 104 został ukończony w roku 1882. Usytuowany został przy fabryce wyrobów wełnianych, w linii regulacyjnej ulicy, tuż przed zabudowaniami fabrycznymi, rozciągającymi się w głębi posesji. Była to budowla w stylu eklektycznym, z przewagą elementów nawiązujących do renesansu berlińskiego. Pałac składał się z trójkondygnacyjnego korpusu głównego oraz niższych skrzydeł bocznych i dwóch pawilonów, zakończonych 65 wieżami, oddzielonych od pałacu ozdobną kratą. Z biegiem lat ulegał modyfikacjom i przebudowom, szczególnie skrzydła boczne.
Pierwsze piętro fasady frontowej korpusu głównego zdobią symetrycznie umieszczone po bokach wykusze, zdobione tralkową balustradą. Poniżej gzymsu kordonowego biegnie fryz, z płycinami w formie kartuszy, z emblematami przemysłu i handlu zamiast rodowego herbu. Fasadę wieńczy rzeźbiarska kompozycja figuralna, przedstawiająca alegorie Wolności, Przemysłu i Handlu, sygnowana EMS, z roku 1880, charakterystyczna dla dekoracji rezydencji łódzkich fabrykantów.
Obecnie pałac zintegrowany z budynkami fabrycznymi, adaptowany na biura, jest siedzibą urzędów: Urzędu Wojewódzkiego i Urzędu Miasta Łodzi. Od 29 lipca 1998 roku, codziennie z balkonu pałacu, punktualnie w południe, odgrywany jest hejnał Łodzi.
W 1999 roku przed Pałacem Juliusza Heinzla odsłonięto pomnik Ławeczka Tuwima autorstwa Wojciecha Gryniewicza.
Więcej
Pod numerem 128 znajduje się Kamienica Schychtów. Gmach wzniesiony został w 1905 roku. Kamienica posiada tradycyjną formę, ale splendoru nadają jej po mistrzowsku zastosowane przez twórcę motywy secesyjne o charakterze geometrycznym i roślinnym, a także masek ludzkich i zwierzęcych. Zwracają uwagę półkoliście zamknięte trójdzielne okna szczytów zwieńczone maskami bogini otoczonej liśćmi laurowymi oraz satyra w otoczeniu liści akantu.
Numer 137 to Pałac Juliusza Kindermanna. Jest to typ pałacu miejskiego, usytuowanego w pierzei ulicy. Kamienicę wniesiono w 1907 roku, według wzorów włoskiego renesansu. Elewacja frontowa przetrwała do dziś z niewielkimi zmianami. Jest ona sześcioosiowa, z oknami zamkniętymi łukiem półkolistym i wysokim boniowanym parterem. Do budynku prowadziły dwa wejścia na osiach bocznych, jedno pod balkonem - do pomieszczeń biurowych parteru, drugie zaś to brama do sieni przejazdowej z wejściem głównym do klatki schodowej, prowadzącej na piętra mieszkalne. Całość elewacji zwieńczona jest gzymsem kordonowym, poniżej którego biegnie mozaikowy fryz z alegorycznym przedstawieniem, odnoszącym się do przemysłu i handlu. Mozaika pochodzi z 1909 roku. Wykonała ją wenecka firma według projektu Hansa Schrama z warsztatu A. Salviattiego. W asymetrycznym wykuszu znajduje się tzw. okno palladiańskie.
Pałac Gustawa Adolfa Kindermanna (numer 151) powstał w 1910 roku. Dom stanął na wąskiej parceli, sięgającej aż do ulicy Spacerowej (obecnie Tadeusza Kościuszki). Składał się z dwupiętrowego budynku frontowego i jednej długiej trzypiętrowej oficyny. Całość otrzymała formę włoskiego renesansu, widocznie na życzenie właściciela, bowiem wówczas wydawała się ona już anachroniczna. Romantyczna fasada frontowa stojąca na granitowym cokole, oblicowana została płytami z piaskowca (co jest ewenementem w łódzkiej architekturze) sprowadzonego z Kielc.
Wieńczy ją gzyms mocno występujący przed lico. Środek elewacji na pierwszym piętrze zdobi arkadowy wykusz z oknami dwudzielnymi po bokach i oknem trójdzielnym ponad nim. Wszystkie okna i otwór bramy usytuowany po lewej stronie fasady, zamknięto półkoliście. Parter wraz ze sklepieniami okiennymi jest silnie boniowany. Elewację oficyny zdobiła duża arkadowa loggia, z której prowadziło kamiennymi schodami zejście do ogrodu.
Pałac Ewalda Kerna pod numerem 179 powstawał w latach 1896-1898. Jest to budynek jednopiętrowy z tremplem i przylegającą doń oficyną, którego prototypem był pałac Karola Scheiblera juniora przy ulicy Piotrkowskiej 268. Franciszek Chełmiński zaprojektował analogiczny podział fasady, stosując nad partią trempla attykę z dekoracją, pełną atrybutów przemysłu i handlu. Cokół domu oblicowany został zielonym granitem sprowadzonym z zagranicy, parter boniowany rustykalnie z oknami zamkniętymi półkoliście, zwieńczonymi dekoracją festonową.
Okna pierwszego piętra są prostokątne zwieńczone trójkątnymi tympanonami wypełnionymi dekoracją. Na osi bocznej usytuowana jest brama przejazdowa z głównym wejściem do budynku prowadzącym do klatki schodowej. Okno klatki schodowej wypełnia witraż o przedstawieniu alegorycznym z symbolami przemysłu, handlu oraz drukarstwa.
zwiń
Fabryka Markusa Silbersteina (numer 242/250) została wzniesiona w 1896 roku. Budynek tkalni, stylizowany na budowlę obronną, stanowi dziś jeden z najciekawszych przykładów XIX-wiecznej architektury przemysłowej na terenie Łodzi.
Pałac Roberta Schweikerta znajduje się przy ulicy Piotrkowskiej numer 262/264. Budynek powstał w 1910 roku. Jest to niewielki, neobarokowy, wolnostojący pałac z reprezentacyjnym dziedzińcem, który wytyczony jest przez usytuowane po bokach budynki gospodarcze (stajnia, wozownia, stróżówka z pomieszczeniami gospodarczymi) i ograniczony żeliwnym ogrodzeniem z bramami. Budowla jest dwukondygnacyjna z wysokim parterem, portykiem z półkolistym podjazdem oraz dachem czterospadowym z mansardami. Z tyłu pałacu znajduje się ogród "włoski" z symetrycznymi prostokątnymi kwaterami. Dekoracja zewnętrzna pałacu nawiązuje także do uproszczonych form klasycystycznych, historycznych, nadając budowli charakter modernistyczny. Klasycyzujące wnętrza zachowały znaczną część pierwotnych dekoracji. Od 1993 znajduje się w nim Instytut Europejski.
Teraz kolej na zabytek, którego nie sposób przegapić - Archikatedrę św. Stanisława Kostki.
Rozległy plac był w przeszłości Rynkiem Fabrycznym. Komitet budowy powołano już w 1895, w jego skład weszli najwięksi łódzcy fabrykanci. W 1901 roku rozpoczęto wznoszenie katolickiej świątyni p.w. św. Stanisława Kostki. Już w 1912 roku odbyły się w niej pierwsze nabożeństwa, ale ostatecznie budowę zakończono w 1927 roku wzniesieniem strzelistej, wysokiej na 101 m wieży. Kościół zyskał rangę katedry i stał się ważnym miejscem narodowej pamięci.
Bryła wzorowana jest na katedrze Notre Dame w Chartres, a saksońskie witraże, czy główny ołtarz, który ufundował baron Heinzel, robią naprawdę duże wrażenie. Wnętrze jest wzbogacone o rzeźby, epitafia i tablice pamiątkowe, wiele z nich zawiera głębokie treści patriotyczne. Przed świątynią wybudowano trzy pomniki upamiętniające Nieznanego Żołnierza, bohaterskiego księdza Ignacego Skorupkę i papieża Jana Pawła II.
Archikatedra łódzka jest najwyższym budynkiem Łodzi i jednym z największych kościołów w Polsce.
Więcej
Numer 272a/272b to Pałac braci Karola i Emila Steinertów. Zbudowany został w latach 1909-1911 według projektu berlińskiego architekta Alfreda Balcke w stylu nawiązującym do renesansu północnoniemieckiego. Wybór ten miał demonstrować i podkreślać narodowość rodziny Steinertów. Nad wjazdami umieszczone zostały symbole włókienniczej profesji właścicieli - figurkę prządki otoczoną industrialnym motywem zębatego koła.
Pałac przeznaczony był dla dwóch rodzin. Stąd bierze się jego symetryczna fasada i dwie bramy. Pałac składał się z dwóch niezależnych budynków. Podział ten od strony dziedzińca podkreślony był murem, który również dzieli ogród na dwie części. Fasadę cechuje symetria, urozmaicona odmiennością szczegółów. Na skrzydłach umieszczono dwa wykusze o dwóch kondygnacjach, bramy zamknięte półkoliście, nad nimi okna trójdzielne, a między nimi znajduje się dekoracyjny kartusz z sentencją SALUS INTRANDIBUS i z datą budowy pałacu. Budynek jest dwupiętrowy z mansardą, łamanym dachem, o szczytach obramowanych wolutami.
Obok pałacu stoi dawny domek Steinertów. Jego skromny wygląd znakomicie kontrastuje z obok stojącym pałacem.
zwiń
Kolejny zabytek, na który warto zwrócić uwagę to Kościół ewangelicko-augsburski św. Mateusza (numer 283).
Świątynia została wzniesiona w latach 1909–1928. Kościół zbudowany w stylu neoromańskim. Budowla w zarysie oparta została na planie krzyża greckiego. Nad całością góruje w części frontowej wysoka na 80 m wieża, wzniesiona na planie kwadratu, przechodząca w swoich górnych partiach w ośmioboczne założenie nakryte iglicowym hełmem. W części środkowej wieży towarzyszą na narożach małe ośmioboczne ażurowe wieżyczki. Wewnętrzna kopuła wykonana z żelbetu, ma wysokość 26 metrów w najwyższym jej punkcie, przy średnicy 17 m. We wnętrzu kościoła znajdują się liczne kinkiety i żyrandole, z których największy o czterometrowej średnicy ma 240 punktów świetlnych. Wiele elementów wystroju, wykonanych jest z białego marmuru.
Wewnątrz kościoła znajdują się organy zbudowane w 1928 r. przez firmę Rieger z Jägerndorf, Opus 2360. Mają 60 głosów i są jednym z najcenniejszych instrumentów koncertowych na terenie miasta. Obecnie, dzięki świetnej akustyce, w świątyni odbywają się liczne koncerty.
Pod numerem 282 znajduje się Biała Fabryka Ludwika Geyera, która została wzniesiona w stylu klasycystycznym w latach 1835-38. Niespotykane jak na ówczesne budownictwo przemysłowe białe, otynkowane elewacje sprawiły, iż zaczęto nazywać ją „Biała Fabryką". To tutaj uruchomiono pierwszą w mieście maszynę parową o mocy 60 KW i wybudowano pierwszy komin. Obecnie w budynku mieści się jedyne w Polsce Centralne Muzeum Włókiennictwa. W jego zbiorach znajdują się narzędzia, maszyny włókiennicze, tkaniny oraz ubiory historyczne i współczesne.
Więcej
Niedaleko fabryki, pod numerem 286, znajduje się Dworek Ludwika Geyera, wybudowany w 1833 roku. Murowana budowla nakryta jest dachem czterospadowym. Fasada zdobiona znajdującym się na osi ryzalitem z facjatką, z trójkątnym szczytem. Dworek od czasu powstania ulegał licznym przebudowom. Podczas remontu w 1949 roku, odzyskał kształt dworku klasycystycznego, z kolumnami i portykiem, a dach pokryto dachówką. Obecnie budynek jest własnością prywatną.
Numer 292 to kamienica Jana Starowicza „Pod Góralem”. Kamienica wybudowana została w 1909 roku. Widocznym elementem jest akcent zakopiański - rzeźba górala umieszczona na fasadzie kamienicy autorstwa Władysława Czaplińskiego. Zastosowanie elementów dekoracyjnych wyżej wymienionego stylu było wyrazem patriotyzmu i gustu właściciela. Dawniej we wnękach klatki schodowej stały popiersia Adama Mickiewicza i Henryka Sienkiewicza. Brama była ozdobiona ściennymi malowidłami przedstawiającymi Tatry. W połowie 2008 roku fasada kamienicy została odnowiona.
zwiń
Opuszczamy ulicę Piotrkowską i udajemy się do Księżego Młyna. Musimy wrócić kawałek ulicą Piotrkowską – do skrzyżowania z ulicą Biskupa Wincentego Tymienieckiego, w którą skręcamy w prawo. Dojdziemy nią aż do ulicy Księży Młyn, którą będziemy mieć po lewej stronie.
Rozległą dzielnicę stworzyli Scheiblerowie i Grohmanowie, początkowo konkurenci, a od 1921 roku wspólnicy zarządzający największym zakładem bawełnianym w Europie. Przy ul. Tymienieckiego 5 znajduje się najstarszy zakład przemysłowy miasta, tzw. Bielnik Kopischa z 1826 roku. Od strony ulicy Targowej znajduje się niepowtarzalna brama fabryczna, zwana „beczkami grohmanowskimi”. Ogromny kompleks tworzą: przędzalnia, remiza straży pożarnej, stacja kolejowa, szpital, szkoła, sklepy, folwark, domy robotnicze i otoczona ogrodem willa Edwarda Herbsta. Ten jedyny w swoim rodzaju kompleks jest przykładem XIX-wiecznej architektury przemysłowej, rezydencjonalnej i mieszkalnej.
Ostatni punkt naszej wycieczki to Największy w Europie Cmentarz Żydowski - zajmuje powierzchnię 42 ha, znajduje się tam 180 000 grobów, 65 000 macew. Najwygodniej będzie nam tam dojechać samochodem – cmentarz znajduje się przy ulicy Zmiennej na Bałutach.
Dodatkowo, jeśli swój pobyt w Łodzi zaplanowaliśmy na przykład na cały weekend, warto odwiedzić największy w Polsce Aquapark Fala przy Alei Unii Lubelskiej, łódzkie ZOO – przy ul. Konstantynowskiej, założone w 1938 r. na terenach będących pozostałością Puszczy Łódzkiej, łódzki Ogród Botaniczny – przy ul. Krzemienieckiej, gdzie na powierzchni 64 ha rosną gatunki flory rodzimej oraz liczne rośliny obcego pochodzenia, zebrane w 9 działach tematycznych: flora polska, ogród japoński, systematyka roślin zielonych, alpinarium, arboretum, rośliny ozdobne, rośliny lecznicze i przemysłowe, biologia roślin i dział zieleni parkowej czy Palmiarnię Łódzką – w najstarszym parku miejskim w Łodzi Źródliska przy ul. Piłsudskiego, spadkobierczynię kolekcji roślin – przede wszystkim palm – z oranżerii fabrykantów i carskich urzędników
Dla wielbicieli zakupów miłym miejscem na spędzenie wolnego czasu będzie Centrum Manufaktura, największy obiekt handlowo-usługowo-rozrywkowy w Polsce i w Europie przy ulicy Karskiego 5.
powrót