Letnisko, na które składają się Nida, dwukilometrowy kawałek lasu oraz Ruciane, nazywane bywa południową bramą Mazur. Dociera się tu od strony Warszawy (przez Szczytno lub Ostrołękę) i wyrusza stąd na podbój Krainy Tysiąca Jezior. Ruciane-Nida chlubi się wyjątkowo ładnym położeniem: pośród lasu, nad jeziorami Nidzkim i Guzianką. Jest bazą wypadową dla żeglarzy, którzy zaczynają tu swą przygodę ze szlakiem Wielkich Jezior. Dużym zainteresowaniem turystów cieszy się śluza Guzianka, przy której w sezonie tłoczą się jachty i kajaki. Z mostu nad kanałem (na wschód od dworca) można przyglądać się żeglarskiemu misterium stawiania masztów i manewrom jachtów.
Z przystani pasażerskiej koło portu w Rucianem od maja do września wypływają stateczki spacerowe na godzinne wycieczki po Jeziorze Nidzkim (kilka rejsów w ciągu dnia, ostatni bywa połączony z kolacją).
Centrum miasteczka skupione jest wzdłuż ul. Dworcowej, gdzie można swobodnie zaparkować. Dojazd do śluzy: 2 km w kierunku Wejsun, na północny wschód.

Wieś założyli prześladowani w Rosji staroobrzędowcy (filiponi) - wyznawcy prawosławia, którzy nie zaakceptowali reform ogłoszonych przez patriarchę Nikona w 1652 r. i pozostali przy dawnych obrzędach. W końcu XIX w. nastąpił upadek klasztoru męskiego, a majątek przejął zakon żeński.
Nazwa wioski pochodzi od wsi w guberni witebskiej, gdzie urodził się Sidor Borys, założyciel Wojnowa. Stoi tu kilka drewnianych chałup i bajkowa drewniana cerkiewka prawosławna jednowierców z lat 20. XX w. z cebulastymi kopułami. Warto też pospacerować po wsi, malowniczo położonej wśród dzikich łąk i lasów.
Z leśniczówki Pranie trzeba wrócić na drogę nr 58 i pojechać kilka kilometrów na zachód.

Zespół klasztorny Staroobrzędowców
Na południowym skraju wsi, nad jeziorem Duś położony jest zespół klasztorny Filiponów z połowy XIX w., na który składają się dom zakonny i budynki gospodarcze.
Na cyplu wcinającym się w jezioro widać mały cmentarzyk. Wśród drzew stoją stare prawosławne krzyże.
O otwarcie klasztoru należy prosię właściciela budynku. Przed przyjazdem, szczególnie w sezonie, trzeba zapowiedzieć się telefonicznie, tel. 0874257030.

Niewielka wioska leży nad Krutynią, w samym środku bujnej Puszczy Piskiej (86 tys. ha), której część wchodzi w skład Mazurskiego Parku Krajobrazowego. Już w okresie międzywojennym była znanym letniskiem. Dziś jest tu przystań wodna i wypożyczalnia kajaków, zachowały się też drewniane chałupy i dawna stodoła z końca XIX w., w której działa poczta.
Rzeka Krutynia (długości około 100 km) wraz z kilkunastoma jeziorami (od Warpuńskiego na zachodzie do Bełdan) tworzy znany szlak kajakowy, powszechnie uważany za najbardziej malowniczy w Polsce.
Z Wojnowa jedzie się dalej na zachód drogą nr 58. Po kilku kilometrach trzeba skręcić w prawo i jechać 4 km w kierunku północnym. Krutyń jest dobrym punktem wypadowym dla rozmaitych wypraw na łono natury. Są tu pensjonaty i sporo kwater prywatnych, ale w szczycie sezonu może brakować wolnych miejsc.

Spływ łodzią Warto popłynąć na niezapomniany spływ łodzią "na pych" (jak mawiają miejscowi). Najpierw trzeba się odpychać wiosłami od dna, aż do Jeziora Krutyńskiego (około 2 km), następnie swobodnie spływa się z nurtem rzeki z powrotem do wioski. Po drodze można podziwiać piękne widoki na malowniczo wijącą się Krutynię i dziewiczą przyrodę.

fot. Renata i Marek Kosińscy

Kadzidłowo to nawet nie wioska, a zaledwie kilka budynków ukrytych w Puszczy Piskiej. Warto tu przyjechać ze względu na prywatny Park Dzikich Zwierząt (nie tylko z Mazur), istniejący od 1989 r.
Obok wjazdu do parku od 2004 r. działa prywatne muzeum pp. Worobców. Jest to skansen z ekspozycją etnograficzną, składający się z dwóch chałup mazurskich, dwóch spichlerzyków i podcieniowego budynku gospodarczego. Na terenie muzeum znajduje się też Oberża pod Psem.
Przy drodze do Mikołajek, na północ od Ukty widać odpowiedni drogowskaz. Po parku, czynnym od 9.30 do zmierzchu, oprowadza przewodnik, tel. 0874257365.
Muzeum czynne codz. z wyj. świąt 10.00-18.00; wstęp 6 zł, ulgowy 5 zł. Grupy powyżej 12 osób trzeba umawiać telefonicznie, tel. 0874257474, www.oberzapodpsem.com.

Mrągowo - duży ośrodek turystyczny, kojarzony z Piknikiem Country - to ładne, zadbane, zielone miasto położone na wzgórzach nad jeziorami Czos i Juno.
Zanim powstała tu osada, Krzyżacy wznieśli drewnianą strażnicę dla obrony wschodnich granic. Miasto, które nigdy nie miało murów obronnych, zostało lokowane na początku XV w. Za czasów pruskich nazywało się Sensburg (Ządzbork), dzisiejszą nazwę otrzymało po wojnie na cześć Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza (1764-1855), popularyzatora języka polskiego w Prusach Wschodnich.

Oś staromiejska
Przy ulicach Warszawskiej, Ratuszowej i Królewieckiej przetrwała ciekawa przedwojenna zabudowa: ozdobne kamienice z przełomu XIX i XX w. oraz niskie domy z czterospadowymi dachami. W kamieniczkach mieszczą się sklepiki i knajpki. Przy ul. Królewieckiej stoi neogotycki kościół z wyposażeniem z epoki, a także imponujący gmach dawnego starostwa z początków XX w., w którym ma siedzibę Urząd Miasta.
Równolegle do osi staromiejskiej, u stóp wzgórza biegnie spacerowa ścieżka nad jeziorem Czos. W amfiteatrze na stoku po drugiej stronie jeziora odbywają się różne imprezy, w tym słynne koncerty muzyki country.

Muzeum Ziemi Mrągowskiej
Przy pl. Kajki, w ryglowym budyneczku z I połowy XIX w., tzw. Wartowni Bośniaków, urządzono ekspozycję biograficzną poświęconą Ernestowi Wiechertowi (1887-1950), urodzonemu w niedalekim Piersławku pisarzowi niemieckiemu, którego powieści rozgrywają się na Mazurach.
W drugim oddziale muzeum, mieszczącym się w budynku dawnego ratusza z 1825 r. (ul. Ratuszowa 5), organizowane są wystawy czasowe związane z regionem. Na pobliskim skwerku stoi nowy pomnik papieża Jana Pawła II.Przy ul. Ratuszowej 5, tel. 0897412812; w sezonie wt.-nd. 9.00-17.00, po sezonie wt.-nd. 10.00-16.00; wstęp 5 zł, ulgowy 2,50 zł, oprowadzanie 30 zł.

Ferma jeleniowatych w Kosewie
Przy malowniczej trasie z Mrągowa do Mikołajek leży Kosewo, jeszcze jedna letniskowa wioska położona między jeziorami: Probarskim, Kuc i Juksty.
Na południe od wsi (przy drodze głównej tablica informacyjna) Instytut Parazytologii PAN prowadzi ogromną fermę jeleniowatych. Żyje tu kilkaset jeleni, saren, danieli i łosi oraz konie Przewalskiego i muflony. Niektóre zwierzęta są oswojone i podchodzą do ludzi. Na terenie ośrodka działa muzeum przyrodnicze z ekspozycją ukazującą różnice między poszczególnymi gatunkami jeleniowatych.Kosewo Górne 7, tel. 0897424380, od 15 V do 31 VIII wt.-nd. 10.00-18.00.

Miasteczko, okrzyknięte Perłą Mazur, położone jest nad wąskimi jeziorami rynnowymi: Mikołajskim (499 ha) i Tałty (1160 ha). Wzmiankowane już w 1444 r., przez wieki było wsią rybacką i dopiero w 1726 r. otrzymało prawa miejskie. Turyści pojawili się po I wojnie światowej i wkrótce Mikołajki stały się znanym letniskiem. O tym, jak duża jest popularność miasta, można przekonać się w szczycie sezonu, gdy zapełnia się po brzegi turystami i rozbrzmiewa gwarem imprez. W centrum wyrosły liczne kioski z pamiątkami i sklepiki, w których sprzedawana jest srebrna biżuteria z bursztynamiNiewielkie Mikołajki najlepiej zwiedzać na piechotę. Samochód można zaparkować w bocznych uliczkach niedaleko centrum, mostu i jeziora.

Centrum Przy pl. Kościelnym wznosi się klasycystyczny kościół ewangelicki z XIX w. Można w nim obejrzeć drewniane empory, sklepienie kasetonowe i ładne organy nad wejściem. Na ścianach wiszą dwa cenne portrety miejscowych pastorów: jeden z przełomu XVI i XVII w., drugi z XVIII stulecia. Obok kościoła, mieści się Muzeum Reformacji Polskiej. Wśród eksponatów znajdują się m.in. ciekawe starodruki i dawne księgi parafialne. Plac Kościelny, tel. 0874216293, 9.00-17.00.Funkcję rynku pełni plac Wolności.

fot. Ireneusz Dziugieł

Stoją tu ozdobne kamieniczki i odnowiony dawny ratusz, w którym dziś działa hotel Mazur. Jest także punkt informacji turystycznej oraz świetny Cinema Quick Bar, który zaskakuje oryginalnym jedzeniem. Pośrodku ryneczku wyrasta fontanna z postacią Króla Sielaw, uwiecznioną w herbie miasta. Na początku każdego sezonu, w czasie Festiwalu Króla Sielaw, odbywa się wodowanie drewnianej ryby, która - przywiązana do mostu - pływa aż do jesieni.
Główna ulica Kajki, przy której stoją stare parterowe domki, jest chyba najładniejsza w Mikołajkach. Z zabudowy wyróżnia się neogotycki kościół katolicki z 1910 r.

Promenada
Wzdłuż brzegu Jeziora Mikołajskiego, leżącego na zachód od rynku, ciągnie się malownicza promenada, która przebiega obok portu jachtowego. Działają przy niej liczne smażalnie i budki z lodami. W pobliskiej wiosce żeglarskiej można wypożyczyć sprzęt wodny, a w tawernie napić się piwa i posłuchać opowieści weekendowych wilków morskich. Koniecznie trzeba zobaczyć panoramę miasta z drugiego brzegu, najlepiej z okolic mostu dla pieszych.

Niewielka miejscowość leży wśród pagórków między jeziorami Ryńskim (676 ha) i Ołów (61 ha). Najpierw był tu tylko zamek krzyżacki, którego budowę rozpoczął w 1377 r. wielki mistrz Winrich von Kniprode. Obok znajdował się port rybacki, a także huta żelaza. Powoli wzrastało znaczenie osady powstałej przy zamku: w 1485 r. uzyskała prawa osiedla targowego, od 1525 r. była siedzibą starostwa, wreszcie w 1723 r. otrzymała prawa miejskie. W okresie międzywojennym zaczęli pojawiać się turyści.
17 km od Mikołajek - najpierw drogą nr 16 na Orzysz, potem skręt w drogę nr 642 w kierunku północnym.

Zamek
Na stromym wzniesieniu w centrum miasteczka stoi zamczysko, które od czasów średniowiecza było wielokrotnie przebudowywane, ale szczęśliwie nie zatraciło obronnego charakteru. W XIX w. mieściło się tu więzienie. Dzisiaj zamek jest własnością prywatną i wkrótce będzie remontowany. Warto przejść się wzdłuż zewnętrznych murów, na których miejscami zachowały się dekoracje z glazurowanej cegły. Przez masywną bramę wchodzi się na wewnętrzny dziedziniec (obecnie niedostępny).

Miasto
Choć oficjalnie Ryn jest miastem, jego centrum przypomina raczej dużą wieś, w której zachowało się kilka domów z XIX w. Główna ulica Partyzantów, przy której w jednym z budynków mieści się kaplica ewangelicka, prowadzi na pobliskie wzgórze. Na szczycie, wśród starych drzew kryje się cmentarzyk z zabytkowymi żelaznymi krzyżami, kapliczką cmentarną z początku XX w. i ceglaną wieżą ciśnień. Za cmentarzem stoi odnowiony biały wiatrak holenderski z XIX w. (obecnie własność prywatna). Wokół malowniczego jeziora Ołów, nad które prowadzi ul. Traugutta, ciągną się lasy mieszane. Brzegiem biegnie ścieżka rowerowa (1 godz., 5 km).

Położone nad Niegocinem (2604 ha), trzecim co do wielkości jeziorem Mazur, jest wakacyjną stolicą regionu, najbardziej rozrywkowym i gwarnym miejscem nad Wielkimi Jeziorami Mazurskimi. Dyskoteki na plaży i koncerty w amfiteatrze twierdzy Boyen przyciągają turystów z całej Polski. Podobnie jak Ryn, Giżycko powstało jako osada przy zamku krzyżackim, wzniesionym w I połowie XIV w. Prawa miejskie uzyskało w 1612 r. W czasie kampanii napoleońskiej stacjonowały tu wojska generałów Zajączka i Dąbrowskiego. Po II wojnie światowej miasto nazwano Giżyckiem dla uczczenia Gustawa Gizewiusza (1810-1848), pastora i krzewiciela polskości na Mazurach. <strong>Z Rynu jedzie się tu malowniczą drogą nr 59. Giżycko to całkiem spore miasto, centrum najlepiej jednak zwiedzać na piechotę, zostawiwszy samochód w jednej z bocznych uliczek. Tylko do twierdzy Boyen i krzyża św. Brunona warto podjechać samochodem.

Centrum
Centrum miasta ciągnie się wzdłuż ul. Warszawskiej, przy której zachowało się kilka kamienic z przełomu XIX i XX w. W niewielkim ceglanym domu niedaleko parku mieści się pub jazzowy - najlepszy w Giżycku. Skromny XIX-wieczny kościół ewangelicki kryje wyposażenie z epoki, w tym organy, których brzmienie można usłyszeć w każdą letnią niedzielę.
Nad jeziorem Niegocin, na południe od centrum jest przystań, z której statki Żeglugi Mazurskiej odpływają do Mikołajek, Węgorzewa i Rucianego-Nidy (kilkugodzinne rejsy). Krótszą trasą można popłynąć na jezioro Kisajno (kilka rejsów dziennie, 1 godz. 30 min), do Sztynortu (3 godz. 30 min, 1 rejs dziennie) oraz na Wyspę Kormoranów na Jeziorze Dobskim, objętym ochroną jako rezerwat krajobrazowy (3 godz. 30 min, 1 rejs dziennie).

Nad jeziorem
Idąc od przystani w kierunku zachodnim, wzdłuż brzegów jeziora lub przez pobliski park, dociera się do wylotu Kanału Łuczańskiego, przy którym stoi ryglowy piętrowy budynek przedwojennego schroniska. Skromnie wyglądający most nad kanałem to jedyny w Polsce zwodzony most obrotowy.

Atrakcje poza centrum
Za kanałem widać pozostałości zamku krzyżackiego, wzniesionego w XIV w., potem kilkakrotnie przebudowywanego. Zachowało się tylko lewe skrzydło budowli. Obecnie zamek jest remontowany.
Przy biegnącej przez las ul. św. Brunona (trzeba nią iśę około kilometra) na niezalesionym wzgórzu stoi krzyż św. Brunona. Ustawiono go tu w 1910 r. dla uczczenia świętego, który - jak głosi legenda - w 1009 r. poległ w tym miejscu z rąk Prusów, gdy z polecenia Bolesława Chrobrego szerzył chrześcijaństwo na pogańskich terenach. Badania historyków nie potwierdzają tej tezy. Święty zginął gdzieś na pograniczu Prus, Litwy i Rusi. Z wysokiego wzgórza roztacza się rozległy widok na jezior.

Twierdza Boyen

Twierdza jest największą turystyczną atrakcją miasta. Wzniesiona w połowie XIX w., rozbudowywana i modernizowana do wybuchu II wojny światowej, stanowiła ważne ogniwo w niemieckim systemie obronnym na wschodniej granicy. W czasie I wojny światowej nie została zdobyta przez wojska rosyjskie, a podczas następnej wojny była siedzibą organizacji wywiadowczej Fremde Heere Ost, pozyskującej współpracowników wśród jeńców i dezerterów z Armii Czerwonej.
Ogromną twierdzę, dobrze ukrytą w gęstym lesie, otaczają fosy i mury. Budowla z kilkoma bastionami, bramami i budynkami została wzniesiona z cegły oraz kamieni polnych. Latem w fortecznym amfiteatrze odbywa się festiwal szantowy. W twierdzy mieści się schronisko turystyczne.
Na wschodnim skraju Giżycka, przy końcu ul. Turystycznej, odchodzącej od ul. Moniuszki.

Fuledzki Róg
Samochód trzeba zostawić przy drodze we wsi Fuleda. Dalej idzie się na piechotę drogą prowadzącą przez teren prywatny do rezerwatu przyrody nieożywionej na półwyspie Fuledzki Róg. Można tu obejrzeć olbrzymie głazowisko (około 7,5 tys. głazów), przykład krajobrazu polodowcowego.
Z Giżycka jedzie się 3 km drogą nr 592 w kierunku Kętrzyna, następnie za wsią Guty trzeba skręcić w prawo - do Fuledy.

Owczarnia
Warto wstąpić do maleńkiej osady, gdzie w pięknym, dziewiczym otoczeniu działa prywatne muzeum. We wnętrzu murowanej kamiennej chaty odtworzono wystrój mazurskiego domostwa. Oprócz starych sprzętów można oglądać niewielką ekspozycję militariów wykopanych w okolicy. Latem w pobliżu muzeum organizowane są ogniska.

Wilczy Szaniec w Gierłoży
W Gierłoży, niegdyś Wolfsschanze, czyli Wilczym Szańcu, mieściła się słynna kwatera główna Adolfa Hitlera. Twierdzę zaczęto budować w 1940 r. w związku z planowanym atakiem na Związek Radziecki. Na obszarze o powierzchni 2,5 km˛ powstało 80 budowli, w tym 50 bunkrów. O lokalizacji zadecydowały warunki naturalne: stary las mieszany zapewniał całoroczną osłonę obiektów, a rozciągające się na wschód Wielkie Jeziora Mazurskie tworzyły naturalną przeszkodę dla wojsk lądowych.
Hitler wraz z naczelnym dowództwem sił zbrojnych przebywał w Wilczym Szańcu od 1941 r. Jego kwatera, która znajdowała się po północnej stronie linii kolejowej, wyposażona była - podobnie jak siedziba Bormanna czy Göringa - w zabezpieczenia najwyższej klasy w postaci żelbetowych ścian grubości 8 m i systemu tuneli.
W listopadzie 1944 r. na wieść o zbliżaniu się Armii Czerwonej dowództwo opuściło Wilczy Szaniec, a 24 stycznia 1945 r. wycofujące się wojska IV armii niemieckiej wysadziły wszystko w powietrze.
Dziś ogląda się to, co ocalało: bunkry i schrony w różnym stanie. Przez teren szańca prowadzi oznakowana trasa; na miejscu sprzedawany jest przewodnik z jej opisem. Można też wynająć przewodnika, który oprowadzi po terenie.
Przy wjeździe do Kętrzyna od strony Giżycka w prawo odchodzi droga do Gierłoży. Wilczy Szaniec można zwiedzać od rana do zmierzchu. Przy wejściu jest parking, hotel i restauracja (tel. 0897524429).

Rezydencja Lehndorffów w Sztynorcie
Jadąc na północny wschód drogą z Gierłoży przez Radzieje, można dostać się do słynnego majątku potężnego rodu Lehndorffów. Rezydencja położona jest nad pięknym Jeziorem Sztynorckim. Bardzo obecnie zaniedbany barokowy pałac, wzniesiony w II połowie XVII w., został rozbudowany w XIX stuleciu. Niedawno majątek trafił do rąk prywatnych, ale nic się tu nie dzieje. Wokół dziedzińca stoją budynki gospodarcze, niektóre równie imponujące jak rezydencja.
Za pałacem rozciąga się park, którego układ mimo wieloletniego zaniedbania pozostał nadal stosunkowo czytelny: na przedłużeniu osi pałacu biegnie piękna aleja, krzyżująca się z inną, zamkniętą przez budowle ogrodowe - neogotyckie mauzoleum i klasycystyczny pawilon. Główna aleja prowadzi do zarośniętego kanału, który łączy się z jeziorem Kirsajty.
W lecie do przystani nad jeziorem zawijają tabuny żaglówek. W pobliskiej tawernie można napić się piwa.
Warto podjechać kilometr drogą w kierunku Giżycka i Harszu, żeby obejrzeć niezwykle malowniczy widok roztaczający się z mostu nad miejscem, w którym łączą się jeziora Dargin i Kirsajty. Po obu stronach mostu ciągną się niebieskie tafle jezior, przy brzegach porośnięte trzcinami, a w tle widać zieloną ścianę lasu.
Ze Sztynortu można pojechać z powrotem w kierunku północno-zachodnim (4 km), a następnie skręcić w lewo. Dociera się w ten sposób do dużej wsi Radzieje z ciekawym kościółkiem. Dalej trzeba jechać w kierunku północno-zachodnim do wsi Siniec, z której droga prowadzi do Starej Różanki (30 min).

Stara Różanka
W wiosce stoi ładny XIX-wieczny wiatrak holenderski, w którym zachowały się skrzydła i głowica. Z okienek roztacza się widok na okolicę (od dłuższego czasu obiekt jest w remoncie; w przyszłości powstanie tu kawiarnia i hotelik).

Położony na wzgórzach Kętrzyn nie jest wielkim ośrodkiem turystycznym. Jego historia sięga XIV w., kiedy powstała tu krzyżacka strażnica obronna. Wkrótce wokół strażnicy wyrosła osada, która w 1357 r. otrzymała prawa miejskie. W 1866 r. w Rastenburgu (tak wtedy nazywał się Kętrzyn) otwarto pierwszą linię kolejową w Prusach Wschodnich, która połączyła go z Królewcem.
Po wojnie nazwa miasta została zmieniona, podobnie jak wielu innych miejscowości na tych terenach. Nowa nazwa upamiętnia mazurskiego polonofila - Wojciecha Kętrzyńskiego (1838-1918), znanego historyka i dyrektora Ossolineum we Lwowie.
Kętrzyn jest co prawda sporym miastem, ale wszystkie atrakcje skupione są na niewielkiej powierzchni.

Zamek krzyżacki
Zwiedzanie miasta najlepiej zacząć od zamku, wzniesionego w II połowie XIV w. i wielokrotnie przebudowywanego. Po wojnie budowla została zrekonstruowana: ma bramę wjazdową i dziedziniec wewnętrzny.
W zamkowych wnętrzach utworzono muzeum, w którym można obejrzeć interesującą kolekcję obrazów, rzeźb i przedmiotów pochodzących z okresu od XV do XIX w. Są tam m.in. masońskie sprzęty znalezione w pobliskiej siedzibie loży. Na piętrze urządzono salkę poświęconą Wojciechowi Kętrzyńskiemu oraz ekspozycję zdjęć i dokumentów związanych z przedwojennym Kętrzynem. Organizowane są tu także wystawy czasowe.
Na zamku często odbywają się koncerty muzyki klasycznej i poezji śpiewanej (dokładniejsze informacje w muzeum).
Przy pl. Zamkowym, dojazd ul. Pocztową, tel. 0897523282, od połowy VI do IX wt.-pt. 10.00-17.00, sb.-pn. 9.00-16.00, po sezonie wt.-nd. 9.00-16.00, pn. 9.00-15.00; wstęp 4 zł, ulgowy 2 zł. Przy zamku znajduje się darmowy parking.

Kościół św. Jerzego W surowym wnętrzu imponującej świątyni zwraca uwagę prezbiterium, lekko przekrzywione w stosunku do nawy głównej. Sklepienia kryształowe w XVI w. wykonał mistrz Matz z Gdańska. Z zabytkowego wyposażenia zachowały się płyty nagrobne z XVI i XVII w., XVI-wieczna ambona oraz neogotycki ołtarz ze sceną Ukrzyżowania. W stojącym w pobliżu niepozornym kościele, dziś ewangelickim, przed wojną tzw. polskim (odprawiano tu msze po polsku), zachował się barokowy ołtarz i ambona.

fot. Renata i Marek Kosińscy

Centrum
Ulicą Wileńską dochodzi się do ul. Mickiewicza, przy której wznosi się zgrabny budynek dawnej loży masońskiej z 1810 r. (obecnie siedziba Stowarzyszenia im. Arno Holtza), ozdobiony delikatnymi elementami neogotyckimi.
Od pl. Grunwaldzkiego, gdzie można obejrzeć neogotycki budynek dawnego starostwa, zaczyna się oryginalny fragment przedwojennego Kętrzyna. Wzdłuż ul. Sikorskiego ciągną się solidne kamienice mieszczańskie z przełomu XIX i XX w. Neogotycki kościół św. Katarzyny ma kolorowe wnętrze z bogatym wyposażeniem z epoki. Przy pl. Piłsudskiego stoi pomnik Wojciecha Kętrzyńskiego i eklektyczny ratusz (1885), zbudowany z czerwonej cegły, w którym obecnie mieści się Urząd Stanu Cywilnego i Punkt Informacji Turystycznej. Ładne zakątki, trochę zieleni i kilka przykładów przedwojennej architektury można znaleźć nad jeziorkiem, na tyłach ul. Sikorskiego.
Centrum ciągnie się wzdłuż ulic Traugutta i Sikorskiego.

Sanktuarium w Świętej Lipce Niewielka wieś, położona na przesmyku między jeziorem Dejnowa a Jeziorem Wierzbowskim, słynie z sanktuarium maryjnego. Na teren kościoła i klasztoru Jezuitów wchodzi się przez ozdobną barokową bramę z I połowy XVIII w. Wspaniała barokowa fasada kościoła zwieńczona jest dwiema wysokimi wieżami, na których umieszczono zegary z 1740 r. W niszach stoją posągi Matki Boskiej, św. Piotra, św. Pawła oraz świętych związanych z zakonem jezuitów, któremu król Zygmunt III Waza przekazał okoliczne tereny. Na dachu krużganków otaczających dziedziniec ustawiono kilkadziesiąt figur proroków ze Starego Testamentu. W trójnawowym wnętrzu można podziwiać złocone filary i balustrady oraz kolorową XVIII-wieczną polichromię. W majestatycznym trzypiętrowym ołtarzu głównym z 1714 r. umieszczono obraz Matki Boskiej w srebrnej sukience. Jest to kopia wizerunku Matki Boskiej Śnieżnej z kościoła Santa Maria Maggiore w Rzymie, namalowana przez Bartłomieja Pensę.

fot. Ireneusz Dziugieł

Po bokach ołtarza stoją figury świętych, w górze widać malowane sceny z życia Maryi. Ambonę z początków XVIII w. zdobią malowidła odwołujące się do Pisma Świętego. Naprzeciwko ambony, w miejscu, gdzie podobno rosła kiedyś święta lipa, można zobaczyć pień lipy ze srebrną figurką Matki Boskiej.
Największą atrakcją świątyni są jednak barokowe organy z ruchomymi figurkami, wykonane w 1721 r. przez J. Mesengela z Królewca. Prezentacje organów odbywają się od 1 V do 30 IX codz. o 9.30, 10.30, 11.30, 13.30, 14.30, 15.30, 16.30 i 17.30, a od 1 X do 30 IV codz. o 10.00, 12.00 i 14.00. Latem w piątki o 20.00 można tu posłuchać wspaniałych koncertów organowych.
Do sanktuarium, nazywanego "Częstochową Północy", przyjeżdżają liczne pielgrzymki. Najważniejsze uroczystości odbywają się w święto Nawiedzenia NMP (ostatnia niedziela maja) i 15 sierpnia, w dzień Wniebowzięcia.

Reszel leży już na Warmii, ale zaledwie 6 km na północny zachód od Świętej Lipki. Pierwszy zamek zbudowali tutaj Krzyżacy, którzy następnie przekazali budowlę biskupom warmińskim. W 1466 r. Reszel wraz z całą Warmią znalazł się w granicach Rzeczpospolitej. Przez następne wieki miasto spokojnie się rozwijało, a po otwarciu kolegium jezuickiego w XVII w. stało się ważnym centrum kulturalnym.
Na szczęście Reszel, który otrzymał prawa miejskie już w 1337 r., przetrwał zawieruchy wojenne i do dziś zachował zabytkowy charakter. Przybyszowi rzucają się w oczy wieże dominujące nad miasteczkiem.

Zamek biskupi Masywne ceglane zamczysko, z wieżą bramną prowadzącą na brukowany dziedziniec, jest największą atrakcją turystyczną miasta. Budowlę wznoszono w stylu gotyckim przez sto lat od połowy XIV w. Dziś działa tu bardzo interesująca galeria Zamek, która organizuje czasowe wystawy sztuki współczesnej. Z punktu widokowego na wysokiej wieży roztacza się ładna panorama sennego miasteczka i okolicy. Jeśli wieża jest zamknięta, klucz można dostać w zamkowej kawiarni. Przy ul. Podzamcze 3, tel. 0897550216, galeria czynna wt.-nd. 10.00-16.00, w sezonie do 17.00.

fot. Renata i Marek Kosińscy

Centrum Koniecznie trzeba wybrać się na spacer wąskimi uliczkami, przy których zachowały się oryginalne, bardzo zaniedbane kamieniczki, często o barokowych formach. W rynku stoi niewielki XIX-wieczny ratusz, nad rzeką przetrwały gotyckie mosty. Jak przystało na miasto biskupie, nie brak tu kościołów. Warto odwiedzić potężny, surowy gotycki kościół parafialny wzniesiony w II połowie XIV w. oraz późnobarokowy kościół Krzyża Świętego (nad rzeką) i klasztor Katarzynek (przy ul. Słowackiego).
W drodze powrotnej najlepiej jechać przez Biskupiec, skąd do Olsztyna prowadzi trasa nr 16. Do Warszawy trzeba jechać dalej na południe (szosa 57) przez Szczytno i Ostrołękę.

• Centrum Promocji i Informacji Turystycznej, ul. Warszawska 7, tel. 0874285265, tel. /fax 0874285760, www.gizycko.turystyka.pl, w sezonie pn.-pt. 8.00-18.00, sb. 10.00-18.00, nd. 10.00-15.00; profesjonalny punkt informacji, zdecydowanie najlepszy w regionie.

• Punkt Informacji Turystycznej i Promocji Miasta, pl. Piłsudskiego 1, tel. 0897514765, www.ketrzyn.com.pl, pn. 8.30-16.30, wt.-pt. 8.00-16.00.

• Informacja turystyczna, pl. Wolności 3, tel. 0874216850, info@mikolajki.pl, www.mikolajki.pl, czynna tylko w sezonie, codz. 9.00-20.00.

• Punkt informacji turystycznej, Rynek 24 (ratusz), tel. 0897550097, www.reszel.ug.gov.pl

• Centrum Informacji Turystycznej i Promocji Gminy, ul. Dworcowa 14, tel. /fax 0874231989, www.ruciane-nida.pl, w sezonie codz. 7.00-19.00, po sezonie pn.-pt. 8.00-17.00, sb. i nd. 10.00-14.00.

• Punkt informacji turystycznejw Ryńskim Centrum Kultury, ul. Hanki Sawickiej 1, tel. /fax 0874218061, rck-it@ryn.pl, www.rek.ryn.pl

Restauracje, bary, kawiarnie
W sezonie wszędzie działają niewielkie bary, kioski, czasem restauracje. Jesienią, zimą i wczesną wiosną wszystko zamiera i na porządny ciepły posiłek można liczyć tylko w Giżycku, Mrągowie i Kętrzynie. Giżycko

• Gościniec Jantar, ul. Warszawska 10, tel. 0874285415, 8.00-22.00; wnętrze w stylu "ekologicznym", z gobelinami na ścianach i drzewem pośrodku; klasyczne dania mięsne i rybne, warto wybrać pyzy, lina w śmietanie lub w sosie koperkowym; ceny umiarkowane.
• Kuchnie Świata, ul. Olsztyńska 3a, tel. 0874292255; potrawy z różnych stron świata, specjalnością zakładu jest zapiekanka w sosie śmietanowym podawana w kamionce (prosto z pieca); latem bardzo przyjemny taras na zewnątrz; niedrogo.
• Mazurski Kredens, pl. Grunwaldzki, w pobliżu kina; tel. 0874285841; oryginalny wystrój w starym stylu; ceny umiarkowane (obiad za 20 zł).
• Pod Kominkiem, ul. Olsztyńska 1h, tel. 0874284081, 12.00-22.00; niewielka sala z kominkiem; dania zaskakująco wyszukane.

• Oberża pod Psem, tel. 0874257474; obok Parku Dzikich Zwierząt (ok. 1 km za Nową Uktą); dwa niewielkie, przytulne pomieszczenia, urządzone na ludowo; oryginalne dania (m.in. jeglaki); raczej drogo.

• Pod Zamkiem, ul. Struga 3a, tel. 0897523117; przyjemne wnętrze; dobra kuchnia - tradycyjna i chińska, m.in. smaczny lin po mazursku i kołduny w rosole; ceny przystępne.

• Bar Malajkino w kinie Wojtek, pl. Wolności 19, tel. 0874216160, IV-IX; zdecydowanie najlepszy lokal w mieście; dania barowe i potrawy tradycyjne; panuje tu szczególna atmosfera, a do baru wpadają czasami różne filmowe i telewizyjne sławy (zdjęcia na ścianach); ceny umiarkowane. Na piętrze jest kilka pokoików do wynajęcia.

• Zajazd Stara Kuźnia, tel. /fax 0874211086, www.starakuznia.com.pl; przy drodze z Miłek do Marcinowej Woli; karczma urządzona w starej kuźni, wokół idylliczne pola i stary folwark; lokal (sezonowy) słynie ze świetnych szaszłyków, ale są też smażone ryby i pierogi.

• Chata, ul. Dworcowa 10a, tel. 0874236772, od 10.00 do ostatniego gościa; ludowy wystrój i stroje kelnerek; duży wybór sałatek, pierogów, naleśników i pizz, a także mięsa np. befsztyk w sosie pieprzowym; ceny umiarkowane.

• Karczma u Wallenroda, pl. Wolności 3, tel. 0874218675, 7.00-24.00; karczma z prawdziwego zdarzenia z solidnymi ławami w ludowe wzory; typowe dania barowe, przede wszystkim ryby, pierogi, naleśniki; tanio.

• Bar i Pub Grota, ul. Nadbrzeżna 3a, tel. 0874293013; stylowo urządzone (na wzór jaskini), z widokiem na Kanał Łuczański.
• Pub Jazz Club, ul. Warszawska 17, tel. 0874282172; najlepszy młodzieżowy pub w mieście; niewielka sala ze zdjęciami jazzmanów na ścianach, dużo dymu i dobra muzyka.

• Prohibicja, pl. Handlowy 13, tel. 0602472713, www.prohibicja.com.pl, 10.00-1.00; założona przez Bogusława Lindę; wystrój w stylu chicagowskiej knajpy z lat 30. XX w., wieczorami pianista gra standardy z tamtych lat; dość drogo.

• Klub Zenza, naprzeciwko przystani jachtowej; kultowe miejsce wodniaków, w którym można napić się piwa, zjeść coś na ciepło i czasem posłuchać szant.

• Jantar, ul. Warszawska 10, tel. 0874285415; niewielki hotelik w odnowionej kamienicy w centrum; kilkanaście pokoi 1-3-os. z łazienkami i TV; restauracja.
• Hotel Zamek, ul. Moniuszki 1, tel. 0874282419; na parterze garaże, na piętrze pokoje 2-os. z łazienkami i TV; bar; wypożyczalnia sprzętu wodnego, przystań.
• Międzynarodowe Centrum Żeglarstwa i Turystyki Wodnej Almatur, ul. Moniuszki 24, tel./fax 0874283388, 0874285971; w lesie nad jeziorem Kisajno; 340 miejsc w pawilonach z 2-os. pokojami z umywalkami oraz w skromnych domkach kempingowych typu Brda; stołówka, siłownia, sauna, korty, plaża, kąpielisko, przystań jachtowa i wypożyczalnia sprzętu wodnego, jazda konna.
• Schronisko , w twierdzy Boyen, ul. Turystyczna 1, tel. 0874282959, sezonowe; 250 miejsc; niesamowite miejsce na terenie potężnej zabytkowej twierdzy; warunki skromne, sale kilkuosobowe; przyłącza elektryczne, sanitariaty i bufet.
• Kemping Zamek C-1**, ul. Moniuszki 1, tel. 0874283410; przy Kanale Łuczańskim w centrum miasta; przyłącza elektryczne, stanowiska dla przyczep, przystań, prymitywne domki kempingowe (20 zł/os.).

• Galindia, Mazurski Eden, Inzota-Bartlewo 1, tel./fax 0874231416, www.galindia.com.pl; jedno z bardziej niesamowitych miejsc w Polsce, które warto odwiedzić nawet nie dla noclegu. Pensjonat stoi w lesie, na półwyspie nad jeziorem Bełdany. Moc atrakcji, m.in. skansen, krąg kamienny, drewniane posągi, lochy demonów. Każdy z pokoi jest inny. Jest tu też kemping

• Wanda, , ul. Wojska Polskiego 27, tel. 0897518584, info@wandahotel.com, www.wandahotel.com; w odnowionej kamienicy 24 pokoje 1-3-os. z łazienkami.
• Zajazd pod Zamkiem, ul. Struga 3, tel. 0897523117, fax 0897524120, www.turysta.net.pl/szwagier; uroczy zajazd u stóp zamku z kilkoma pokojami 1-4-os. z łazienkami, TV i telefonami; restauracja.

• Pensjonat Magda, Krutyń 74, tel. 0897421407; 40 miejsc w pokojach 1- i 2-os. z łazienkami; restauracja.

• Pensjonat Teresa, tel. 0874211098, tel./fax 4211644; zadbany teren nad jeziorem Buwełno; pensjonat z dużymi, ładnie urządzonymi pokojami; restauracja i wypożyczalnia sprzętu wodnego

• Gołębiewski***, ul. Mrągowska 34, tel. 0874290700-2, fax 0874290744, mikolajki@golebiewski.pl, www.golebiewski.pl; najbardziej luksusowy hotel na Mazurach, na wysokim brzegu jeziora Tałty; kilkaset miejsc w apartamentach i pokojach 1- i 2-os.; restauracje, klub nocny, sauny, solaria, fitness club, kręgielnie, sale zabaw dla dzieci oraz największa atrakcja - basen Tropikana.
• Gościniec Król Sielaw, ul. Kajki 5, tel. 0874216323; ładny przedwojenny budynek z mansardowym dachem i facjatką; 2- i 3-os. pokoje z łazienkami i TV; wypożyczalnia rowerów i sprzętu pływającego; pizzeria i karczma.
• Mazur, pl. Wolności 6, tel. 0874216941; w niedawno odrestaurowanym budynku kameralne pokoje 1-3-os. z łazienkami, TV i telefonami; restauracja, parking, ogródek letni.

• Mercure Mrongovia , ul. Giżycka 6, tel. 0897413221, www.orbis.pl, mer.mrongovia@orbis.pl; 470 miejsc w pokojach 2-os. i bungalowach 4-os.

• Kreativ Hotel, ul. Podzamcze 3, tel. 0897550109, fax 0897551597, info@zamek-reszel.com, www.zamek-reszel.com; hotel w średniowiecznym zamku; pokoje 1-4-os. z łazienkami, TV i Internetem, z widokiem na średniowieczny dziedziniec; restauracja w salach zamkowych.

• Ośrodek Kowalik, ul. Kowalik 1, tel. 0874236514; w lesie nad Jeziorem Nidzkim; 15 miejsc w przedwojennej leśniczówce, w sezonie dodatkowo drewniane domy; pokoje 2-os., część z łazienkami; w sezonie wyżywienie; na miejscu łódki, kajaki, rowery wodne.
• Dom Wycieczkowy U Faryja, ul. Mazurska 14, tel. 0874231006, sezonowy; ładna drewniana chata, warunki skromne; pokoje 2-4-os., część z łazienkami; goście mogą korzystać z dobrze wyposażonej kuchni.

• Karczma u Wallenroda, pl. Wolności 3, tel. 0874218675; wejście od ul. Sawickiej; na parterze karczma, na dwóch piętrach kilka pokoików 2-4-os. z łazienkami na korytarzu.
• Pensjonat Hetman, ul. Kopernika 18, tel. 0874218714; w niskiej willi z czerwonym dachem kilkanaście miejsc w pokojach 2-4-os., łazienka na korytarzu; możliwość wynajęcia całego domu.

• Wypożyczalnie rowerów, Giżycko-Antonowo, ul. Sympatyczna 13, tel. 0874285870, ok. 25 zł/dobę (na życzenie klienta rowery dowożone są na wyznaczone miejsce); Biuro Wama-Tour, ul. Konarskiego 1/1, tel. 0874293079, wama-tour@pf.pl.
• Loty balonem, Mazurskie Centrum Lotów Balonowych, tel. 0601394794; hotel Mazury, tel./fax 0874284699; lot połączony z oglądaniem wschodu lub zachodu słońca trwa ok. 1 godz., uczestnicy są częstowani szampanem; rozrywka dość droga (200 zł/os. za 30 min lub 400 zł za godz.), ale pozostawia niezapomniane wrażenia.
• Nurkowanie, Klub Płetwonurków "Płetwal", twierdza Boyen, ul. Turystyczna 1, tel. 0601 057333; Centrum Nurkowe CK DIVER, ul. Mickiewicza 9, tel./fax 0874284362, ckdiver@turysta.net.pl; Mazurskie Centrum Nurkowe, ul. Moniuszki 6a/31, tel. 0602300963, www.mcn.mazury.pl.
• Jazda konna, Klub Jeędziecki "Gajewo", ul. Suwalska 5, tel. 0874285846, gajewo@tpoczta.onet.pl, www.gajewo.pl.

• Wypożyczalnie kajaków, stanica PTTK, tel. 0897421293; pensjonat Harenda, tel. 0897421218.
• Spływ kajakowy, z Krutyni w górę rzeki do Jeziora Krutyńskiego trwa ok. 1 godz. 30 min. Organizatorzy: Biuro Turystyki Kajakowej As-Tour w Krutyni, www.splywy.pl; Stowarzyszenie Przewoęników Łodziami po Rzece Krutyni, Krutyń 4, tel. /fax 0897421430; "Wodniak", R. Prusiński, Krutyń 18, tel. 0897422217, 0502534565, www.kajaki.wer.pl.

• Wypożyczalnie rowerów, hotel Wałkuski, ul. 3 Maja 13, tel. 0874216628; pensjonat Mikołajki, ul. Kajki 18, tel. 0874216437.
• Jazda konna, przy hotelu Gołębiewski, ul. Mrągowska 34, tel. 0874216517

• Jazda konna, gospodarstwo agroturystyczne Stara Kuęnia, Marta Wąsiakowska, tel./fax 0874211086, biuro@starakuznia.com.pl, www.starakuznia.com.pl.

• Wypożyczalnia rowerów, Karczma u Wallenroda, pl. Wolności 3a, tel. 0874218675.

• Jazda konna, Wioska Turystyczna Wilkasy, ul. Niegocińska 7, tel. 0874280454, 0874280483, www.wioskaturystyczna.pl.

• Festiwal Piosenki Żeglarskiej i Morskiej "Szanty w Giżycku" pierwsza połowa VII..
• Dni Giżycka, wiele imprez plenerowych i występy gwiazd w twierdzy Boyen i na plaży miejskiej, VI-VIII, lecz przede wszystkim koniec VII.
• Jarmark św. Brunona, Ekumeniczny Przegląd Muzyki Religijnej, spotkania z muzyką i rękodziełem ludowym, procesja na Wzgórze św. Brunona, drugi weekend VII.
• Międzynarodowe Koncerty Organowe i Kameralne, kościół ewangelicko-augsburski, niedziele VII i VIII.
• Giżycka Noc Kabaretowa, amfiteatr w twierdzy Boyen, początek VIII

• Dni Grunwaldu, występy, koncerty i zlot bractw rycerskich (ponad tysiąc rycerzy bierze udział w scenach bitewnych), ok. 15 VII.

• Mazurski Turniej Rycerski, pl. Piłsudskiego, VIII.

• Festiwal Shanties, w porcie w Mikołajkach, festiwal muzyczny z szantami oraz muzyką country i bluesową, VIII.
• Zlot Oldtimerów, w porcie w Mikołajkach, IX.

• Piknik Country, VII.

• Festyn lotniczy, VIII.