(fot.wikipedia "Myślenice")
Zakopianką jedziemy zazwyczaj w większym lub mniejszym pośpiechu, choć czasem spędzamy na niej więcej czasu niż zaplanowaliśmy. Dość obojętnie mijamy kolejne miejscowości, choć niektóre z nich są naprawdę warte zobaczenia. Dlatego ta wycieczka poprowadzi nas Zakopianką, ale z przystankami w kilku miejscowościach - Myślenice, Pcim, Skomielna Biała, Chabówka, Nowy Targ, Biały Dunajec i Poronin.
Na początek jak zawsze kilka słów o przeszłości tych ziem. Osadnictwo na Podhalu zaczęło się ponad 3 tysiące lat temu. Na początku byli to ludzie zajmujący się myślistwem i zbieractwem. W miarę upływu czasu, poprzez uprawę roli, zaczęli prowadzić osiadły tryb życia. We wczesnym średniowieczu obszary Podhala pokrywała puszcza karpacka, która razem z Tatrami stanowiła blokadę dla osadników z południa. Od strony północnej napływała ludność polska.
Więcej
W XIII wieku zaczęły powstawać pierwsze osady w dorzeczu Czarnego Dunajca i Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej. W XIV wieku, za czasów Kazimierza Wielkiego, była prowadzona intensywna akcja osadnicza, której skutkiem było powstawianie coraz większej liczby wsi nad Dunajcem (między innymi Nowy Targ).W rozwoju społeczności podhalańskiej ważną rolę odegrali Wołosi, którzy docierali tutaj w XV wieku od Orawy i grzbietami Karpat od wschodu. Były to plemiona bałkańskie, których głównym zajęciem było pasterstwo. Ludność miejscowa w naturalny sposób, mieszając się z nimi, przyjmowała cały zespół obyczajów wołoskich. Rodziła się nowa grupa etniczna, zwana góralami. Od tej pory bardzo ważnym zajęciem na podhalu było pasterstwo.
zwiń
Na Podhalu powstała bogata, oryginalna kultura ludowa: gwara, strój, literatura, muzyka, malarstwo na szkle, budownictwo drewniane, bogate zdobnictwo sprzętów i wyposażenia gospodarskiego, obyczaje, związane głównie z pasterstwem. Kultura podhalańska fascynowała i była inspiracją dla wielu artystów, zarówno pisarzy, jak i kompozytorów, rzeźbiarzy i malarzy.
Jednak pierwsi turyści przybywający w Tatry już na początku XIX wieku nie dostrzegali w kulturze, czy też w architekturze żadnych walorów, gdyż błędnie przypisywano góralom pochodzenie tatarskie. Poza tym pobyty były stosunkowo krótkie (1-2 miesiące), a zainteresowanie turystów kierowało się wyłącznie na walory przyrodnicze okolicy, głównie Tatry (badania naukowe, taternictwo, turystyka...).
(fot.wikipedia "Myślenice - Raba")
Sytuacja zmieniła się w II połowie XIX wieku, kiedy to Zakopane stało się miejscem uzdrowiskowym. Wówczas pobyt przedłużał się nawet do roku, a okres zimowy, kiedy Tatry są mniej dostępne, sprzyjał poznawaniu obyczajów rodowitych mieszkańców. Odkryto kulturę góralską, którą nagle zaczęto utożsamiać z polskością, na dodatek tą w najczystszej postaci (należy pamiętać, że był to okres zaborów). Charakterystyczny styl budownictwa podhalańskiego stał się wówczas bardzo modny.
Nasza wycieczka prowadzi nas od Krakowa do Zakopanego. Pierwszym przystankiem na jej trasie będą Myślenice.
Nazwa miasta Myślenice pochodzi od popularnego w średniowieczu imienia Myślimir. Przypuszcza się, że Myślimir właśnie był założycielem osady myślenickiej. Pierwszą pisaną wzmianką odnoszącą się do Myślenic jest informacja datowana na 1253-1258 rok, zapisana w "Kodeksie Tynieckim". Dokument ten mówi o osadzie "Mislimich", w której znajdowała się warownia (kustodia). Warownia myślenicka stanowiła główną część całego systemu warowno-obronnego zwanego "broną". Warownie te miały bronić szlaku handlowego, prowadzącego z Krakowa przez Myślenice na Węgry. Śladem istnienia umocnień obronnych w Myślenicach są ruiny zwane "Zamczyskiem" położone na północnym stoku góry Uklejna.
Więcej
Niezwykle istotnym okresem dla rozwoju Myślenic był wiek XIV. W pierwszej jego połowie wieś Myslimicze, jako własność królewska, wchodziła w skład dóbr Kasztelanii Krakowskiej. Rozwijające się osadnictwo objęło tereny przylegające do rzeki Bysinki (dziś Dolne i Górne Przedmieście). W związku z tym, że król Kazimierz Wielki nadał szereg przywilejów i uposażeń mających przyspieszyć rozwój Myślenic, wyznaczono nową lokalizację centrum przyszłego miasta i wytyczono istniejący do dzisiaj prostokątny rynek.
Początek drugiej połowy XV wieku to okres chwilowego upadku Myślenic, miało to związek z działalnością band zbuntowanych żołnierzy zaciężnych, grasujących w Małopolsce. Odbudową zrujnowanych Myślenic zajął się syn Mikołaja Pogana, Jordan Poganowicz. O rozwój Myślenic dbał również jego syn Mikołaj Jordan, który w roku 1509 sprowadził do miasta sukienników i osiedlił ich w rejonie Stradomia.
W roku 1629 Myślenice nawiedził pożar, który zniszczył znaczną część zabudowy. Zanim miasto zdołało się odbudować napadł na nie oddział szwedzki, który w roku 1655 spalił je i ograbił. Po zakończeniu wojny ze Szwecją, w roku 1660, starano się przywrócić dawną świetność miasta. Na ożywienie handlu i rozwój miasta pozytywnie wpłynęła budowa traktu cesarskiego, łączącego Wiedeń z Lwowem. Na początku XIX wieku planowano również budowę linii kolejowej przez Myślenice, projektu tego jednak nigdy nie zrealizowano.
zwiń
Dwudziestolecie międzywojenne było okresem prężnego rozwoju ruchu letniskowego w Myślenicach. Fakt budowy jazu na rzece Rabie w roku 1921 spowodował, że coraz więcej mieszkańców Krakowa przyjeżdżało odpoczywać na Zarabie, które w roku 1929 stało się oficjalną dzielnicą wypoczynkową miasta. Właśnie tam powstał szereg pięknych willi wypoczynkowych i pensjonatów. Ruch letniskowy wzmógł się znacząco w 1935 roku, kiedy to ostatecznie oddano do użytku drogę Myślenice - Kraków.
W Myślenicach koniecznie trzeba zobaczyć Rynek i kilka innych zabytków. Prostokątny, symetryczny rynek myślenicki rozciąga się na osi wschód-zachód. Przecinają go dwie szosy; przebiegająca po zachodnim obrzeżu szosy Kraków-Zakopane, będąca dawniej gościńcem z Krakowa ku granicy węgierskiej oraz szosa prowadząca do Bochni. Wytyczanie obecnego rynku rozpoczęło się po 1458 r. i realizowane było przez wójta myślenickiego -Mikołaja z Zakliczyna, który na te cele przeznaczył własne środki i pola wójtowskie. Zabudowa rynku pierwotnie drewniana i parterowa, zastępowana była z biegiem czasu murowanymi kamienicami.
Pierwsza mieszczańska kamienica zbudowana została w 1748 r. przez Antoniego Bońskiego. Jest to budynek znajdujący się pod numerem 27, posiadający pomieszczenie ze zwierciadlanym sklepieniem i rokokowymi stiukami. Pozostałe kamienice pochodzą z XIX i początku XX wieku.
Kościół na Stradomiu zbudowany został z pierwszej połowie XV wieku w obrębie wcześniejszego układu urbanistycznego. Rolę kościoła parafialnego pełnił do czasu wybudowania obecnego kościoła parafialnego w pobliżu rynku. W wyniku częściowego spalenia w 1458 roku i późniejszych przebudów utracił wiele charakteru stylowego.
Więcej
W obecnej postaci jest budowla jednonawowa o typowym układzie dla swojego okresu powstania. Złożona jest z niewielkiego prezbiterium zamkniętego trójbocznie i prostokątnej nawy nakrytej stropem. Od północy do kościoła przylega zakrystia z przedsionkiem, wybudowana w 1895 r. Na zewnątrz kościoła są szkarpy. Z dawnego gotyckiego detalu w kościele zachował się ostrołukowy portal wiodący do nawy od północy, a także laskowanie z maswerkiem, wypełniające okno w południowo-wschodniej ścianie zamknięcia prezbiterium. Elewacja zachodnia wykonana została wg projektu architekta Sławomira Odrzywolskiego. Przy wschodniej ścianie prezbiterium znajduje się kapliczka, a w niej fresk Głowa Chrystusa z XVII wieku, poniżej zaś jest drewniany barokowy krucyfiks z XVII wieku. W ołtarzu głównym znajduje się obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, namalowany przez Jana Jerzyczka wg dawnego zniszczonego. W kościółku znajdują się dwie późnobarokowe ławy, barokowe posągi i krucyfiks oraz kilka skromnych epitafiów mieszczańskich. Obok kościółka znajduje się cmentarz, a na nim kilka kamiennych nagrobków klasycystycznych.
zwiń
Podczas pobytu w Myślenicach warto udać się na spacer do Zamczyska. Na prawym brzegu Raby znajdują się ruiny wieży strażniczej zwanej "Zamczysko". Wieża usytuowana na grzbiecie Uklejny była fortecą strzegącą drogi królewskiej, która biegła przez Myślenice. Służbę tam pełnili strażnicy zmieniający się w ściśle określonych terminach. Służba w wieży trwała od 4 do 6 tygodni.
Więcej
Wieża zbudowana została w XII w. z miejscowego łamanego piaskowca, układanego na wapiennej zaprawie murarskiej. Wieża była okrągła, miała zewnętrzną średnicę 10,20 m. i okrągłe wnętrze - 2,50 m. Obok w rowie stały drewniane zabudowania dwukrotnie spalone. Naokoło od wschodu usypany był wał ziemny z drewnianym płotem.
W XV w. w niewiadomych okolicznościach wieża została wysadzona została w powietrze. Ładunek wybuchowy podłożono we wschodniej części fundamentu wieży. Pęknięcia ścian nastąpiły wzdłuż linii pionowych, w miejscach gdzie znajdowały się szczelinowe okna w murze grubym na 4 m.
zwiń
W 1957 roku, podczas przeprowadzonych badań archeologicznych na Zamczysku, znaleziono skorupy garnków bez polewy, z polewą zieloną i rdzawą, podkówkę do buta i trzy groty do strzał z kuszy. Wszystkie te przedmioty znajdują się w myślenickim muzeum, które znajduje się w tzw. „Domu Greckim”, który zbudowany został w XVIII wieku i pełnił funkcję domu zajezdnego.
W Myślenicach warto jeszcze zobaczyć Dwór Dolnowiejski wzniesiony został w końcu XVIII wieku w stylu klasycystycznym, budynek gimnazjum nr 1 z 1873 roku, kościół parafialny z 1543 roku oraz młyn wodny na ulicy Daszyńskiego z 1855 roku.
Dla miłośników aktywnego wypoczynku dobrym miejscem na spędzenie wolnego czasu będzie "Myślenicki Park Przygody”. Główne atrakcje to zjazdy 100 m tyrolką po linie i ścianka wspinaczkowa oraz jazda quadami po torze i samochodami terenowymi 4x4 off road, rozgrywki paintball, strzelnica sportowa. Dla miłośników jazdy konnej specjalną propozycję ma Szkółka Jazdy Konnej "Hucuł". Oprócz przejażdżki dla dzieci, zimowych kuligów czy indywidualnej nauki jazdy, organizowane są także wyprawy konne na polanę Kudłacze położoną pod szczytem Łysiny. Wieloletnią tradycją Myślenic jest wędkarstwo. Od ponad 10 lat na Rabie zorganizowane jest łowisko pstrągowe dla muszkarzy.
Kolejny punkt naszej wycieczki to Pcim. Do przejechania mamy 12 kilometrów.
Pierwszych osadników sprowadził do Pcimia na początku XIII wieku Leszek Biały. Dla nich to w 1338 Kazimierz Wielki ustanowił parafię Św. Mikołaja i wzniósł drewniany kościół. Akt lokacyjny wsi pochodzi z 1351 wieś była lokowana "na surowym korzeniu" przez czeskiego rycerza Nedana (stąd pierwotna nazwa: Nedanowa Wola), któremu to król Kazimierz Wielki ofiarował obszar leśny o powierzchni około 100 łanów celem kolonizacji. Według przekazów ludowych osiedlali się tu chętnie jeńcy tatarscy i zbójnicy, którzy wrócili na drogę prawa. Według spisu z 1629 w Pcimiu istniały 2 młyny i tartak.
Więcej
W 1651 w czasie powstania Kostki-Napierskiego działał w Pcimiu Marcin Radocki, nauczyciel i organista. Za udział w powstaniu i współpracę z Kostką-Napierskim został on stracony w Krakowie 11 lipca 1651. W 1687 w czasie rekwizycji bydła doszło do konfliktu pomiędzy chłopami a kasztelanem Warszyckim, który wysłał przeciw nim oddział wojska. Chłopi stawili czynny opór, a ich przywódcą był mieszkaniec Pcimia Piotr Ornatek.
W 1939 w walkach obronnych o Pcim wzięła udział 10 Brygada Kawalerii płk. Stanisława Maczka. W czasie okupacji działały oddziały Armii Krajowej.
W 1953 na terenie dawnego dworu postał zakład produkcyjny Polskiego Związku Głuchych. W centrum Pcimia istnieje od XIX wieku znana karczma "U Druzgały" (obecnie "Chata Sasa"), w której rozgrywa się akcja sztuki ludowej "Zrękowiny u Druzgały" ukazująca zwyczaje i obrzędy pcimskich górali Kliszczaków.
zwiń
Gminę Pcim zamieszkują Kliszczacy czyli Górale Myśleniccy. Jest to grupa etniczna łącząca w sobie elementy folkloru góralskiego i krakowskiego.
Więcej
Grupa ta prawie zanikła, kultywacja jej tradycji zajmują się obecnie ośrodki kultury działające na tym terenie. Kliszczacy wyróżniali się ubiorem jak i budownictwem. Tradycyjny strój mieszkańca tego terenu to w przypadku mężczyzny to koszula, opaska, płócienne gacie zdobione strząpkami, lub sukiennych portek, granatowej lub czerwonej kamizelki oraz gunii. Na nogi ubierano kyrpce (kurpiołki). Kobiety zaś ubierały białe koszule, długą, kwiecistą spódnice, fartuch i zapaskę, a na wierzch krakowski gorset i oktusę. Mężatki nosiły chusty na głowach. Natomiast w zimie zakładano serdak i spancyr (kożuch).
zwiń
Do dziś w wielu przysiółkach Gminy Pcim można jeszcze usłyszeć gwarę kliszczacką. Pomimo, iż Kliszczacy łączą w sobie wiele typowych elementów, zarówno krakowskich jak i góralskich, to wykształcili również swoisty styl budownictwa, charakterystyczny dla regionu do dzisiejszego dnia.
Budownictwo Kliszczackie nie było szczególnie wyszukane. Chałupy składały się z części mieszkalnej i gospodarczej. Koło nich stawiano czasem stodoły. Piwnice zaś były wkopywane w zbocza gór. Podstawowy zajęciem chłopów z tego terenu było rolnictwo – uprawa zbóż oraz hodowle bydła i owiec.
Więcej
W kulturze Kliszczackiej szczególną uwagę należy zwrócić na obrzędy weselne oraz kolędnicze. Z weselem jest związany bogaty folklor i wiele rytuałów mających zapewnić młodej parze szczęście i dostatek. Obrzęd kolędniczy to grupy ludzi przebranych za postacie biblijne i śpiewające kolędy. Sztuka ludowa to także kapliczki przydrożne, rzeźbione w drewnie detale architektoniczne, hafty na ubraniach.
zwiń
Na terenie Pcimia znajduje się kilka obiektów zabytkowych. Większość z nich to zabytki budownictwa ludowego: chałupy kliszczackie (najstarsze z połowy XIX wieku) oraz budynki gospodarcze – stodoły, spichlerze, kuźnie oraz kamienne piwniczki. Najważniejszym zabytkiem jest zespół kościoła parafialnego św. Mikołaja.
Więcej
Pierwszy kościół w Pcimiu ufundował król Kazimierz Wielki w 1338 roku. W końcu XVIII wieku. rozpoczęto budowę nowej świątyni, którą zakończono w 1829 roku. Nowy kościół reprezentuje tzw. styl józefiński. Znajdują się w nim trzy ołtarze barokowe: główny z obrazami św. Mikołaja i Matki Boskiej Pcimskiej (początek XVIII wieku), lewy Ukrzyżowania Pańskiego (2 połowa XVII wieku) i prawy Matki Boskiej Różańcowej (początek XVIII wieku). Do Pcimia zostały one przeniesione z kościoła św. Agnieszki w Krakowie. Do najcenniejszego wyposażenia należy chrzcielnica kamienna o cechach późnogotyckich z 1638 roku oraz dzwon z ludwisarni w Brzegu, odlany w 1739 roku. Z kościoła pochodzi rzeźba św. Mikołaja, datowana na 4 ćwierć XIV wieku, przechowywana w muzeum w Myślenicach. Piękna polichromia na stropie starej części kościoła, przedstawiająca Przemienienie Pańskie, namalowana została w 1910 roku. Nad głównym wejściem zwracają uwagę organy z początki XIX wieku – dzieło miejscowego samouka Jana Gracza. Przy kościele znajduje się murowany, klasyczny budynek plebani z 1802 roku oraz budynek dawnej szkoły parafialnej (obecnie przedszkole) z XVIII/XIX wieku, gruntownie przebudowany po 1945 roku.
zwiń
Kolejnym zabytkiem jest fragment kamiennej Bożej Męki z 1638 roku. Kamienną kapliczkę zwieńczoną krzyżem wystawił w 1638 r. Jakub Pabisek, jeden z najzamożniejszych kmieci Pcimia.
Więcej
Pierwotnie kapliczka stała na granicy roli Pabiskowej i Kozakowej. Dobrze zachowany napis głosi: A.D. 1638 TE BOZ…IAKVP PABISE… POSTAW… W MIESTO WOIEN. Przypuszczalnie jest ona pamiątką zakończenia sporu granicznego z sąsiadem Piotrem Kozakiem. Po I wojnie światowej, podczas wielkiej powodzi Raba zmieniła koryto zabierając kapliczkę. Jej fragment (obelisk z napisem) odnaleziono w Rabie dopiero po powodzi w roku 1997.
zwiń
Inne zabytki zasługujące na uwagę:
- Figura św. Wojciecha z 1876 r.
- Figura św. Floriana z 1875 r.
- Kapliczka przydrożna z 1802 i 1854 r.;
- Chałupa Nr 7 z ok. 1896 r. (utrzymana w bardzo dobrym stanie).
Opuszczamy Pcim i udajemy się do Skomielny Białej, od której dzieli nas dystans 22 kilometrów.
Dane historyczne na temat czasów najdawniejszych Skomielny są bardzo skąpe. Przyjmuje się, że w latach 1200-400 r. p.n.e., okres łużycki, tereny te były zamieszkane. Świadczą o tym znalezione w dolinie Raby skorupy naczyń, krzesiwo i kamienny toporek, znajdujący się w Muzeum Archeologicznym w Krakowie. Z nieznanych powodów ok. 400 r. p.n.e tereny te opustoszały.
|
(fot.wikipedia "Skomielna Biała")
|
Więcej
W czasach piastowskich prowadzona była mniej lub bardziej intensywna kolonizacja w kierunku Tatr. W XIV wieku król Kazimierz Wielki przeprowadził zakrojoną na szeroką skalę akcję lokacyjną na prawie magdeburskim. Została wtedy przeprowadzona lokacja wsi Lubnia (1360 i Rabki (1364). Prawdopodobnie również wtedy (1364 rok) lokowano Skomielną). Nie można jednak wykluczyć, że początkowo stanowiła jedynie przysiółek dla Rabki i lokowana była dopiero na początku XVI wieku przez ród Jordanów z Zakliczyna, założycieli miasta Jordanowa.
zwiń
Za pierwsze znane udokumentowane użycie nazwy Skomielna przyjmuje się wzmiankę w dokumencie lokacyjnym wsi Rabka (prawo magdeburskie) wystawionym przez Mikołaja, dziedzica z Niewiarowa dla Andrzeja i Piotra, synów kmiecia Jakusza z Olszówki w dniu 16 marca 1446 roku. Znajduje się tam nazwa potoku granicznego miejscowości: usque ad verticem Skomylna, od nurtu Glynyasty, aż do nurtu Skomylna). W 1550 z fundacji Jana Spytka Jordana powstaje pierwszy kościół i "fara" (istniała do 1565). W 1565 roku dokonuje się przeniesienie Skomielnej z parafii Łętownia do parafii Rabka.
Więcej
W 1772 roku w wyniku I rozbioru Polski miejscowość przechodzi pod władzę Austrii Habsburgów. W 1776 roku zakończono budowę kościoła modrzewiowego pod wezwaniem św. Sebastiana. W 1885 roku utworzono szkołę publiczną. W 1896 powstaje parafia Skomielna Biała (po odłączeniu się od Rabki). W 1911 założona zostaje Ochotnicza Straż Pożarna.
3 września 1939 roku wojska niemieckie palą część wsi i kościół w odwecie za czynny opór stawiany przez 10. Brygadę pancerno-motorową płk. Stanisława Maczka (jedna z bitew kampanii wrześniowej znana jako 'bitwa o Wysoką pod Jordanowem').
Po wojnie w 1953 roku następuje elektryfikacja wsi.
zwiń
W Skomielnej Białej nie zachowały się zabytki z dawnych czasów. Jednak warto ją odwiedzić choćby z tego powodu, że w kotlinie śródgórskiej, w której rozłożyła się wieś panuje korzystny mikroklimat. Pasma górskie i szerokie łany lasów, pozostałości po Puszczy Karpackiej zapewniają wspaniałe warunki biometeorologiczne, które przyciągały rzesze miastowych na długo przed „odkryciem” Zakopanego. Rejon wsi oznacza się wyjątkowo korzystnym nasłonecznieniem, szczególnie w miesiącach czerwiec - wrzesień. Roczna suma opadów jest niewielka bo ok. 900 mm. Są to przeważnie opady krótkotrwałe, lecz o dużym natężeniu.
Skomielna Biala jest doskonałą bazą wypadową do pieszych wędrówek na Luboń Wielki, Szczebel, Turbacz lub czerwonym szlakiem ze Zbójeckiej Góry przez Halę Krupową na Babią Górę. Liczne domy letniskowe, gospodarstwa agroturystyczne i sezonowe schronisko młodzieżowe zapraszają w swoje progi. Najbardziej charakterystycznym i rozpoznawalnym punktem wsi jest kościół parafialny, wybudowany po II wojnie światowej na ruinach XVII wiecznego, widoczny z bliższych i dalszych wzniesień Beskidu Wyspowego, Gorców oraz Beskidu Makowskiego
Teraz kolej na Chabówkę. Do przejechania mamy 15 kilometrów.
Chabówka została założona w XV wieku jako samodzielna wieś. Pierwsze zapisy pochodzą z 1490 roku. We wsi znajduje się kilka atrakcji, na które warto poświecić trochę czasu.
W Chabówce (nie w samej miejscowości, ale na jej obrzeżach) znajduje się kościółek Św. Krzyża wybudowany na Górze Piątkowej. Co do okoliczności powstania kościółka kroniki milczą, jednak w zamian za to do dziś żyje w tradycji ustnej przepiękna legenda o cudownym powstaniu kościółka. Mówi ona, że przed wieloma laty, pewien bogaty kupiec, podążając w celach handlowych na Węgry, właśnie w tej okolicy został napadnięty przez zgraje zbójców. Otoczony ze wszystkich stron podróżnik wzniósł oczy i ręce ku niebu, wołając: „Krzyżu Święty ratuj mnie!". Na głos modlitwy pobożnego kupca ukazał się nad wozem krzyż wśród ognistych promieni, a cały pobliski las zaczął się kołysać. Zbójnicy na widok tego cudu skamienieli, a kupiec wybudował tenże kościółek. W miarę rozwoju techniki i motoryzacji w XX w. kościółek stał się miejscem szczególnego kultu św. Krzysztofa, patrona kierowców i podróżujących. W 1994 roku kościół został częściowo zniszczony wskutek podpalenia, na szczęcie prace nad odbudową zaczęły się bardzo szybko i zakończyły w 2002 roku.
„Pocieszna Woda” to małe źródło znajdujące się w granicach administracyjnych Chabówki przy drodze zakopiańskiej, poniżej zabytkowego kościółka Świętego Krzyża. Źródełko okolone jest metalowym ogrodzeniem, znajduje się żelazna figurka Matki Bożej. Ze źródełka wypływa potok. Woda ze źródełka uważana była w podaniach za wodę cudowną, uzdrawiającą, leczącą schorzenia oczu i nóg. Mieszkańcy Chabówki i okolic uczestnicząc w dorocznych odpustach nie omieszkali umyć oczu cudowną wodą i zabierać do domu.
Źródełko „Pociesznej Wody” wraz z grupą drzew (jesiony i kasztanowce) uznane zostało za pomnik przyrody.
Dla miłośników kolejnictwa ważna jest informacja, że w bliskim sąsiedztwie dworca znajduje się skansen taboru kolejowego w Chabówce, na którego terenie corocznie organizowana jest Parowozjada (na przełomie sierpnia i września). Skansen został zlokalizowany na terenie byłej lokomotywowni pochodzącej z 1944 r. W latach rozkwitu kolejnictwa stacjonowało tu 80 parowozów.
Więcej
W 1976 roku na tzw. zakopiance parowozy zastąpiono lokomotywami elektrycznymi. Od 1986 gromadzono w lokomotywowni w Suchej Beskidzkiej parowozy, wagony, urządzenia kolejowe. W 1993 roku uroczyście otwarto Skansen, do którego w latach późniejszych przeniesiono zabytkowy tabor z Suchej Beskidzkiej.
W zbiorach skansenu znajduje się 51 parowozów (w tym 8 czynnych), 25 sprawnych wagonów pasażerskich, 55 wagonów towarowych, 5 pługów odśnieżnych i szereg innych urządzeń. Ogółem zgromadzono 135 różnych zabytkowych pojazdów szynowych i urządzeń do pracy na kolei.
Lokomotywy przeważnie pochodzą z chrzanowskiego Fabloku z lat 50. Niektóre są znacznie starsze, w tym parowóz tendrzak z 1878 roku, najstarszy spośród zachowanych w Polsce parowozów (z prędkością konstrukcyjną 45 km/godz). Atrakcją są również zabytkowe wagony towarowe oraz czynna drezyna, którą jeździli kolejowi dyrektorzy - stary model samochodu Warszawa, po zmianie kół może poruszać się również po drogach. W izbie pamiątek zgromadzono wiele ciekawych eksponatów i materiałów piśmiennych związanych z historią kolejnictwa.
zwiń
(fot.wikipedia "Nowy Targ")
Na terenie skansenu znajduje się zabytkowa hala lokomotywowni, budynek administracyjny (wraz ze schronami przeciwlotniczymi), hydrofornia, kanały oczystkowe (służące do oczyszczania paleniska z popiołu), żurawie wodne i wyciąg węglowy.
Przed nami kolejny etap naszej wycieczki – Nowy Targ. Tym razem mamy do pokonania odcinek 20 km.
Jak wykazują najnowsze badania archeologiczne dziki i surowy region Podhala zamieszkały był już w epoce kamiennej . Zaledwie 10 km na południowy wschód od Nowego Targu, w skałach jaskini na Obłazowej odkryto ślady osadnictwa sprzed kilkunastu tysięcy lat, w tym najstarszą na terenie Polski kość ludzką oraz bumerang z ciosu mamuta.
Już w 1233 roku wymieniana jest leżąca w tym miejscu osada o nazwie Stare Cło (Antiquum Theoloneum) lub Długie Pole. Była ona prawdopodobnie położona na prawym brzegu Białego Dunajca, na wschód od obecnego centrum miasta. Osada została założona przez cystersów ze Szczyrzyca, a lokowana na prawie niemieckim (magdeburskim) w drugiej połowie XIII wieku i miała komorę celną przy szlaku handlowym ze Śląska na Węgry, którym wywożono sól i ołów, a sprowadzano wino.
Z roku 1326 pochodzi pierwsza wzmianka o Novum Forum, które w 1333r. miało już wójta i plebana.
Więcej
22 VI 1346 r. niejaki Dytrych Szyja otrzymał od króla Kazimierza Wielkiego przywilej ponownej lokacji miasta na prawie magdeburskim. Powstało ono na nowym miejscu, w widłach Bialego i Czarnego Dunajca, w tym też czasie wykształcił się jego miejski układ urbanistyczny z dużym centralnym rynkiem, od którego na wschód i zachód odchodziła jedna ulica. Kazimierz Wielki był również fundatorem pierwszego kościoła pod wezwaniem św. Katarzyny, będącej patronką miasta.
zwiń
Dzięki licznym przywilejom królewskim i rozwojowi rzemiosła miasto szybko się rozwijało. Już w 1396r. Nowy Targ był ważnym ośrodkiem administracyjnym i handlowym z działającymi w pełnym składzie władzami samorządowymi. Od początku XV w. był zaś miastem królewskim i siedzibą starosty. W XVI w. było tu już 100 domów, miasto uzyskało prawo składowania wielickiej soli i olkuskiego ołowiu, pobierania cła od wiezionych z Węgier towarów, regularnie odbywały się jarmarki.
Więcej
Około 1820 roku Nowy Targ miał 520, w większości drewnianych domów. Wozy pocztowe zaczęły przywozić pierwszych letników i turystów tatrzańskich. Po uruchomieniu linii kolejowej z Chabówki do Zakopanego nastąpił wzmożony rozwój lokalnego przemysłu, rzemiosła i ruchu turystycznego. Tradycją stały się również słynne czwartkowe jarmarki.
Na początku XIX w. powstało także wiele urządzeń i gmachów publicznych, m.in. gimnazjum, gmach "Sokoła", szpital. Miasto było połączone linią kolejową z Krakowem i Wiedniem i stanowiło potężny ośrodek regionalizmu podhalańskiego.
W Nowym Targu jest kilka interesujących zabytków, najważniejszy z nich to kościół św. Katarzyny. Trudno dziś orzec czy jest to najstarszy kościół w Nowym Targu czy też nie. Faktem jest, że w miejscu obecnego kościoła stała już wcześniej drewniana świątynia erygowana w 1327 roku.
zwiń
Podczas ponownej lokacji miasta na prawie magdeburskim w 1346 r. Kazimierz Wielki ufundował również nowy kościół poświęcony patronce miasta św. Katarzynie Aleksandryjskiej.
Stosowna inskrypcja potwierdzająca to wydarzenie została umieszczona wewnątrz świątyni i głosi: Fundata a Casimiro Magno Anno Domini 1346.
Pierwotnie jedynie prezbiterium, które przetrwało do naszych czasów było murowane, natomiast pozostała cześć kościoła była drewniana. Z okresu budowy pochodzą również kamienne kropielnice umieszczone przy wejściach.
Więcej
Liczne pożary które nawiedzały miasto, jak również najazd wojsk szwedzkich dopełniały dzieła zniszczenia. Po kolejnej pożodze w XVII wieku, podjęto decyzję o odbudowie kościoła w formie murowanej. Została wówczas wymurowana nawa oraz wieża, nakryta barokowym hełmem. Podczas kolejnych prac budowlanych w 1701 r. została wystawiona charakterystyczna barokowa dzwonnica.
Wystrój wnętrza pochodzi głównie z epoki baroku, ale na szczególną uwagę zwiedzających zasługuje umieszczony w prezbiterium nad wejściem do zakrystii obraz „Matki Boskiej z gruszką” (w średniowieczu kwiat gruszy znakiem czystości oraz symbolem Maryi). Pierwotnie wizerunek Matki Boskiej z Dzieciątkiem był umieszczony w drewnianym kościele św. Anny, ale ze względów bezpieczeństwa został przeniesiony. Obraz pochodzi najprawdopodobniej z XV wieku i reprezentuje tzw. szkołę małopolską.
zwiń
Kościół jest udostępniony do zwiedzania, a w okresie wakacyjnym odbywają się w nim letnie koncerty organowe.
Kościół św. Anny to niewielki, pełen uroku drewniany kościółek, który został wybudowany w XV wieku, bardzo możliwe, że w miejscu już wcześniej istniejącej świątyni. Ze względu na swoje walory historyczne i architektoniczne kościół św. Anny znajduje się na Małopolskim Szlaku Architektury Drewnianej. Charakterystyczne położenie na wzgórzu może sugerować, że kościółek mógł być kiedyś elementem dawnego założenia obronnego.
Zabytkowy kościół św. Anny jest zaliczany do tzw. kościołów podhalańskich, czyli drewnianych świątyń wybudowanych w stylu gotyckim. Podobne budowle można oglądać w Łopusznej, Harklowej i Dębnie Podhalańskim.
Więcej
Do jego budowy użyto drewna modrzewiowego, a sam budynek ma konstrukcję zrębową, oszalowaną deskami. Drewniana świątynia jest orientowana, co oznacza, że ołtarz jak i twarze modlących się wiernych są zwrócone na wschód. Ciekawostką architektoniczną są niewielkie okna umieszczone tylko na ścianie południowej. W ten sposób kościół był „dogrzewany” i zapewniał mniejsze straty ciepła.
Warto zwrócić uwagę na charakterystyczny układ wnętrza: prezbiterium na planie kwadratu, prostokątna nawa i kwadratowa wieża. Pierwotnie świątynia nie posiadała wieży, ta została dopiero dobudowana podczas prac remontowych prowadzonych w XVIII wieku. Niestety kiedy budowano wieżę to rozebrano charakterystyczne soboty okalające kościół dookoła.
zwiń
Zabytkowe wnętrze skrywa barokowe ołtarze z repliką XV wiecznego obrazu św. Anny - oryginał znajduje się w kościele św. Katarzyny. Cenne są XVII wieczna malowidła umieszczone pod stropem nawy. Przedstawiają dwa rzędy postaci, których niestety nie udało się zidentyfikować, choć wiadomo, że pierwotnie były podpisane. Pewne zdziwienie może budzić wizerunek mężczyzny w turbanie, ale jest to bez wątpienia jedna z wielu tajemnic, która otacza ten niezwykły zabytek. Kościół św. Anny jest zabytkiem, który znajduje się na Małopolskim Szlaku Architektury Drewnianej. W sezonie turystycznym obiekt jest udostępniony do zwiedzania w piątek od 14:00 do 18:00 i w sobotę od 12:00 do 16:00 oraz po każdej mszy świętej lub po wcześniejszym zgłoszeniu telefonicznym: 18 266 42 77.
Nowotarski rynek do najmniejszych nie należy, zajmuje bowiem powierzchnię ponad 1,5 ha. Do dnia dzisiejszego zachował się jego pierwotny, średniowieczny układ urbanistyczny. Centralny plac z ratuszem, boczne ulice odchodzące prostopadle z czterech narożników.
Do 1784 roku otaczające plac domy były drewniane i parterowe. Po wielkim pożarze, który stawił prawie całą zabudowę rynku zaczęto wznosić murowane i piętrowe kamienice nowotarskich mieszczan. Zabytkowy charakter mają kamienice pochodzące z XIX wieku, a oznaczone numerami: 9, 11, 27 oraz 18.
Najważniejszym budynkiem był ratusz, o którym pierwsze pisane wzmianki pochodzą z końca XVI wieku. Podobnie jak cała pozostała zabudowa miasta był konstrukcją drewnianą. Mieścił się w nim urząd władz miejskich, sąd oraz więzienie.
Dopiero pod koniec XIX wieku został wzniesiony nowy, murowany budynek ratusza. Obecnie mieści się w nim Muzeum Podhalańskie.
W czasie pobytu w Nowym Targu należy koniecznie spróbować nowotarskich lodów, których sława i niezapomniany smak sięgają daleko. Kiedy w Polsce kolejki odeszły już w niepamięć, to w Nowym Targu mają się całkiem dobrze. W słoneczne i ciepłe dni tłumy spragnionych wielbicieli lodowych przysmaków ustawiają się w kilkunastometrowych ogonkach do okienek z lodami. Wśród oczekujących można spotkać turystów z całej Polski jak również gości z zagranicy. Lodowych rarytasów można spróbować w Rynku pod numerem 26, 25 i 9 oraz na ulicy Sokoła 11, Długiej 64 i Kościuszki.
W uznaniu dla tradycyjnych receptur wykorzystywanych przy produkcji lodów, w 2008 roku nowotarskie lody zostały wpisane na Listę Produktów Tradycyjnych Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Atrakcją dla aktywnych będzie wizyta na lotnisku miejskim w Nowym Targu. Działa tu szkoła szybowcowa oraz spadochronowa. Tutaj każdy chętny może zacząć stawiać pierwsze kroki w lotnictwie sportowym czy turystycznym. Odpowiedni kurs uprawniający do zdobycia stosownych uprawnień trwa kilka godzin, ale skok z samolotu z instruktorem wymaga jedynie odwagi.
Inną propozycją dla aktywnych jest wizyta w rezerwacie przyrody "Bór na Czerwonem" nieopodal nowotarskiego lotniska sportowego, w którym znajduje się ścieżka przyrodniczo-edukacyjna zwieńczona platformą widokową, z której rozpościera się widok na Tatry, Gorce i malownicze torfowisko.
(fot.wikipedia "Biały Dunajec - Urząd Miasta")
Ścieżka edukacyjna w Rezerwacie "Bór na Czerwonem" umożliwia poznanie unikatowego torfowiska wysokiego oraz żyjących tam zwierząt i roślin. Ścieżkę o długości 610 metrów można zwiedzić pieszo lub rowerem w czasie około jednej godziny. Ścieżka udostępniona jest bezpłatnie dla wszystkich zwiedzających Rezerwat "Bór na Czerwonem". Część szlaku poprowadzono na drewnianych pomostach. Dla zwiedzających przygotowano, specjalne foldery z opisem ścieżki i siedem tablic edukacyjnych, na których znalazły się wszystkie ważne informacje przyrodnicze dotyczące tego terenu. Szczególną atrakcją jest taras widokowy na kopułę torfowiska z możliwością zwiedzania przez osoby niepełnosprawne. Ścieżka pozwala na zapoznanie się z największym i najstarszym pomnikiem żywej przyrody na terenie Nadleśnictwa Nowy Targ, jakim jest torfowisko wysokie.
Opuszczamy Nowy Targ i udajemy się do Białego Dunajca. Do pokonania mamy 14 kilometrów.
Najdawniejsza historyczna wzmianka o Białym Dunajcu pochodzi z 1564 roku, kiedy to lustratorzy dóbr królewskich wymienili tę osadę jako nową, w której było sześciu kmieci. Akt lokacyjny Białego Dunajca został wystawiony w piętnaście lat później – 23 lutego 1579 roku.
Więcej
Zasadźcą wsi osadzonej na prawie niemieckim został kmieć Jędrzej Pawlik, który był też pierwszym sołtysem. Po nim funkcję sołtysa pełnili jego potomkowie, którzy za udział w wojnach na kresach Rzeczypospolitej (m.in. z Rosją za króla Stefana Batorego, czy z Turcją za króla Zygmunta III Wazy) zostali nobilitowani i uzyskali nazwisko Pawlikowski. W XVII wieku obszar wsi Biały Dunajec sięgał wierzchołków Tatr. Podstawą utrzymania białodunajczan była hodowla owiec (w 1692 roku naliczono ich 2 tysiące sztuk). W czasie rozbiorów, jako część Galicji, Biały Dunajec trafił pod panowanie Austrii.
zwiń
Mimo długiej historii w Białym Dunajcu nie ma interesujących zabytków, ale nie to stanowi o atrakcyjności tej miejscowości. Otóż znajdują się tutaj Termy Podhalańskie.
Ten kompleks basenów termalnych położonych na granicy Szaflar (Bańskiej Niżnej) i Białego Dunajca, to doskonała oferta dla chcących odpocząć po trudach górskich wycieczek lub po dniu na stoku narciarskim.
Swoją popularność Termy Podhalańskie zawdzieczają zdrowotnym właściwością tutejszej gorącej wody (jej temperatura utzrymywana jest między 30, a 38 stopniami), której kojące dla układu mięśniowego i nerwowego działanie potęgują liczne urządzenia do hydromasażu w jakie wyposażone są tutejsze baseny.
Więcej
Wymienić tu należy bicze wodne, ławki do masażu wodnego, urządzenia do masażu karku za pomocą wąskiego bądź szerokiego strumienia wody. Łączna powierzchnia basenów jakie dostępne są dla gości term to 970 m2, w tym baseny wewnętrzne jeden z trzytorową zjeżdżalnią, drugi z wielofunkcyjnymi urządzeniami do hydromasażu, oraz zewnętrzne w tym basen rekreacyjny z "rwącą rzeką", nad częścią którego rozpięta jest siatka do wspinaczki. Do basenów łatwo trafić, a to dzięki charakterystycznym kłębom pary wydobywającym się z nich, obiekt położony jest kilkadziesiąt metrów od głównej drogi łączącej Nowy Targ z Zakopanem.
zwiń
Dla gości przygotowano liczne miejsca parkingowe. Więcej informacji na ten temat znajduje się na stronie www.termypodhalanskie.pl.
Ostatnim punktem naszej wycieczki jest Poronin. To najkrótszy, zaledwie pięciokilometrowy odcinek na naszej trasie.
Pierwsze wzmianki o Poroninie pochodzą z roku 1624, ale nazwa Poronin, choć w odniesieniu do rzeki, pojawia się już w 1254 roku.
Więcej
Przypuszcza się, iż teren dzisiejszego centrum gminy był we wczesnym średniowieczu wielką polaną wypasową, przysiółkiem Białego Dunajca, o nazwie Bańkówki (lub: Wańkówki).
Około 1620 roku Poronin stał się odrębną wsią. W 1806 roku wybudowano tu kaplicę, a w 1833 roku utworzono samodzielną parafię z kościołem.
Około 1813 powstał w Poroninie zakład przerabiający surówkę - Kuźnia Poroniańska. Wyrabiano tu doskonałe kosy i lemiesze. Stąd pochodzi nazwa części wsi - Kośne Hamry.
zwiń
(fot.wikipedia "Poronin Kościół")
Już w początkach XIX w. Poronin był letniskiem, znanym bardziej niż Zakopane. Bywali tu wielcy Polacy, jak: Jan Matejko, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Leon Wyczółkowski, Jan Kasprowicz, Władysław Orkan, Leopold Staff. W latach 1913-1914 w zajeździe Pawła Guta Mostowego bywał, mieszkający w pobliskim Białym Dunajcu - Włodzimierz Ilicz Lenin. W 1947 w budynku karczmy Gutów-Mostowych utworzono Muzeum Lenina a na przyległym placu postawiono jego pomnik. Muzeum zlikwidowano w 1990, a pomnik obalono. Obecnie w tym budynku mieści się Gminny Ośrodek Kultury.
Tereny wokół Poronina są wykorzystywane jako tereny do uprawiania turystyki i narciarstwa. W sezonie zimowym dla turystów udostępniony jest wyciąg narciarski. Liczne pensjonaty zachęcają do spędzenia tu wakacji - zarówno zimowych jak i tych letnich.
powrót