Wieś pierwotnie należała do Księstwa Mazowieckiego. Po wcieleniu Mazowsza w 1525 r. do Korony stanowiła tzw. królewszczyznę, czyli dobra państwowe należące do króla (królowej Bony). W drugiej połowie XVI wieku była znów wsią rycerską i należała do Stanisława Mińskiego - wojewody łęczyckiego i podkanclerzego wielkiego koronnego. Ówczesny kościół był drewniany i nosił wezwanie św. Anny. W XVII wieku wieś, z rozległym majątkiem obejmującym wsie Turów, Marcinków, Hur, Kobylak i Nadarzyn oraz okoliczne bory, należała już do rodziny Opackich, a w XVIII do Załuskich. Biskup Marcin Załuski był z nią związany w sposób szczególny.

Prawdopodobne jest, że w latach dwudziestych XVIII wieku bracia biskupi Załuscy: Marcin, Józef Andrzej i Andrzej Stanisław Kostka mieli wspólne plany utworzenia w Kobyłce ośrodka umysłowego i kulturalnego związanego z rodem Załuskich. Planowali przemianowanie Kobyłki na Załuszczyn, budowę świątyni i biblioteki. Badacze spekulują dlaczego nie doszło do zrealizowania tych planów w pełni.

Orędownikiem realizacji dzieła do końca pozostał jednak biskup Marcin Załuski. Kobyłka pozostawała jego ulubionym miejscem pobytu. To za czasów jego tu działalności dokonały się doniosłe dzieła religijne: budowa kościoła Świętej Trójcy oraz powołanie jezuickiego ośrodka misyjnego. Przy nim zorganizowano dom rekolekcyjny i drukarnię jezuitów. Zamysłem Marcina Załuskiego było także założenie we wsi kalwarii. Wytyczono jej szlak i wybudowano część stacji drogi krzyżowej usytuowanych wzdłuż ulic.

Budowę „Perły baroku” biskup rozpoczął w roku 1740. Projekt i wykonanie świątyni zlecił Włochowi, Guido Antonio Longhi, nadwornemu artyście swojego brata Andrzeja Stanisława Kostki. Był on autorem m.in. mauzoleum rodziny Załuskich w kościele reformatorów w Warszawie. Uroczysta konsekracja kościoła odbyła się w 1741 r. Już wówczas budowla budziła podziw odwiedzających.

Od strony zachodniej świątyni stanął w tym czasie skromny pałacyk zwany korektą. Dla wygody znakomitszych pielgrzymów wzniesiono także dwa eremy, czyli domy pobożnych rozmyślań oraz karczmę dla przejezdnych. Wszystkie te obiekty przetrwały bardzo długo, niestety zostały rozebrane w okresie międzywojennym.

Biskup chciał utworzyć w Kobyłce ośrodek misyjny na wzór widzianych we Włoszech i Austrii. W roku 1751 uzyskał przywilej królewski nadający prawa miejskie Kobyłce, zmieniający jednocześnie jej nazwę na Załuszczyn (Załuski). Nadanie, podobnie jak i nowa nazwa nie przyjęły się i wieś pozostała nadal Kobyłką. Jedną z przyczyn był także fakt, że pomiędzy braćmi Załuskimi pojawiły się różnice zdań i konflikty wynikające prawdopodobnie z tego, że bracia Marcina wycofali się z dawnych planów i uczestnictwa w przedsięwzięciu.

Zapewne to zadecydowało, że na początku lat pięćdziesiątych, ku zaskoczeniu członków rodziny, Marcin postanowił o sprowadzeniu do Kobyłki jezuitów.

W 1753 roku ordynariusz płocki zatwierdził przy kościele w Kobyłce misję jezuicką, zwaną Misio Zalusciana, a w 1754 roku, również dzięki staraniom Marcina, odpowiedni dokument papieski przekazał jezuitom „zarząd spraw duchowych i doczesnych z jednoczesnym przejęciem przywilejów majątkowych”.

Stacją misyjną nazywano najmniejszą placówkę zakonną, gdzie kilku jezuitów prowadziło pracę apostolską w kościele jezuickim lub – jak w przypadku Kobyłki – w jednym z kościołów diecezji na podstawie fundacji.

W roku 1765 biskup osiadł na stałe w Kobyłce, zrzekając się godności świeckich i kościelnych. Wstępując do zakonu Jezuitów całe dobra kobyłkowskie przekazał zakonowi.
Jezuici osiedlili się w Kobyłce w 1755 roku. Urządzono im cele nad nawami bocznymi kościoła. Pierwszym superiorem został ojciec Ludwik de Lupia. W 1765 roku, po zrzeczeniu się przez Marcina Załuskiego wszystkich godności i po powrocie do stanu zakonnego sam fundator misji został superiorem.

Zakonnicy otrzymali w zarząd parafię, zobowiązani byli do sprawowania posługi duszpasterskiej, a niezależnie od tego prowadzili działalność misyjną w całej diecezji płockiej. Organizowali tzw. misje ludowe. Wyjeżdżali do okolicznych wsi, gdzie wygłaszali nauki w odpowiednio przystrojonych zabudowaniach gospodarczych. Ludność zbierała się na głos dzwonu dwa razy dziennie, rano i po zakończeniu prac polowych. Po południu na katechizacji spotykały się dzieci. Takie misje trwały co najmniej tydzień, kończyły się spowiedzią i komunią świętą. W niedziele i święta nauki odbywały się kościele parafialnym w Kobyłce.

W roku 1756 Marcin Załuski urządził w Kobyłce tzw. korektę, czyli drukarnię, gdzie drukowano broszury i książki, służące pomocą w jezuickich pracach misyjnych. Drukarnia kobyłkowska była zapewne traktowana jako filia warszawskiej drukarni jezuitów, dlatego nie zachowały się książki, na których jako miejsce druku podano Kobyłkę. Według księdza Weissa („Kościół parafialny Świętej Trójcy w Kobyłce pod Warszawą przez ks. Marcelego Weissa z ilustracjami”, Warszawa 1901) drukarnia mieściła się w nieistniejącym dzisiaj domu, na zachód od kościoła, w którym początkowo zamieszkał Załuski, zanim urządzono mu pomieszczenia mieszkalne przy kościele. Prawdopodobnie również w tym domu zorganizowano ośrodek rekolekcyjny.

Budowę dwóch domów – dla kobiet i mężczyzn – stanowiących ośrodek rekolekcyjny „dla wykwintnej i swawolnej Warszawy” ufundował Marcin Załuski w 1766 r. Tu również, według niektórych źródeł, miał się znajdować ośrodek rekolekcyjny dla kapłanów diecezji.
W tym okresie do Kobyłki przyjeżdżali dostojnicy państwowi i kościelni, biskupi i posłowie zagraniczni. „Ćwiczeniom duchowym” w ośrodku rekolekcyjnym oddawali się podobno sami królowie – August III i Stanisław August Poniatowski oraz wielu możnych ówczesnych czasów: senatorów i posłów.

W kobyłkowskiej misji służyło kilkudziesięciu zakonników. Ci, którzy tu zmarli zostali pochowani w podziemiach kościoła. Po kasacie zakonu w 1773 r. wszystkie dobra misji przeszły na własność Komisji Edukacji Narodowej, a Kobyłka została nadana przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego wojewodzie kaliskiemu Augustowi Sułkowskiemu, który w 1778 roku sprzedał dobra hrabiemu Aleksandrowi Unrungowi, staroście hemersztyrtskiemu, administratorowi generalnemu mennicy warszawskiej. Ten jeszcze w tym samym roku część majątku, łącznie z kościołem, przekazał bernardynom.

W drugiej połowie XVIII w. miejscowość liczyła około tysiąca mieszkańców. Drukarnia jezuitów zaprzestała działalności wraz z kasacją zakonu, ale w miejscowości rozpoczął się okres ożywienia gospodarczego.

Aleksander Unrung założył w Kobyłce wytwórnie: mydła i pończoch, ale przede wszystkim uruchomił w 1778 roku warsztaty tkackie pasów kontuszowych czyli tzw. persjarnię. Wytwarzała ona pasy jedwabne i złotolite - kontuszowe oraz dla gwardii koronnej. W pasach tych łączono wzory francuskie i perskie. Konkurowały one z innymi tego typu wyrobami, zwłaszcza wytwarzanymi w Słucku i Buczaczu. Warsztaty przeniesione zostały do Kobyłki z Grodna po upadku manufaktur podskarbiego litewskiego Tyzenhauza.

Persjarnia prowadzona była przez Christiana Bluma - podskarbiego dworu księcia Adama Czartoryskiego i Szczepana Filsjeana mieszczanina francuskiego. Fachowe kierownictwo nad warsztatami sprawował znakomity mistrz tkacki, również Francuz, Franciszek Selimand.
Manufaktura mająca 24 warsztaty tkackie produkowała miesięcznie 60 pasów, które sprzedawały się bardzo dobrze zarówno w kraju, jak i za granicą. Pasy wytwarzane w Kobyłce można spotkać obecnie w muzeach. Są one znakowane symbolem "Kobyłki" lub pochyłymi literami "FS".

Przez krótki okres działała tu szkoła rolnicza, gdzie hodowano jedwabniki, założona przez Francuza Gautier de Salgues. Nie zyskała jednak uznania i wkrótce przestała istnieć.
W końcu XVIII wieku Kobyłka była modną wycieczkową miejscowością dla młodzieży warszawskiej, którą przyciągała karczma usytuowana pośrodku rynku. Żywa działalność przemysłowa i związany z nią rozkwit miejscowości zostały nagle przerwane zawieruchą wojenną Powstania Kościuszkowskiego.

W 1794 roku w Kobyłce rozegrano przedostatnią bitwę insurekcji kościuszkowskiej z wojskiem rosyjskim. Bitwa zakończyła się porażką powstańców i  spowodowała zniszczenie miejscowości, w tym wspomnianej persjarni, a w dalszej konsekwencji regres w rozwoju osady. Trzeci rozbiór Polski w 1795 roku ukształtował niekorzystnie granice zaborów na tym terenie, utrudniając odbudowę zniszczeń wojennych. Kobyłka znalazła się w zaborze austriackim, odcięta granicą państwową od Warszawy, naturalnego centrum Mazowsza. Uruchomienie w 1862 r. przebiegającej w pobliżu osady linii kolejowej do Petersburga nie wpłynęło na jej rozwój.

Pierwsza wojna światowa oszczędziła Kobyłkę. Następna fala wojenna w 1920 roku dotarła do samych granic miejscowości. Walki w przełomowych dniach 14 i 15 sierpnia toczyły się wzdłuż rzeki Czarnej i Długiej. We wsi Ossów z tamtych czasów pozostały ślady rowów strzeleckich, kapliczka na cmentarzu poległych żołnierzy  oraz kamień-pomnik w miejscu, gdzie zginął kapelan ks. Ignacy Skorupka.

Ponowny rozwój Kobyłki nastąpił w okresie międzywojennym oraz już w czasach najnowszych. Pozytywny wpływ miała na to niewątpliwie stołeczna Warszawa.

zwiń

Tu spoczywają pochowani w zbiorowej mogile uczestnicy Powstania Kościuszkowskiego i tu także znajduje się zbiorowa kwatera z 1920 roku żołnierzy z 47 pułku piechoty kresowej broniących rejonu Kobyłki.

Na tablicach pomników odczytujemy nazwiska wielu osób zasłużonych dla kraju i swojej miejscowości, jak ksiądz Franciszek Marmo, Feliks Montwiłł, pisarz Stanisław Szpotański, komendant obwodu radzymińskiego AK, major Witold Kitkiewicz i inni. Cmentarz bogaty jest także w nagrobki cenne pod względem artystycznym. Do najcenniejszych należą dwie kaplice grobowe: pierwsza murowana, zbudowana w 1837 roku, rodziny Matuszewskich i Pieniążków z ich herbami Topór i Odrowąż umieszczonymi na frontonie; druga pseudoromańska z 1927 roku rodziny Orszaghów, wykonana z głazów granitowych. 

W starej części cmentarza wydzielona jest kwatera dla pochówków prawosławnych z nagrobnymi tablicami pisanymi cyrylicą.

Wprost bramy cmentarnej widzimy kaplicę wystawioną przez Wincentego Matuszewskiego w 1837 r. pod wezwaniem św. Filomeny.

Cmentarz był w historii miejscem spoczynku nie tylko dla mieszkańców Kobyłki, ale dla całej parafii, która niegdyś sięgała dwie mile od Warszawy, aż po Klembów.

zwiń

Położenie przy dawnym wodnym szlaku handlowym, łączącym Morze Czarne z Bałtykiem, oraz bliskość Puszczy Białej, było dogodne dla rozwoju osadnictwa na tych terenach. O żywotności szlaku bużańskiego świadczą znaleziska monet arabskich i rzymskich, znajdowane w dolinie rzeki.

U schyłku XI wieku, od czasu utworzenie diecezji płockiej za panowania Bolesława II Śmiałego, cały teren Puszczy Białej należał do biskupów płockich, grodem biskupim był Pułtusk, zaś Wyszków został osadą biskupią. W końcu XI w. pierwsi biskupi ufundowali tu kościół pod wezwaniem św. Idziego (którego kult był w owym czasie był bardzo silny w Płocku), należący do najstarszych na Mazowszu.

W dokumencie Konrada Mazowieckiego z 1203 roku dowiadujemy się, iż istniała tu parafia, a obowiązki w niej pełnił kapelan. Usytuowanie Wyszkowa przy rzece Bug, która była ważną arterią handlową wiodącą z Rusi na Pomorze, położenie przy znaczącym szlaku lądowym oraz istnienie tu przeprawy przez rzekę czynił z tej miejscowości ważne centrum rynku lokalnego, które dostarczało znaczne dochody biskupom płockim. W Wyszkowie, gdzie istniała komora celna, odbywały się kilka razy w roku targi, na których kupcy mogli sprzedawać i nabywać towary leśne, specyficzne dla regionu, oraz dobra, których nie dostarczała puszcza, a gwarantował handel dalekosiężny. Istniejąca przy plebani karczma miała za zadanie obsługiwać ludność pozamiejscową. Targi zachęcały do osiedlania się tu rzemieślników i kupców.

Początki miasta nierozerwalnie związane są z osobą ówczesnego biskupa płockiego Wincentego Przerębskiego, który w dniu 26 marca 1501 roku uzyskał zgodę króla Jana Olbrachta na nadanie praw miejskich osadzie Wyszków. Dnia 11 marca 1502 roku biskup jako właściciel nadał jej prawa miejskie (niemieckie chełmińskie).

Dalszy rozwój miasta hamowany był przez brak mostu, który w znacznej mierze skracałby drogę z Wielkiego Księstwa Litewskiego przez Mazowsze do Krakowa. Król Zygmunt I Stary spełnił prośbę biskupa Andrzeja Krzyckiego i w roku 1528 pozwolił zbudować most w Wyszkowie z prawem pobierania opłat za przejazd. Biskupi płoccy w trosce o bezpieczeństwo miasta otoczyli je fortyfikacjami, wówczas to król Zygmunt II August nadał mu w roku 1557 przywilej zrównujący go z innymi miastami.

Schyłek Rzeczpospolitej szlacheckiej to okres stagnacji i obumierania miasta, właściwy dla większości ówczesnych miasteczek Mazowsza. Czyniono oczywiście próby podźwignięcia miasta z zapaści – biskup Bonawentura Madaliński w dniu 3 grudnia 1670 r. wydał przywilej, potwierdzający dotychczasowe prawa, a także ustanawiający budowę w Wyszkowie Ratusza, kramów i piwnicy z wyszynkiem, lecz wojna północna zniweczyła te plany. 19 maja 1702 roku armia szwedzka Karola XII zajęła miasto i po przeprawie przez Bug stanęła w Warszawie. Od grudnia 1707 r. Wyszków i okolice były miejscem zimowego postoju armii rosyjskiej. Miarą dopełnienia nieszczęść mieszkańców był wielki pożar z 1704 r. oraz zarazy z lat: 1707, 1710 i 1723, które dotknęły zarówno ludzi i zwierzęta.

W wyniku niepowodzenia Insurekcji Kościuszkowskiej i decyzji traktatu rozbiorowego z października 1795 r., miasto znalazło się pod zaborem pruskim.

Władze pruskie opracowały ciekawy plan zabudowy miasta (Do realizacji tegoż planu nie doszło, a zgromadzone na ten cel pieniądze przeznaczono na usuwanie skutków pożaru z 1802 r.), i nakazały przeniesienie cmentarza znajdującego się przy kościele na teren wsi Nadgórze.

Po klęsce Prus w wojnie z Napoleonem i pokonaniu wojsk rosyjskich Wyszków znalazł się w granicach Księstwa Warszawskiego, jako najmniejsze miasto powiatu pułtuskiego zamieszkiwało go bowiem tylko 437 osób, w tym sześcioro wyznania mojżeszowego.

Na wiosnę 1812 r. przez Wyszków przemaszerowała wielka armia Napoleona, która poniosła klęskę w wojnie z Rosją, jej niedobitki ustępujące pod naporem wojsk carskich falami uciekały przez miasto na przełomie 1812/1813 r.

Na mocy postanowień traktatu wiedeńskiego Wyszków znalazł się w granicach kongresowego Królestwa Polskiego, a więc pod zaborem rosyjskim. Okres okupacji rosyjskiej Wyszkowa, trwającej 100 lat, do 1914 r., można podzielić na trzy okresy: względnej stabilizacji do wybuchu powstania listopadowego, burzliwą epokę powstaniową i okres rozwoju ekonomicznego pierwszych lat XX w. do wybuchu wojny I wojny światowej.

Po upadku Powstania Styczniowego władze zaborcze zamieniły miasto w osadę. Na mocy ukazu carskiego z dnia 1 czerwca 1869 roku Wyszków utracił prawa miejskie, osada bowiem była jednostką administracyjną, nie posiadającą praktycznie samorządu i całkowicie zależną od powiatu, była wygodna dla celów rusyfikacji narodu polskiego. Sztuczna degradacja Wyszkowa nie spowolniła jego rozwoju, leżąc przy jednym z głównych szlaków handlowych nie dał się zepchnąć na margines ekonomiczny, pełniąc jedynie rolę dostawcy żywności do pobliskiej Warszawy czy Pułtuska. Lokalizacja Wyszkowa samoistnie doprowadziła wkrótce do utraty rolniczego charakteru osady, która była centralnym punktem (na lokalną skalę), gdzie odbywał się handel i kwitło rzemiosło. Bliskość Warszawy i dogodne położenie komunikacyjne oraz wybudowanie linii kolejowej i mostu „żelaznego” stwarzało dogodne warunki dla szybko rozwijającego się przemysłu i racjonalnej lokaty kapitałów. Linia kolejowa powstała ze względów strategicznych, gdyż łączyła twierdze carskie: Ostrołękę z Dęblinem Dzięki tym warunkom Wyszków stał się jednym z ośrodków produkcji przemysłowej na północno-wschodnim Mazowszu.

W Wyszkowie ponadto znajdowały się: tartaki, młyn parowy Wiktora Eychlera, rzeźnia, fabryczki wody sodowej, lodziarnie, zakład produkujący wozy i zakład produkujący elementy statków rzecznych.

Dynamiczny rozwój Wyszkowa zostaje wstrzymany wybuchem I wojny światowej. Po odzyskaniu niepodległości, na podstawie ustawy z 14 sierpnia 1919 r., Wyszków znalazł się w administracyjnych granicach powiatu pułtuskiego, województwa warszawskiego.

Działania wojenne II wojny światowej rozpoczęły się w Wyszkowie od bombardowań Luftwaffe już 4 września 1939 r. Miasto położone w ważnym punkcie strategicznym, posiadające most kołowy i kolejowy, było jednym z głównych celów wojsk niemieckich. Część mieszkańców ratując życie schroniła się w pobliskich wioskach i lasach. Żołnierze Grupy Operacyjnej „Wyszków”, dowodzonej przez gen. Wincentego Kowalskiego, w dniu 8 września wysadzili obydwa mosty i przeprawili się na przeciwległy brzeg rzeki. Wieczorem miasto było już w rękach hitlerowców, okupacja rozpoczęła się od prześladowań ludności żydowskiej. Już pierwszy dzień okupacji przyniósł zagładę około tysiąca ludności żydowskiej. Największym oprawcą był gestapowiec Maks Ring, na którego rozkaz spalono żywcem 77 Żydów. W wyniku nowego podziału administracyjnego Wyszków znalazł się w Generalnym Gubernatorstwie. Wprowadzono godzinę policyjną, system kartkowy, dokonywano konfiskaty mienia, zatrzymywano, katowano i rozstrzeliwano miejscową ludność. Symbolem terroru okupanta był posterunek żandarmerii, mieszczący się obok przejazdu kolejowego, tuż przy dworcu. Zamordowanych grzebano na terenie posesji.

Cmentarz żydowski został zrównany z ziemią, a macewy użyte do wyłożenia koryta wyszkowskiej strugi. Ze względu na antypolską politykę okupanta zajęcia w szkołach powszechnych ograniczały się do nauki czytania i pisania.

4 września 1944 roku wieczorem po przełamaniu obrony niemieckiej do Wyszkowa wkroczyła Armia Czerwona.

zwiń

Pierwsze wzmianki o Ostrowi pochodzą z 1410 roku. W 1434 roku książę mazowiecki Bolesław IV nadał lokowanej na prawie chełmińskim wsi prawa miejskie. W 1514 roku księżna Anna Mazowiecka nadała miastu prawo odbywania rocznie 4 jarmarków i 1 targu tygodniowo, co przyspieszyło rozwój miasta. Po włączeniu w 1526 roku przez Zygmunta I Mazowsza do Korony, miasto odczuło ożywienie handlu i kultury.

W drugiej połowie XVI wieku, będąc siedzibą starostwa grodowego, Ostrów przekroczyła jak na owe czasy imponującą liczbę mieszkańców: 3 tysiące.

Wiek XVII i liczne wojny przyniosły kres dalszemu rozwojowi miasta. Następne lata to powolny okres dźwigania się z upadku. Pojawili się też pierwsi osadnicy żydowscy.

Mieszkańcy Ostrowi bardzo aktywnie uczestniczyli we wszystkich zrywach narodowo - wyzwoleńczych, od powstania kościuszkowskiego po powstanie styczniowe (duże bitwy z udziałem Ostrowiaków pod Nagoszewem i Stokiem).

Pierwsza wojna światowa nie przyniosła miastu zniszczeń. Natomiast druga wojna światowa była ogromnym ciosem dla miasta i jego mieszkańców. Okupacja to tragiczny okres dla miejscowej społeczności, głównie żydowskiej, poddawanej masowym egzekucjom, wywożonej do gett w Warszawie i Łomży, a następnie do obozu zagłady w Treblince. W 1941 roku w okolicznych Grądach i Komorowie Niemcy urządzili obozy dla jeńców radzieckich.

Na terenie powiatu ostrowskiego zorganizowano obwód AK "Opocznik", liczący w sierpniu 1943 roku prawie 2.000 zaprzysiężonych. Jedną z najbardziej spektakularnych akcji był udany zamach na starostę powiatowego gr. Reinharda Ekerta, przeprowadzony w centrum miasta. Kończący się okres okupacji pozostawił miasto zniszcozne w 60% z około 10.000 mieszkańców. 

Okres powojenny to odbudowa zniszczonego miasta, budowa zakładów przemysłowych (ZURAD, BUMAR, Zakład Mleczarski, Fabryka Mebli, itp.)

zwiń

W 1526 r. miasto zostało włączone do Korony i oddane we władanie królowej Bonie. Od tego czasu rozpoczął się szybki gospodarczy rozwój miasta zwany „złotym wiekiem Ostrołęki”. Pożary, epidemie, wydarzenia wojenne („potop szwedzki”), które nastąpiły w kolejnych dziesięcioleciach spowodowały niemal całkowitą zagładę miasta. Ostrołęka została ponownie zniszczona w początkach XVIII w., w czasach „wojny północnej”.

Ożywienie gospodarcze nastąpiło pod koniec XVIII wieku dzięki osadnictwu w Puszczy Zielonej i potwierdzeniu przywilejów rzemieślniczych. Wybudowany niedługo po „potopie szwedzkim” przez posła ziemi nurskiej Tomasza Gocłowskiego klasztor i kościół bernardynów uzyskał wówczas wykończenie wewnętrzne, tj. organy, ołtarze i ambonę, a następnie krużganki, będąc do dziś jednym z najpiękniejszych zabytków Mazowsza.

Po upadku Rzeczypospolitej Ostrołęka znalazła się w zaborze pruskim, a jako największe miasto w tym rejonie została siedzibą obwodu składającego się z trzech dotychczasowych powiatów: ostrołęckiego, ostrowskiego i nurskiego.

W początkach 1807 r. w Ostrołęce miała miejsce bitwa kampanii napoleońskiej między wojskami francuskimi i rosyjskimi, wygrana przez wojska Napoleona. O jej znaczeniu świadczy fakt, że nazwa miasta została wyryta na Łuku Triumfalnym w Paryżu. Ostrołęka była też świadkiem jednej z największych i najkrwawszych bitew powstania listopadowego, która odbyła się 26 maja 1831 r. Walczyły w niej wojska polskie pod dowództwem gen. Jana Skrzyneckiego i carskie dowodzone przez feldmarszałka Iwana Dybicza. Szczególnym męstwem wykazali się żołnierze 4 pułku pieszego „Czwartacy” i lekkokonna artyleria dowodzona przez podpułkownika Józefa Bema, której szarża uchroniła Polaków od klęski.

Na początku XX wieku Rosjanie pobudowali w Wojciechowicach koszary, które w okresie międzywojennym były zajęte przez 5 pułk Ułanów Zasławskich i 12 Dywizjon Artylerii Konnej. W okres II Rzeczypospolitej wkroczyła Ostrołęka z olbrzymimi zniszczeniami wojennymi. Wysiłkiem władz miasta wspieranym powszechnie przez mieszkańców odgruzowano miasto, przeprowadzono remonty budynków, odbudowano ratusz, zbudowano łaźnię, uruchomiono kino. Otwarte zostały 4 szkoły powszechne oraz 8-klasowe państwowe Gimnazjum Męskie im. Króla Stanisława Leszczyńskiego, 8-klasowe Gimnazjum Żeńskie, a w 1921 r., głównie staraniem doktora Józefa Psarskiego, Szkoła Rzemieślniczo-Przemysłowa.

Podczas II wojny światowej Niemcy zajęli Ostrołękę 8 września 1939 r. W czasie okupacji zginęło około 1000 ostrołęczan. Nauczyciele Gimnazjum i Liceum utworzyli na terenach włączonych do Generalnej Guberni tajną szkołę pod kryptonimem „Golesin”. Równolegle rozwijała się działalność podziemna, a szczególnie aktywna była Armia Krajowa. Wyzwolenie miasta nastąpiło 6 września 1944 r.

W 1945 r. Ostrołęka została miastem powiatowym w województwie warszawskim. W latach 50. ubiegłego wieku powstały elektrociepłownia i Ostrołęckie Zakłady Celulozowo-Papiernicze, a w latach 1972-1975 kolejne zakłady: Elektrownia B, Zakłady Wapienno-Piaskowe, Zakłady Mięsne, Zakłady Betonów Komórkowych i proszkownia mleka. W tym czasie powstał również szpital, dworzec autobusowy, dom rzemiosła, międzyzakładowy dom kultury, dom sportowca i stadion. 1 czerwca 1975 Ostrołęka awansowała do rangi miasta wojewódzkiego, przestała nim być w roku 1999, wskutek wprowadzenia zmian w strukturze administracyjnej kraju. Obecnie ma status miasta na prawach powiatu grodzkiego.

Dzisiejsza Ostrołęka liczy ok. 56 tys. mieszkańców. Młode pokolenie ostrołęczan kształci się w siedmiu szkołach podstawowych, pięciu gimnazjach i siedmiu szkołach ponadgimnazjalnych, a także w szkołach niepublicznych. Na terenie miasta działają również Wyższa Szkoła Administracji Publicznej, Zespół Kolegiów Nauczycielskich i inne szkoły wyższe.

Wśród największych ostrołęckich przedsiębiorstw należy wymienić: Zespół Elektrowni Ostrołęka, firmę Stora Enso - wiodącego obecnie w Polsce producenta celulozy oraz opakowań z papieru i tektury, a także Spółdzielnię Mleczarską Ostrołęka. Rozwojowi gospodarczemu miasta sprzyja fakt, że od 2007 r. obszar o powierzchni 86,1 ha w Ostrołęce-Wojciechowicach należy do Warmińsko-Mazurskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.

zwiń

Maków uzyskał prawa miejskie w 1421 od mazowieckiego księcia Janusza I Starszego, ale jako osada istniał już dużo wcześniej. W XVII wieku nastąpił upadek miasta. Spowodował to wielki pożar w 1620. Prace przy odbudowie postępowały bardzo powoli. Następny pożar w 1787 zniszczył połowę miasta. W tym czasie Maków znalazł się pod zaborem pruskim. Miasto należało w swojej historii do kilku różnych okręgów, m.in. Księstwa Warszawskiego, potem do okręgu płockiego i łomżyńskiego. W mieście rozwijały się powoli różne rzemiosła. Powstały garbarnie, browar i wytwórnia miodu pitnego. W czasie wojen napoleońskich wojska francuskie w kościele pod wezwaniem Bożego Ciała urządziły młyn połączony z piekarnią oraz stajnie. Świadectwem tej obecności jest koło młyńskie wmurowane w ścianę kościoła tuż przy wejściu do zakrystii.

W trakcie wojny polsko-bolszewickiej linią Orzyca przebiegała przez kilka dni linia frontu. W okresie międzywojennym w Makowie zamieszkiwało wielu Żydów (ok. 3000 osób na 7 tys. mieszkańców). Zajmowali się oni przede wszystkim handlem i rzemiosłem. Jedyne źródło energii elektrycznej dla zamożniejszym mieszkańców miasta stanowiła elektrownia wodna na Orzycu. Jej pozostałości, w postaci progu spiętrzającego wodę, można oglądać z kładki pieszej przez rzekę. W rękach żydowskich przedsiębiorców znajdowały się m.in. 3 młyny na terenie Makowa. Zagładę tej społeczności przyniosła II wojna światowa. Najpierw hitlerowcy utworzyli getto w kwartale ulic: Przasnyska, północna krawędź Rynku, rzeka Orzyc, teren obecnego dworca PKS.

W 1942 na rozkaz władz okupacyjnych miejscowi rolnicy zmuszeni zostali do podstawienia zaprzęgów konnych na teren getta i wywiezienia, pod strażą, pozostałych przy życiu Żydów na stację kolejową do Mławy. Stamtąd wywiezieni oni zostali do obozów zagłady. Macewy z dwóch istniejących w mieście żydowskich cmentarzy Niemcy wykorzystali jako krawężniki. Jeszcze wiele lat po wojnie część z nich poniewierała się rozrzucona po mieście.

W 1986 zebrano je i zbudowano lapidarium. Znajduje się ono na terenie dworca PKS, gdzie istniał stary cmentarz. W 1897 w mieście powstał drugi cmentarz żydowski. Znajdował się on na terenie nieistniejących już zakładów ZREMB, przylegając do ulicy Ciechanowskiej.

Brutalnemu terrorowi podlegała także ludność polska. Kara śmierci groziła za samowolne zabicie świniaka, za nie zejście z chodnika przed nadchodzącym Niemcem, a w niektórych okresach okupacji nawet za posiadanie psa (w ten sposób naziści walczyli z epidemią wścieklizny).

Zabronione było zawieranie małżeństw przez kobiety poniżej 25., a mężczyzn – 28. roku życia. Lepsze domy i gospodarstwa rolne były zajmowane wprost przez Niemców, z całym znajdującym się w nich majątkiem, dając Polakom kilka minut na wyprowadzkę donikąd. Przy użyciu ciężkiego sprzętu hitlerowcy zrównali z ziemią cmentarz rzymskokatolicki przy ulicy Moniuszki i urządzili w tym miejscu park. Wzdłuż Orzyca urządzili żwirową alejkę spacerową, z ławkami i młodymi drzewkami, po której chodzić mogli wyłącznie Niemcy.

Wszelkie próby czynnego oporu były kolejnym pretekstem do masowych rozstrzeliwań. W tych warunkach ruch oporu musiał przybrać bardziej zakamuflowane formy. Jedną z nich było wsypywanie do kieszeni płaszczy należących do Niemców proszku z bakteriami gruźlicy lub tyfusu. Miejscowy aparat okupacyjny składał się w większości z volksdeutschy, przedstawicieli lokalnej mniejszości niemieckiej zamieszkującej tereny północnego Mazowsza. W jakimś sensie pomagało to zdobywać broń. Pijanych Niemców, jeżeli tacy nieopatrznie zapuścili się poza zamieszkane przez nich okolice, zabijano, zabierano broń, ukrywano ciało, a do władz wysyłano list, w którym pisano, iż dany hitlerowiec przeszedł na stronę partyzantów. W ten sposób unikano zemsty ze strony okupanta. W zamyśle nazistów Maków miał zostać zasiedlony przez Niemców. W tym celu, siłami polskich niewolników, wybudowali oni wzdłuż ulicy Mickiewicza rząd bloków mieszkalnych a nawet doprowadzili do nich z Ciechanowa prąd. Niekorzystny przebieg wojny nie pozwolił im jednak na pełne zasiedlenie budynków.

W czasie zdobywania miasta 14 stycznia 1945 zniszczono 90% zabudowań. Tereny na wschód od miasta i samo miasto zostały silnie zaminowane. Wycofując się, poza klasycznymi minami zakopanymi w ziemi, nazistowscy saperzy pozostawiali także miny-pułapki wymierzone przeciwko ludności cywilnej, szczególnie dzieciom. Ładunki wybuchowe zamontowane były np. pod porzuconymi celowo zabawkami, przyborami do pisania, butami i eksplodowały przy próbie podniesienia.

Mało zbadanym fragmentem historii Makowa jest okres lat 1945–1989. Rok po wojnie liczba mieszkańców wynosiła ok. 3000. Na terenie powiatu makowskiego działały po wojnie organizacje niepodległościowe. Świadectwem ich aktywności była chociażby tablica pamiątkowa wmurowana przy Komendzie Powiatowej Policji w Makowie z nazwiskami funkcjonariuszy MO i UB poległych w walkach z tzw. "reakcyjnym podziemiem", zdemontowana w 2006. W pierwszych powojennych latach w dawnej siedzibie Urzędu Miasta przy ulicy Moniuszki znajdowała się siedziba UB, a w jej piwnicach ciężkie więzienie. W końcu lat dziewięćdziesiątych powstało kilka zakładów produkcyjnych, m.in. w 2003 Dr. Oetker.

zwiń

W latach 1806-1837 kościół nie był użytkowany ze względu na zły stan, w latach 1806-1807 pełnił funkcję więzienia, a następnie piekarni. W 1820 r. ks. Michał Wierzbowski, wykonał kosztorys remontu, który został zatwierdzony przez rząd. Nowy proboszcz ks. Wawrzyniec Stokowski za czasów swojego poprzednika był wikariuszem w parafii, nie podjął większych prac remontowych w kościele, ale czynił starania, aby kościół nie uległ większemu zniszczeniu. Drewniana podłoga oraz balustrada oddzielająca prezbiterium od nawy głównej zostały wykonane w 1839 r. Ogrom prac musiał być dość znaczny, bowiem w 1849 roku pleban przyjął do pracy w parafii wikariusza, ks. Ignacego Szyszkowskiego. Ostatnim przedsięwzięciem ks. Wielgolawskiego w zakresie remontu świątyni była budowa bocznej kruchty od strony północnej oraz murowanego chóru muzycznego, posiadającego drewnianą balustradę, wysuniętego trójbocznie, wspartego na dwóch kwadratowych filarach. Pod chórem wykonano sklepienie kolebkowe z lunetami. Wejście na chór od strony północnej, w trójkątnej wieżyczce dobudowanej od strony zewnętrznej do zachodniej ściany kościoła i północnej ściany starszej kruchty. Odrestaurowany kościół ponownie spełniał swoje funkcje religijne.

Ostatnie prace remontowe makowskiego kościoła w XIX wieku miały miejsce w roku 1886, już po śmierci ks. Ignacego Wielgolawskiego przez nowego rządcę parafii, administratora ks. Kajetana Śmiechowskiego. Naprawiono wówczas mury, zakończono ściany szczytowe oraz zainstalowano rynny. Wewnątrz świątyni wykonano sufity łukowe w nawach bocznych, odremontowano obie kruchty i przeprowadzono kapitalny remont zakrystii. Wykonano w niej betonową podłogę i zewnętrzne wejście oraz przerobiono skarbiec. Wraz z pracami remontowo - budowlanymi dokonano uzupełnienia wyposażenia świątyni. Poddano konserwacji organy, wykonano sześć konfesjonałów, dwie szafy dla bractw i cechów, wymurowano piscynię przy chrzcielnicy, naprawiono ołtarze i okna oraz wykonano ławki wokoło ścian. W 1914 r. w dzwonnicy zamontowany został zegar z 1880 roku, zakupiony z ofiar wiernych, na którego utrzymanie fundusze pobierano z kasy miejskiej. Dzwonnica z biegiem czasu uległa zniszczeniu i w roku 1923 runęła.

W 1926 r. wybudowana została nowa, bliżej świątyni, dostosowana wyglądem do budynku kościoła wykonana z cegły, nie tynkowana. W czasie działań wojennych w 1944 r. kościół został uszkodzony, po wojnie został wyremontowany przez kolejnych proboszczów ks. Franciszka Gościniaka i ks. Henryka Błażejewskiego.

zwiń

W poł. XV w. w mieście wybudowano kolegiatę, w XVI w.: kościoły, szpital, łaźnię miejską, apteki i przytułki dla ubogich. W XV- XVI w. Pułtusk stał się ważnym ośrodkiem produkcji rzemieślniczej i eksportu zboża, który był możliwy dzięki położeniu nad rzeką Narwią. Pomyślny rozwój gospodarczy miasta sprzyjał rozwojowi szkolnictwa oraz życia kulturowego. W pułtuskiej kolegiacie przechowywany był najstarszy, zachowany do naszych czasów, relikt średniowiecznej sztuki rękopiśmienniczej z XI w., tzw. „Złoty Kodeks Pułtuski”. Działała także pierwsza na Mazowszu drukarnia (1530 r.).

W 1565 r. bp Andrzej Noskowski sprowadził do Pułtuska jezuitów. W 1566 r. jezuici powołali kolegium. Od poł. XVI w. przy jezuickiej szkole działał pierwszy w Rzeczypospolitej teatr publiczny.

Tradycję szkolnictwa pułtuskiego kształtowali sławni nauczyciele m. in. ks. Piotr Skarga i Jakub Wujek, jak i uczniowie m. in. Jerzy Ossoliński-  kanclerz koronny, Andrzej Batory - kardynał, Maciej Kazimierz Sarbiewski poeta łaciński. W 1781 r. szkołę przejęli benedyktyni.
Wiktor Gomulicki -  poeta, pisarz, autor „Wspomnień niebieskiego mundurka”, w której barwnie opisał młodzieńcze lata w pułtuskiej szkole.

Wiek XVII to okres wojen i powolnego upadku Rzeczpospolitej. Żadna wojna, która przetaczała się przez ziemie Mazowsza, czy to z północy na południe czy ze wschodu na zachód, nie omijała Pułtuska. Upadek miasta w II poł. XVII w. spowodowany był głównie wydarzeniami potopu szwedzkiego i na początku XVIII w. wielkiej wojny północnej. W maju 1703 r. miasto stało się miejscem wielkiej bitwy między wojskami saskimi i armią szwedzką Karola XII.

W 1806 r. przybył do Pułtuska cesarz Francuzów - Napoleon Bonaparte. Na przedpolach miasta została stoczona bitwa między wojskami napoleońskimi a armią carską. Walka zakończyła się wycofaniem wojsk rosyjskich za Narew. O tym, że dla Francuzów walki te były bardzo ważne świadczy fakt umieszczenia nazwy Pułtusk na Łuku Triumfalnym. W 1812 r. Napoleon po raz drugi przybył do Pułtuska.

Po wybuchu powstania styczniowego Pułtusk zajęli Rosjanie. W 1920 r. o miasto została stoczona kolejna krwawa walka. W latach II Rzeczypospolitej Pułtusk był miastem garnizonowym. Stacjonował tu 13 Pułk Piechoty.

Podczas II wojny światowej także toczyły się walki na terenie miasta i okolic. Wynikiem tych walk były ogromne zniszczenia, które wyniosły około 85%.

Lata powojenne to czas odbudowy miasta. Powstało w tym okresie kilka nowych osiedli i instytucji kulturalnych. Ważnym wydarzeniem dla miasta było przekazanie pułtuskiego zamku na siedzibę Domu Polonii.

W 1994 r. z inicjatywy profesorów Uniwersytetu Warszawskiego i Polskiej Akademii Nauk została utworzona Wyższa Szkoła Humanistyczna, obecnie Akademia Humanistyczna im. A. Gieysztora.

Pułtusk spełnia funkcje ośrodka administracji, tradycyjnie od wieków związany jest ze szkolnictwem i Polonią. Jest ważnym ośrodkiem usługowym obsługującym mieszkańców gminy i powiatu w placówkach kultury, ochrony zdrowia, opieki społecznej i sądownictwa. ostatnich latach powstało wiele małych i średnich firm. Dużą wagę przywiązuje się do remontu dróg i wyglądu ulic. Samorząd stara się również modernizować i rozbudować szkoły.

Władze miasta Pułtusk dostrzegają ogromne znaczenie kontaktów międzynarodowych i pragną rozwijać przyjazne stosunki z innymi państwami. Pułtusk nawiązał współpracę z miastami siostrzanymi, którymi są: New Britain,  Senica oraz Montmorency. Władze zobowiązały się do popierania inicjatyw przedsiębiorstw, wymiany doświadczeń szkół oraz instytucji kulturalnych. Kontakty zagraniczne są także rozwijane dzięki działalności Wyższej Szkoły Humanistycznej i Domu Polonii, który jest centrum polonijnym.

zwiń

To właśnie wysoki brzeg u ujścia Bugu i Narwi oraz wielki szlak lądowy prowadzący wzdłuż Bugu z Mazowsza do Prus i na Ruś, odegrały ważną rolę w lokalizacji grodu. Tak umiejscowione – posiadało dobre warunki obronne oraz możliwości naturalne do rozwoju handlu i transportu wodnego. Z uwagi na to położenie miejscowa ludność trudniła się rybactwem, flisactwem, retmaństwem. Gród położony był między dwoma wąwozami. W wyniku przeprowadzonych w latach 1962–1966 badań wykopaliskowych ustalono, że gród był trzykrotnie niszczony wskutek pożarów i dwukrotnie odbudowywany. U stóp grodu znajdowało się podgrodzie zamieszkane przez rzemieślników. Ich wytwórczość, jak i wymiana handlowa przyczyniły się do ewolucji urbanistycznej.

W XIII wieku Serock miał postać osady targowej. Następnie w wyniku reformy układu przestrzennego z tzw. „lokacją” na nowych zasadach prawnych, powstał scentralizowany układ z niewielkim rynkiem i działkami mieszczańskimi. Dokumenty lokacyjne nie były wydawane w pierwszym okresie istnienia miasta. Nadanie więc praw miejskich w 1417 r. było prawdopodobnie  potwierdzeniem i rozszerzeniem praw istniejących już wcześniej.
Na rynku, prawdopodobnie w I poł. XV wieku postawiono budynek ratusza. Przeznaczony on był na pomieszczenie rady miejskiej, której przewodniczył burmistrz. Swoją siedzibę miała tam także tzw. „ława sądowa”.

Wojny szwedzkie niemal zupełnie zniszczyły Serock. W 1794 r. potem w 1809 i w 1831 roku Serock znalazł się w zasięgu walk o stolicę. W 1808 r. Napoleon kazał ufortyfikować Serock, razem z Modlinem i Pragą. Wybudowana twierdza miała m.in. osłaniać Warszawę, później jednak plany dotyczące budowania dalszych umocnień uległy zmianie nadając decydujące znaczenie twierdzy Modlin.

XIX wiek to także czas, kiedy zarządy miejskie coraz bardziej uzależniały się od administracji państwowej. Serock jako jedno z 66 miasteczek został zdegradowany. Koniec tego wieku, to rozwój miasta związany z jarmarkami, odbywającymi się cztery razy w roku. Prawa miejskie odzyska Serock w 1922 roku.

W historię Serocka wpisał się tez wielki pożar miasta w 1893 roku – z blisko 5000 mieszkańców, około 3000 osób straciło większość swojego majątku. Klęska – choć dramatyczna w skutkach – przyczyniła się do rozwoju budowlanego. To w tym okresie powstaje szereg nowych kamienic, rozkwita życie społeczne.

II wojna światowa przyniosła miastu ogromne zniszczenia, szczególnie podczas walk na przyczółku pułtusko – serockim w 1944 r. Okupacja i zagłada ludności żydowskiej poważnie wyludniła miasto. Wojnę przeżyło nieco ponad 2100 osób.

zwiń

W 1544 nastąpiło odnowienie praw miejskich przez króla Zygmunta Starego, w XVII wieku miał miejsce upadek miasta w wyniku licznych powodzi, zaraz, grabieży i wojen – 30 września 1655 w bitwie pod Nowym Dworem wojska szwedzkie w czasie potopu szwedzkiego rozgromiły tu mazowieckie pospolite ruszenie. Po potopie szwedzkim miasto podupadło do rangi wsi, którą pozostało aż do końca XVIII wieku.

20 czerwca 1782 folwark Nowy Dwór otrzymał ponownie prawa miejskie od księcia Stanisława Poniatowskiego. 21 października 1792 odbyła się konsekracja kościoła parafialnego pod wezwaniem św. Michała Archanioła, fundacji księcia Stanisława. W 1794 Nowy Dwór odkupił hrabia Gutakowski. Po III rozbiorze Polski Nowy Dwór znajduje się w zaborze pruskim, a po kongresie wiedeńskim w zaborze rosyjskim.

W 1807 rozpoczęła się, z rozkazu Napoleona Bonaparte, budowa Twierdzy Modlin, od 1810 budowana była już nie jako magazyn żywności, ale obóz warowny. Nadzór nad budową objął, w miejsce generała Prospera de Chasseloup-Laubat, Jean Mallet de Granville (w 1811 w pracy przy budowie zatrudnionych jest 19 000 ludzi). Od 5 lutego 1813 do 1 grudnia 1813 w oblężonej przez Rosjan twierdzy Modlin bronili się Francuzi. W związku z budową twierdzy nastąpiło ożywienie gospodarcze miasta Nowy Dwór i w 1820 stał się on miastem rządowym oraz otrzymał prawo do organizowania jarmarków. W tym okresie zaczęły powstawać tu szynki i karczmy oraz rozpoczął się napływ ludności niemieckiej, rosyjskiej i żydowskiej.

W 1832 rozpoczęła się rozbudowa twierdzy Modlin pod nową nazwą Nowogieorgiewsk pod nadzorem generała Iwana Iwanowicza Dehna. Twierdza rozbudowywana była jeszcze w latach 60. XIX wieku. Pod koniec tego wieku wybudowano tu linię kolejową, w wyniku czego powstały tu pierwsze zakłady przemysłowe takie jak: fabryka krochmalu, wyrobów fajansowych, fabryka dykty, 2 tartaki a na początku XX wieku powstał tu młyn parowy, fabryka guzików z masy perłowej, browar i dwie masarnie. Pomimo tego miasto niszczone było przez powodzie w 1813, 1844, 1876 oraz w 1888, gdy dodatkowo miasto zniszczył pożar.

W czasie I wojny światowej, w połowie lipca 1915, pod twierdzę Modlin podeszły wojska niemieckie, ostatecznie odcinając garnizon twierdzy od reszty sił rosyjskich 10 sierpnia. W wyniku oblężenia 19 sierpnia 1915 twierdza została zdobyta przez Niemców, a do niewoli dostało się 105 000 ludzi. W trakcie opuszczania twierdzy Rosjanie zniszczyli m.in. mosty na Narwi i Wiśle, sam Nowy Dwór spłonął podczas niemieckiej ofensywy.

W 1918 po odzyskaniu niepodległości twierdzę obsadził polski garnizon pod dowództwem płk. Edwarda Malewicza. W chwili wybuchu wojny polsko-bolszewickiej, w sierpniu 1920, znajdowała się w Nowym Dworze w koszarach przy ul. Paderewskiego kwatera 5 armii pod dowództwem gen. Władysława Sikorskiego. Armia licząca 46 000 żołnierzy jako Grupa Modlin broniła północnego brzegu Narwi i zachodniego brzegu Wkry.

W okresie międzywojennym, w latach 1919-1926, na terenie twierdzy, w koszarach mieściła się szkoła Kadetów, Szkoła Podchorążych Broni Pancernych, Centrum Wyszkolenia Saperów i wiele innych jednostek. W latach 20. powstała tu elektrownia, w Modlinie powstała też stocznia i port Marynarki Wojennej.

W czasie II wojny światowej w dniach 13 września – 29 września 1939 trwała obrona twierdzy w kampanii wrześniowej pod dowództwem gen. Wiktora Thommée, po jej upadku została zajęta przez Wehrmacht.

zwiń