Nasza kolejna wycieczka pozwoli nam zapoznać się z ciekawymi miejscami północnej części Mazowsza. Zwiedzanie zaczniemy w Wyszogrodzie, następnie udamy się do Płocka, Sierpca, Żuromina, Mławy, Ciechanowa i Płońska.
Mazowsze (łac. Mazovia) to kraina historyczna położona w środkowym biegu Wisły oraz dorzeczu jej dopływów w centralnej oraz północno-wschodniej Polsce. Historyczną Stolicą Mazowsza jest Płock, który jest także najstarszym miastem tego regionu - prawa miejskie – 1237 roku.
Nazwa krainy pierwotnie brzmiała Mazow (por. łac. Mazovia) i stanowiła albo nazwę dzierżawczą od nazwy osobowej Maz (por. Mazury), oznaczającej człowieka mieszkającego w błotach ('umazanego'), albo nazwę topograficzną, oznaczającą 'błotnisty kraj'. Pojawiała się także forma Mazosze (od słowa Mazoch, którym nazywano mieszkańców Mazowsza), natomiast Mazowsze jest rezultatem kontaminacji tych dwóch form.
Więcej
Historyk Marcin Kromer oraz Alessandro Guagnini uważali, że nazwa Mazowsze pochodzi od imienia Miecława Maslausza albo Mazosza, cześnika Mieszko II Lamberta, który zbiegł na Węgry.
Wczesnośredniowieczne osadnictwo mazowieckie skupiało się na lewym brzegu Wisły, w okolicach dzisiejszej Rawy, skąd kolonizowano prawobrzeżne obszary rzeki: północny - rejon między Skrwą a Narwią i wschodni - obszar nad Bugiem i środkową Narwią. W tym okresie na Mazowszu powstawały wyłącznie osady otwarte. Dopiero w X-XI wieku zaczęto wznosić pierwsze grody, jednak ta działalność była już związana z panowaniem Polan.
Nie wiadomo kiedy dokładnie ziemie mazowieckie zostały przyłączone do państwa wielkopolskich Polan. Z całą pewnością można stwierdzić tylko tyle, że nastąpiło to w latach 960-990. W okresie wczesnopiastowskim na terenie Mazowsza nie utworzono osobnej diecezji, wcielając północne Mazowsze do archidiecezji gnieźnieńskiej, a południowe do diecezji poznańskiej. Dopiero w roku 1075 założono biskupstwo mazowieckie ze stolicą w Płocku (najstarsze miasto Mazowsza, prawa miejskie - 1237), obejmujące ziemie podlegające wcześniej archidiecezji gnieźnieńskiej. Południowe ziemie Mazowsza, w wyniku reorganizacji struktury kościelnej w 1124 roku, pozostawiono przy biskupstwie poznańskim, tworząc archidiakonat czerski, od 1406 archidiakonat warszawski. W czasie bezkrólewia i zamętu spowodowanego reakcją pogańską namiestnik Mazowsza jeszcze z nadania Mieszka II Miecław próbował w latach 1037-1047 opierając się terytorialnie na Mazowszu stworzyć konkurencyjny wobec Piastów ośrodek władzy państwowej. Próby te zostały ostatecznie zdławione w latach 40. XI wieku przez Kazimierza Odnowiciela przy pomocy rycerzy cesarza niemieckiego. W 1047 wojska Masława złożone w większości ze zbiegłych wcześniej na Mazowsze mieszkańców sąsiednich ziem pokonane zostały w serii potyczek zbrojnych między innymi pod Ciechanowem, w której ginie Masław. Po wygranym konflikcie Piastowie przystąpili do wzmożonego zwalczania pogańskich ośrodków i kultów, niszczenia nowo powstałych pogańskich świątyń i posągów oraz rozbudowy administracji kościelnej i odbudowy zniszczonych lub porzuconych kościołów.
W 1138 Mazowsze przypadło Bolesławowi IV Kędzierzawemu. Na początku XIII w. stało się dzielnicą należącą do Konrada, brata Leszka Białego i od tego czasu stanowiło odrębną całość pod względem dynastycznym, politycznym i prawnym. W tym okresie wykształcił się podział Mazowsza na trzy regiony: ziemię rawską, ziemię płocką i ziemię warszawsko-czerską. Od 1374/1381 do 1429 na tej ostatniej panował Janusz I, który przeniósł jej stolicę do Warszawy; zasłużył się ponadto lokowaniem na pn.-ws. (okolice Łomży) wielu miast i wsi, do czego przyczyniło się zażegnanie zagrożenia ze strony Litwy po Unii Krewskiej.
W miarę wymierania książąt poszczególne ziemie powracały do Korony: rawska w 1462 po śmierci Władysława II i Siemowita IV, płocka w 1495 po śmierci księcia Janusza II, warszawsko-czerska w 1526. 10 września 1526 sejm mazowiecki złożył przysięgę na wierność królowi polskiemu, oficjalnie potwierdzając inkorporację Mazowsza do Korony.
24 grudnia 1529 sejm walny w Piotrkowie ogłosił inkorporację Mazowsza do Królestwa Polskiego. Po przyłączeniu Mazowsza do Korony, zachowano podział na trzy regiony; województwo rawskie, województwo płockie i województwo mazowieckie. Zamki królewskie, w których urzędowali (także sezonowo) władcy po inkorporacji, znajdowały się w Warszawie, Płocku i Łomży.
zwiń
W XVI w. była to najgęściej zaludniona kraina na ziemiach polskich, z której pochodził główny żywioł zasiedlający Mazury, Podlasie, Litwę, Ruś, a także Prusy.
(fot.wikipedia "Wyszogród - Góra Zamkowa")
Naszą wycieczkę zaczynamy od Wyszogrodu.
Tysiącletni Wyszogród należy obok Płocka, Czerwińska i Czerska do najstarszych grodów Mazowsza. Miasto leży na prawym brzegu Wisły na wysokiej 30-metrowej skarpie, przy granicy z Kotliną Warszawską na skrzyżowaniu dróg tranzytowych Warszawa - Płock i Sochaczew - Płońsk z przeprawą mostową przez Wisłę. Ze skarpy wiślanej roztacza się piękny widok na dolinę rzeki i znajdujące się na jej środku kępy porośnięte zaroślami. Nazwę miasto przyjęło od grodu i podgrodzia zlokalizowanych na tzw. górze zamkowej i u jej podnóża.
Pierwsza wzmianka o Wyszogrodzie pochodzi z 1065 roku. Na początku XIII wieku książę Konrad I zbudował tu zamek drewniany. Natomiast Kazimierz Wielki wzniósł zamek murowany, w którym w okresie późniejszym znajdowała się siedziba starostów królewskich.
Prawa miejskie otrzymał Wyszogród w 1398 roku za sprawą księcia Janusza I. Był to okres największego rozkwitu, do którego przyczyniły się m.in. liczne przywileje królewskie. Miasto było znaczącym ośrodkiem sukiennictwa na Mazowszu. Istniał wówczas w Wyszogrodzie port handlowy, przewóz przez Wisłę, handlowano zbożem, cukrem i wyrobami drewnianymi. Był jednym z centrów rzemiosła i handlu wiślanego w Polsce. Słynął z bogactwa mieszkańców i ich wykształcenia.
W latach potopu szwedzkiego (1655-1660), a następnie w wyniku pożaru, miasto znacznie podupadło. Po drugim rozbiorze Polski miasto zagarnęli Prusacy, którzy przeznaczyli na rozbiórkę mury spalonego przez Szwedów zamku. Poprawa stanu gospodarczego nastąpiła dopiero w XIX wieku dzięki rozbudowie zakładów przemysłowych i handlu zbożem.
O bogatej historii Wyszogrodu i okolic mogą świadczyć dobrze utrzymane obiekty sakralne: późnobarokowy kościół pod wezwaniem Świętej Trójcy zbudowany w latach 1773 – 1786 oraz kościół i klasztor OO Franciszkanów z roku 1408.
Więcej
Kościół Świętej Trójcy – został wybudowany w XVIII w. przez architekta pomorskiego Samuela Fischera. Fasadę kościoła wieńczą dwie smukłe wieże. We wnętrzu na uwagę zasługuje neobarokowy ołtarz z II połowy XIX w.
Kościół Matki Boskiej Anielskiej – kościół Franciszkanów został oddany do użytku na początku XV w. W XVII w. uległ rozbudowie i przebudowie. W latach 1808-1945 został przemianowany na zbór ewangelicki. Zbudowany w stylu barokowym, posiada zabytkowy ołtarz, nawy, późnogotyckie prezbiterium. Ołtarz główny posiada ciekawą rzeźbą pelikana, który karmi młode.
zwiń
O historii przypominają również układy urbanistyczne centrum Wyszogrodu.
W okresie międzywojennym Wyszogród żył nadzieją, że stanie się centrum rekreacji na szlaku Warszawa -Żelazowa Wola - Czerwińsk. Nadzieje te jednak zniweczyły działania II wojny światowej. Miasteczko poważnie zniszczono, część ludności uległa eksterminacji, a po drugiej stronie Wisły rozegrały się dantejskie sceny Bitwy nad Bzurą. Dla upamiętnienia żołnierzy poległych w tej bitwie, w Wyszogrodzie postawiony został pomnik ku czci ich pamięci.
Niewątpliwą atrakcją dla turystów odwiedzających miasto był najdłuższy w Europie, liczący 1285 metrów, drewniany most na Wiśle. Wraz z otwarciem nowego mostu „staruszek” został rozebrany. Udało się zachować dwa przęsła mostu na prawym brzegu Wisły, które spełniają funkcję widokowego mola. Nowy most zbudowano za pieniądze z Banku Światowego. Powstanie tego mostu otworzyło dla ruchu towarowego szlak komunikacyjny północ – południe. Jest to najkrótsze połączenie z Czech, Śląska i Łodzi z północną Polską i republikami nadbałtyckimi, a zarazem szansa dla rozwoju gospodarki i turystyki w mieście i gminie.
Z Wyszogrodu udajemy się do Płocka. Miasteczko opuszczamy drogą nr 62 w kierunku zachodnim. Do przejechania mamy 40 kilometrów.
Wykopaliska archeologiczne wykazały, że w IX i X wieku na ustronnym i niezamieszkałym wówczas wzgórzu Tumskim znajdował się ośrodek kultu pogańskiego. Odkryto tu ślady ołtarza pogańskiego z głazów polnych z towarzyszącym mu ogromnym ociosanym słupem i ogniskami zniczów ofiarnych, ślady magicznych praktyk czarów płodności i kultu zmarłych przodków.
Więcej
Stwierdzono też, że czynności guślarza czarownika i funkcje kapłańskie pełnił kowal, któremu wysokie kwalifikacje w dziedzinie metalurgii zapewniły wysoką pozycje społeczną w środowisku. Badania wykazały, że przed pojawieniem się grodu na Wzgórzu Tumskim czynnikiem wywołującym skupienie osadnicze była właśnie obecność ośrodka kultu pogańskiego.
zwiń
(fot.wikipedia "Płock - Zamek książęcy")
W czasach Mieszka I i Bolesława Chrobrego Mazowsze wchodziło w skład Państwa Polskiego jako jedna z najdawniejszych prowincji. Po chrzcie Polski ośrodek kultu pogańskiego na Wzgórzu Tumskim został zniszczony, a w jego miejsce prawdopodobnie postał gród obwarowany wałem drewniano – ziemnym, od strony Wisły umocniony dodatkowo podwójną fosą. Uważa się, że właśnie od owego "płotu" pochodzi nazwa miasta.
Za najstarszą budowlę murowaną w Płocku należy uznać przedromańskie prostokątne palatium z rotundą będące siedzibą monarszą Bolesława Chrobrego. Jest to prostokątny pałac o wymiarach 11,3x 17,0 m z dobudowaną do niego kaplicą w kształcie rotundy. Piętrowy pierwotnie budynek, jak wskazuje na to ślad klatki schodowej, mieścił w sobie zarówno reprezentacyjne apartamenty jak i pomieszczenia mieszkalne służące monarsze, jego rodzinie i dworskiemu otoczeniu.
Stołeczny charakter miał Płock w swych dziejach dwukrotnie, a mianowicie w pierwszej połowie XI wieku za czasów Masława i w drugiej połowie XI za czasów Władysława Hermana oraz jego syna Bolesława Krzywoustego.
Więcej
W latach 1037-1047 Płock odzyskał i zwiększył swoje znaczenie, stając się stolicą samodzielnego Mazowieckiego Państwa Masława, który z namiestnika królewskiego ogłosiwszy się niezależnym władcą, dążył do podporządkowania swym rządom innych prowincji polskich. Gród Płocki jako ośrodek polityczny suwerennego państwa Masława uzyskuje wysoką rangę siedziby władzy państwowej i staje się rzeczywistą stolicą. Państwo Masława nie trwało długo, gdyż w 1047 roku Kazimierz Odnowiciel zwyciężywszy go w bitwie stoczonej nad Wisłą pod Płockiem – przywrócił władzę Piastów nad Mazowszem.
zwiń
W 1075 za panowania Bolesława Śmiałego zostało utworzone biskupstwo mazowieckie ze stolicą w Płocku. Wielki awans historyczny Płocka, który stworzył z tego grodu najważniejsze obok Krakowa ognisko sztuki, dokonał się w okresie panowania Władysława Hermana. W 1079 Płock stał się stolicą Polski. Władysław Herman przybył do Płocka z Królewskiego dworu krakowskiego, ośrodka najwyższej podówczas kultury w kraju.
Więcej
Pierwsze małżeństwo Hermana z Judytą przyczyniło się do rozszerzenia wpływów kultury czeskiej. Druga żona Hermana Judyta Maria Salicka – córka cesarza Henryka III, utrzymywała stałe kontakty z dworem cesarskim i niewątpliwie wprowadziła na dwór ton zachodnioeuropejski. Władysław Herman dbał o to, żeby kościół płocki oraz dwór przeniesiony z Krakowa do nowej rezydencji imponował swoją wspaniałością podobnie jak: katedra wawelska II i kościół św. Idziego w Inowłodzu, tym więcej, że w Płocku nie istniały jeszcze lokalne tradycje wiążące się z pojęciem władzy nad całym krajem i świetnością grodu książęcego. Tu znajdowała się kancelaria książęca wystawiająca dokumenty państwowe pieczętowane pieczęcią panującego, szkoła kształcąca młodzież feudalną i przygotowująca ją do objęcia ważnych stanowisk państwowych. Tu – jak wskazuje na to koncentracja znalezisk skarbów srebrnych – skupiało się liczne grono wielmożów piastujących wysokie dostojeństwa i godności państwowe, doradców monarszych, obcych posłów.
W 1102 r. zmarł Władysław Herman. Odtąd Płock był kolejno pod władzą jego synów: Zbigniewa i Bolesława Krzywoustego. Bolesław Krzywousty wychowany był na dworze Hermana i swej macochy Judyty Marii. Obeznany w czasie swych pobytów za granicą z dziełami sztuki zachodniej reprezentował typ księcia wychowanego w klimacie bezpośrednich wpływów kultury zachodniej. Konieczność, która związała Bolesława Krzywoustego z polami bitewnymi, ograniczała możliwość osobistej działalności kulturowej monarchy w Płocku. W latach 1130-1144 biskup płocki Aleksander z Malonne wybudował wspaniałą granitową katedrę w stylu romańskim zajmującą obszar nie wiele mniejszy niż obecnie i zlokalizowanej w najbardziej stabilnym miejscu Wzgórza Tumskiego.
Jeden z najwspanialszych przejawów mecenatu artystycznego Aleksandra z Malonne stanowią brązowe drzwi zamówione dla katedry płockiej w Magdeburgu, znane z pierwszego opisu dokonanego przez Joachima Lelewela jako Drzwi Płockie. W drugiej połowie XIII stulecia znalazły się jednak w zachodnim portalu soboru św. Sofii w Nowogrodzie, gdzie znajdują się do chwili obecnej.
zwiń
Od 1138 roku Płock stał się stolicą książąt Mazowieckich, którzy rządzili bądź całym Mazowszem, bądź księstwem płockim i przyłączonymi doń ziemiami. W ok. 1180 roku została założona w Płocku przy kolegiacie św. Michała szkoła, która jako jedyna z polskich szkół powstałych w średniowieczu przetrwała do naszych czasów (obecnie Liceum Ogólnokształcące im. Marszałka Stanisława Małachowskiego w Płocku).
Więcej
Wiek XII i XIII to okres częstych napadów i klęsk wojennych, co zdecydowanie zahamowało rozwój miasta. Najgroźniejsze z nich miały miejsce w 1222 i 1243 roku kiedy to miasto zostało napadnięte dwukrotnie przez Prusaków.
W 1262 roku nastąpił wielki najazd litewski będący fragmentem wyprawy Mendoga znajdującego się w sojuszu z Aleksandrem Newskim, księciem Nowogrodzkim. W tym czasie Książę litewski Trojnat przeprowadził niszczycielską wyprawę na Mazowsze w odwecie za sojusz Mazowsza z Krzyżakami. Podczas nieobecności w Płocku władcy Mazowsza Ziemowita I, który wyjechał do Jazdowa, jeden z oddziałów Trojnata, dzięki zaskoczeniu i znacznej przewadze liczebnej, zdobył Płock i spalił zamek wraz z miastem, zdobywając łupy. Istnieje przypuszczenie, że podczas właśnie tej wyprawy zostały wywiezione z Płocka brązowe drzwi katedry.
zwiń
W 1237 roku Płock otrzymał prawa miejskie. Akt ten, zawierający elementy prawa polskiego i obcego, zachował się do naszych czasów w dokumencie biskupa płockiego Piotra I.
W latach 1351-1370 król polski Kazimierz Wielki był jednocześnie księciem płockim. Powiększył teren miasta, nadał mu prawo chełmińskie, zwolnił miasto od czynszów i innych ciężarów. Z inicjatywy króla na terenie grodu powstał nowy murowany zamek otoczony podwójnym pasem murów obronnych i fosą z wjazdem przez bramę w wieży szlacheckiej. Nowe miasto zostało otoczone nowoczesnymi fortyfikacjami a wjazdu do miasta strzegły trzy bramy: Dobrzyńska, Bielska i Wyszogrodzka.
Za rządów Ziemowita IV Płock nawiązał stałe kontakty z odnowionym w 1400 r. Uniwersytetem Krakowskim. Wśród pierwszych studentów znaleźli się m.in. dwaj synowie mieszczan płockich. W 1495 r. po śmierci ostatniego księcia płockiego Janusza II, wybitnego i popularnego Piasta mazowieckiego, Jan Olbracht przyłączył księstwo płockie do Korony. Odtąd aż do rozbiorów Płock był stolicą województwa płockiego.
Więcej
Wiek XV i wiek XVI, to okresy pomyślne w dziejach Płocka. Szczególnie po pokoju toruńskim (1466 r.) Płock czerpał znaczne korzyści z handlu na szlaku Toruń – Włodzimierz i ze spływu zboża do Gdańska. Były czynne wytwórnie sukna i płótna, młyny, spichrze i browary. Działały liczne cechy rzemieślnicze. W sprzyjającym klimacie polskiego Odrodzenia rozwijało się szkolnictwo oraz życie kulturalne i artystyczne.
W 1564 r. Płock ilością domów (600) prawie nie ustępował Warszawie. Mieszkało w nim około 5000 osób (1578 r.), podczas gdy ludność Krakowa wynosiła 20.000, a Warszawy 10.000. W oparciu o przywilej Jana Olbrachta z 1498 r. uruchomiono w pierwszej połowie XVI wieku wodociągi, które były czynne przez szereg lat.
zwiń
W wieku XVII położenie Płocka zaczęło się zmieniać na gorsze. Był to z jednej strony skutek zwiększającego się upośledzenia polityczno-społecznego mieszczaństwa w Polsce, z drugiej strony – wynik coraz większej konkurencji ze strony Warszawy, nowej stolicy kraju.
Więcej
Miasto ponosiło ciężkie klęski zapowiadające jego upadek. Pożar w roku 1616 pochłonął dużą część miasta: począwszy od ulicy Bielskiej wraz z kościołem św. Ducha, cały rynek, ulica Grodzka, św. Michała i Piekarska. Kolejne mniejsze pożary w latach 1641 i 1651 strawiły częściowo drewnianą zabudowę miasta. W czasie głodu i wielkiej epidemii w latach 1624-1625 zginęło około 1500 mieszkańców. Prawdziwy jednak upadek miasta przyniosły wojny szwedzkie w latach 1656-1657 r i wojna północna (1700-1721). Walki i przemarsze wojsk, mordy i rabunki, pożary i zarazy wyniszczyły i wyludniły miasto. W r. 1664 było w nim tylko 140 domów, a w 1782 tylko 1411 mieszkańców W drugiej połowie XVIII w. podjęte w maju reformy odbiły się korzystnie na życiu Płocka. Pięknie zaczęła się rozwijać Szkoła Płocka, upaństwowiona i zreorganizowana przez Komisję Edukacji Narodowej. Dzięki Konstytucji 3 Maja, entuzjastycznie przyjętej w Płocku, mieszczanie zyskali prawa szlachty oraz wybieralne urzędy i sądy miejskie.
zwiń
W 1793 r. w wyniku drugiego rozbioru Polski – Płock dostał się pod panowanie Prus, które to panowanie cechowała stopniowa, systematyczna germanizacja miasta i okolic, miasto w tym czasie było kreowane na stolicę regencji Nowych Prus Wschodnich. W roku 1797 przeniesiono do miasta Sąd Wyższy. Zaprojektowano i częściowo zrealizowano nowe założenia urbanistyczne: zniesiono mury miejskie, urządzając na ich miejscu nowe ciągi uliczne, wybudowano więzienie. Przeobrażono ogólny układ komunikacyjny. Powstały nowe ulice: Grodzka, Warszawska, Tumska Wielkie Aleje.
Więcej
W okresie Wielkiego Księstwa Warszawskiego Płock był stolicą departamentu płockiego, którego prefekt Rajmund Rembieliński mimo wojennych czasów napoleońskich założył w Płocku w 1809 roku drukarnię oraz przerobił zdewastowany przez Prusaków kościół św. Trójcy na teatr.
W czasach Królestwa Kongresowego Płock liczący w roku 1816 już 1518 mieszkańców stał się miastem wojewódzkim, na czele którego stał energiczny administrator Florian Kobyliński.
W powstaniu listopadowym płocczanie wzięli czynny udział, ale niestety w wyniku klęski byli świadkami odwrotu wojsk polskich oraz ostatniego posiedzenia sejmu powstańczego, odbytego 23 września 1831 na ratuszu płockim. W okresie powstania Styczniowego Płock miał myć siedzibą mającego się ujawnić Rządu Narodowego. Oswobodzenie miasta miało również pewne znaczenie strategiczne. Przy sprzyjającym rozwoju powstania można było liczyć na wyrzucenie wroga z Płn.- Zach. części Królestwa między prawym brzegiem Wisły a kordonem pruskim, dzięki czemu uzyskano by większą swobodę do dalszych działań. Niestety atak powstańców na garnizon rosyjski został odparty.
W dniu 15 maja 1863 roku został w Płocku rozstrzelany Zygmunt Padlewski, powstańczy naczelnik województwa płockiego. Po klęsce powstania styczniowego nastąpił okres represji, walki z przejawami patriotyzmu i postępu – okres rusyfikacji. Przerwanie działalności Towarzystwa Naukowego Płockiego spowodowało osłabienie ruchu umysłowego w mieście. Pod koniec XIX miasto liczyło ponad 27 tysięcy jednak jego położenie gospodarcze nie przedstawiało się najlepiej. Słabo uprzemysłowione miasto nie miało szans na zatrudnienie szybko wzrastającej ubogiej ludności. Zwiększające się bezrobocie spowodowało emigracjię i narastanie konfliktu społecznego. W okresie rewolucji 1905 roku były w Płocku strajki, demonstracje i walki z policją. Poważnym sukcesem zakończył się strajk szkolny, gdyż wywalczono szkoły prywatne z językiem wykładowym polskim (np. obecne Liceum im. Władysława Jagiełły). W okresie tym działały także płockie organizacje SDKPiL i PPS-Lewicy z wybijającymi się na czoło młodymi: Julianem Leszczyńskim-Leńskim, Eugeniuszem Przybyszewskim i Mirosławem Zdziarskim. W 1907 r. wznowiło swą działalność Towarzystwo Naukowe Płockie.
zwiń
W okresie I wojny światowej Niemcy zajęli Płock już w lutym 1915 r. Działania wojenne na ogół oszczędziły Płock, ale sama wojna i okupacja zaciążyły nad życiem miasta. Po wybuchu II wojny światowej, 9 września 1939 r. do Płocka wkroczyły oddziały niemieckie. Okupanci przystąpili do wysiedleń, które objęły ludność żydowską i część ludności polskiej. Odbywały się łapanki uliczne, aresztowania i egzekucje. Wywożono ludzi do obozów koncentracyjnych i na roboty przymusowe w głąb Niemiec. Płock został wyzwolony w dniu 21 stycznia 1945 r. przez oddziały radzieckie I Frontu Białoruskiego.
Ze względu na swą bogatą historię Płock może poszczycić się wieloma interesującymi zabytkami.
Pierwszy z nich to bazylika katedralna, która wzniesiona została w 1144 roku z fundacji biskupa Aleksandra z Malonne. Była wielokrotnie przebudowywana, lecz do dziś zachowała swoje pierwotne romańskie elementy architektury. W Kaplicy Królewskiej znajduje się sarkofag dwóch władców Polski - Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego. W kruchcie - kopia słynnych brązowych, romańskich Drzwi Płockich, wykonanych dla katedry płockiej około 1154 roku w Magdeburgu.
Naprzeciw katedry wznoszą się mury dawnego zamku książęcego z XIV w. oraz późniejszego opactwa benedyktyńskiego. W murach zamkowych znajdują się dwie wieże o gotyckim rodowodzie: Wieża Szlachecka – dawne więzienie dla szlachty i Wieża Zegarowa, przykryta barokowym hełmem z fragmentami romańskiego palatium Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego u podstawy.
W dawnym opactwie mieści się obecnie Muzeum Diecezjalne, które eksponuje najcenniejsze zabytki skarbca, m.in. hermę św. Zygmunta z XIV w., kielich Konrada Mazowieckiego czy gotyckie monstrancje. Tuż obok, w dawnym budynku muzeum znajdziemy kolekcję malarstwa, rzeźby i rzemiosła artystycznego (m.in. zbiór ponad 100 pasów kontuszowych w specjalnie zaprojektowanej szafie) i inne zabytki sztuki sakralnej.
Ulica Tumska - pierwsze wzmianki na jej temat pojawiły się na początku XIX w., gdy była drogą dojazdową do katedry. Potem połączyła Rynek Kanoniczny (obecnie Plac Narutowicza) z Nowym Rynkiem i szybko stała się główną ulicą handlową miasta, przy której mieściły się liczne sklepy i reprezentacyjne budowle miejskie (na zdjęciu dawny Hotel Angielski). To znaczenie zachowała do dziś i jako najsłynniejszy płocki deptak przyciąga każdego turystę, który zawita do Grodu Krzywoustego. Po generalnym remoncie zmieniła się w reprezentacyjny salon miasta z efektowną małą architekturą.
W pięknie odrestaurowanej secesyjnej kamienicy przy ulicy Tumskiej 8 mieści się Muzeum Mazowieckie. To jedna z najstarszych placówek muzealnych w Polsce. Szczególne miejsce w jej zbiorach zajmuje światowej klasy kolekcja sztuki secesyjnej. Są tu prace najwybitniejszych twórców tego kierunku: Wyspiańskiego, Malczewskiego, Mehoffera, Laszczki, Laliqua, Galle. W całej Polsce trudno o bardziej wyczerpujący zapis magicznej epoki fin de siecle’u.
Ulica Grodzka jest jednym z najstarszych miejskich traktów z XIII-wiecznym rodowodem. Łączyła dwa rynki miejskie: Kanoniczny (obecnie Pl. Narutowicza) oraz Stary Rynek. W zabudowie dominują neoklasycystyczne kamieniczki z XIX wieku. Ulubiona ulica młodych płocczan, z największą w mieście liczbą knajpek, pubów i pizzerii.
Skręcając z Grodzkiej w wąziutką Kozią znajdziemy się vis a vis „Małachowianki” - najstarszej z istniejących w Polsce szkół średnich (założonej w 1180 r.). W podziemiach średniowiecznego skrzydła budynku mieści się muzeum szkolne z reliktami architektury romańskiej i gotyckiej a w gotyckiej wieży obserwatorium astronomiczne. Wśród znamienitych uczniów tej szkoły byli m.in. Ignacy Mościcki - Prezydent II RP i Tadeusz Mazowiecki - pierwszy Premier III RP, podróżnik Tony Halik czy Jan Zumbach - dowódca legendarnego Dywizjonu 303.
Zbliżając się do rynku odwiedzamy Sanktuarium Bożego Miłosierdzia, które jest celem licznych pielgrzymek religijnych. Tu bowiem 22 lutego 1931 roku siostra Faustyna Kowalska, kanonizowana przez Papieża Jana Pawła II miała pierwsze objawienie obrazu Jezusa Miłosiernego. W 100-lecie urodzin siostry zostało tu otwarte Muzeum św. Siostry Faustyny.
Stary Rynek - do połowy XIX wieku tętnił życiem. Tutaj znajdowały się zajazdy, oberże i najbogatsze sklepy. Pośrodku rynku wznosił się gotycki ratusz z niewysoka wieżą, przed którym znajdował się szafot, gdzie wykonywano kary na skazańcach. Tętniło tu także życie kulturalne miasta.
W 1998 roku przeprowadzona została modernizacja zabytkowego ratusza i przebudowa Starego Rynku. Na Rynku - zgodnie z życzeniem płocczan, którzy wypowiedzieli się na ten temat w ankiecie, stanęła nowoczesna, podświetlana fontanna, a z ratuszowej wieży codziennie płynie hejnał, grany przez trębacza. Atrakcją dla turystów jest także scena pasowania na rycerza Bolesława Krzywoustego prezentowana na wieży tuż po hejnale o godz. 12.00. Od wiosny do jesieni rynek jest miejscem wielu imprez kulturalnych, zimą nie lada atrakcją jest lodowisko.
Płocki ratusz - zbudowany w latach dwudziestych XIX wieku, zaprojektowany został przez Jakuba Kubickiego, jednego z najwybitniejszych architektów okresu klasycyzmu (twórcy m.in. Belwederu w Warszawie), był miejscem ostatniego posiedzenia Sejmu Królestwa Polskiego w 1831 r. (tzw. Sejm Powstańczy). Od chwili powstania ratusz był zawsze siedzibą władz miejskich. Po kompleksowej modernizacji obiektu, zakończonej we wrześniu 1998 r., ratusz stał się nowoczesnym, funkcjonalnym obiektem, jedną z wizytówek miasta.
Gotycki rodowód ma stojący obok ratusza kościół farny pw. św. Bartłomieja, który w 2006 r. obchodził jubileusz 650-lecia powstania. Świątynia była wielokrotnie przebudowywana, a kiedy w XVIII w. w wyniku osuwania skarpy runął do Wisły fragment budowli, budynek skrócono, a wejście w stylu barokowym dobudowano od strony Starego Rynku. Ozdobą fary jest wczesnobarokowy ołtarz, datowany na rok 1640.
W krajobrazie Płocka wyróżnia się neogotycka sylwetka zbudowanego na początku XX wieku klasztoru Starokatolickiego Kościoła Mariawitów, centrum polskiego mariawityzmu.
(fot.wikipedia "Sierpc - Dworzec kolejowy")
Opuszczamy Płock i udajemy się do Sierpca. Wyjeżdżamy z Płocka drogą nr 60, po niecałych 20 kilometrach docieramy do skrzyżowania, które przecinamy na wprost, aby wjechać w drogę lokalną nr 560. Do przejechania mamy 42 kilometry.
Ukształtowanie terenu, na którym położone jest miasto, nasuwa przypuszczenie, że dawno temu rozciągało się tu jezioro. Już jednak na rok 400 p.n.e. datowane są pozostałości osad ludzkich na tym terenie. Genezą założenia miasta było prawdopodobnie miejsce noclegu podróżnych przemierzających przez gęste bory szlak bursztynowy z Pomorza na południe. Już w X w. Sierpc był znaczącym grodem; istnieją wzmianki mówiące o erygowanej w 1003 r. parafii i budowie kościoła w miejscu pogańskiej świątyni. W XII w. raz na tydzień odbywały się tu targi. Ponadto rozwijało się rzemiosło. Prawdopodobnie już wtedy istniała kasztelania sierpecka.
Prawa miejskie Sierpc uzyskał w roku 1322 – (lokacja na prawie średzkim). W roku 1356 ma miejsce druga lokacja – na prawie magdeburskim. Od tego czasu zaznacza się rozwój miasta dzięki ożywionemu handlowi. W roku 1495 Księstwo płockie, w którego granicach znajdował się Sierpc, zostało przyłączone do Korony. W XV i XVI wieku niezwykle rozwinęło się sukiennictwo. O bogactwie miasta świadczy fakt, że istniały w nim wówczas 4 kościoły.
W latach 1530, 1630 i 1794 mają miejsce wielkie pożary miasta. Miasto zostało ponownie poważnie zniszczone podczas "potopu" szwedzkiego.
Ponowny rozwój miasta zaznacza się od połowy XIX w. Około połowy mieszkańców miasta stanowi ludność żydowska. W czasie zaborów zaznacza się napływ ludności rosyjskiej. Nadal kontynuowane są tradycje targowo-handlowe. Następuje rozwój przemysłu piwowarskiego, spożywczego (np. fabryki octu) i materiałów budowlanych (cegielnie).
W samym Sierpcu jest wiele zabytków, które warto zobaczyć.
Kościół farny pw. Św. Wita, Modesta i Krescencji jest najstarszym zabytkiem Sierpca. Kościół jest murowany z cegły z użyciem kamieni polnych w elewacji płn. i młyńskich w dolnych kondygnacjach wieży, jednonawowy z nieco węższym prezbiterium.
Więcej
Wejście główne od zachodu zamknięte ostrołukowo. Wejście do nawy od południa (w kruchcie) ostrołukowe w prostokątnej wnęce. Od strony płd. znajduje się kaplica. Szczyt kaplicy barokowy, ze spływami wolutowymi, podkreślonymi ornamentacja rokokową wyrobiona w tynku. Zwieńczony trójkątnym przyczółkiem w profilowanym obramieniu. W polu szczytu tablica piaskowcowa z herbem Prawdzic Sierpskich.
Od zachodu masywna, czterokondygnacyjna wieża, na planie kwadratu, z kruchtą w przyziemiu wieży. Z kruchtą połączona szeroką ostrołukowa arkadą nawa. Okna w nawie zamknięte są półkoliście i koszowo. Dachy dwuspadowe, nad wieżą znajduje się dach namiotowy z czterokątną wieżyczką na sygnaturkę.
Wewnątrz kościoła znajduje się barokowy ołtarz główny z ornamentami rokokowymi, pochodzący z 1 poł XVIII w. Ołtarz boczny, późnobarokowy z 2 poł. XVIII w. Na ołtarzu rzeźby św. Stanisława i św. Wojciecha. Organy rokokowe z 2 poł. XVIII w. Od strony zachodniej chór muzyczny murowany, wsparty na trzech koszowo zamkniętych arkadach.
zwiń
Dokładna data powstania kościoła farnego nie jest znana. Jednak pewne fakty wskazują, iż mógł powstać już w XI w.: św, Wit, Modest i Krescencja byli czczeni głównie przez benedyktynów, tak więc możliwe, iż to oni sprawowali duszpasterstwo w Sierpcu.
Poza tym kościelne przekazy mówią, że parafia powstała tu w 1003 r., zaś na miejscu dawnej świątyni pogańskiej zbudowano kościół parafialny. Pozostałości budowli romańskiej w konstrukcji kościoła mogą potwierdzać tę teorię
Obecny kościół farny można datować na XIV lub XV w.
Więcej
Staraniem ówczesnego współwłaściciela miasta i proboszcza kościoła parafialnego - Jana Sieprskiego, kanonika katedralnego płockiego, w 1520 r. był on konsekrowany, wówczas także dobudowano wieżę. W XVIII w. zwieńczona była drewnianą kopułą, pierwotnie posiadała zapewne zwieńczenie gotyckie. Jej wysokość wynosiła ok. 20 m.
W roku 1569 staraniem Andrzeja Sierpskiego z Gulczewa, wojewody rawskiego i starosty płockiego, kościół farny został rozbudowany. Prace te prowadził prawdopodobnie Jan z Przasnysza z synami, którzy wznosili ponadto kościół Najświętszej Marii Panny i Świętego Ducha w końcu XV w.
Część ta stanowi dzisiaj nawę i jest przedłużeniem części poprzedniej. Zachowało się tylko jedno okno gotyckie w ścianie północnej. Z tego samego okresu pochodzi zapewne kaplica od strony południowej, z oknem podobnych rozmiarów, jak w nawie, na planie prostokąta dostawiona do najstarszej części kościoła. Kaplica ta przewidziana była na nekropolię jej fundatorów - Sieprskich.
zwiń
Po wielkim pożarze który miał miejsce 21 V 1794 roku spłonęło całe wyposażenie wnętrza kościoła, a same mury zostały poważnie uszkodzone. Kościól farny w pełni odbudowano dopiero w 1864roku - większość prac ukończono w 1844 r., jednak nie odbudowano wtedy dachu nad wieżą. W czasie okupacji hitlerowskiej kościół został zamieniony na magazyn. Gruntownej renowacji dokonano w latach 1952-1953.
Kolejnym zabytkiem, który warto zobaczyć jest kościół pw. Św. Ducha. Jego początki nie są znane. Wiadomo, że istniał na pewno już pod koniec XV w. W 1491 r. otrzymał od Stolicy Apostolskiej odpusty z okazji święta poświęcenia kościoła oraz świąt Epifanii, Zwiastowania i Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.
Kościół usytuowany jest na Starym Mieście, przy placu Chopina. Wzniesiono go w stylu gotyckim, z czasem został zbarokizowany. Zbudowano go z cegły, na planie prostokąta, jako obiekt jednonawowy z niewyodrębnionym prezbiterium.
Więcej
Okna ostrołukowe, dach dwuspadowy z ażurową wieżyczką na sygnaturkę, zwieńczoną cebulastym, blaszanym hełmem. Na ołtarzu głownym umieszczono, istniejącą do dzisiaj rzeźbę św. Trójcy, przypisywaną szkole Wita Stwosza. Na ścianach wewnątrz znajduje się polichromia z 3-ciej dekady XVI w., którą odkryto dopiero w 1958 r. w trakcie prac renowacyjnych.
Kościół od strony północnej miał murowaną sklepioną zakrystię, pokryty był dachówką, wewnątrz zaś posiadał drewniany sufit pokryty malowidłami, podobnie jak ściany. Podłoga pierwotnie była z desek. W połowie XVIII w. posadzka w prezbiterium była z cegły, zaś na nawie z gliny.
zwiń
Kolejny zabytek Sierpca to Klasztor i kościól pw. Najświętszej Maryi Panny, który jest największym zabytkowym zespołem architektonicznym w tym mieście. Wcześniej zbudowany w stylu gotyckim, po wielu renowacjach utracił ten charakter.
Kościół składa się z prostokątnie zamkniętego prezbiterium i głównej nawy z okazałą ścianą frontową. Przy południowej ścianie prezbiterium w 1566 r. dobudowano kaplicę grobową. Kaplica otwarta jest ku prezbiterium wysoką, półkoliście zamkniętą arkadą. Przy nawie znajduje się kruchta.
Początkowo jedynie prezbiterium miało murowane sklepienie, reszta kościoła miała dach drewniany. Z czasem dach pokryto dachówką.
Główne wejście do kościoła od strony zachodniej zdobi gotycki portal z profilowanej cegły. Kościół początkowo miał także dwa wejścia boczne. Wewnątrz kościoła w neogotyckim ołtarzu głównym, umieszczona jest gotycka rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem z poł. XIV w.
Wewnątrz znajdowało się dawniej dziewięć ołtarzy, od 1699 r. - osiem.
Budowę kościoła pw. NMP rozpoczęto w czasie epidemii w 1483r., w miejscu domniemanego objawienia się Najświętszej Panny Marii klerykowi Andrzejowi z Sierpca. Budowę ukończono w 1488 r. Fundatorami byli bracia Prokop i Feliks Sierpscy.
Przy kościele znajduje się barokowy budynek klasztorny z pocz. XVIII w., murowany z cegły.
Więcej
Zbudowany jest na planie odwróconej litery L, dwukondygnacyjny. Pomieszczenia przyziemia sklepione kolebkowo-krzyżowo, okna prostokątne. Dach jest czterospadowy, nad łącznikiem siodłowy, kryty dachówką. Wewnątrz klasztoru znajdują się barokowe obrazy.
W skład zespołu architektonicznego wchodzi również barokowa, murowana z cegły dzwonnica, zbudowana w końcu XVIII w. Ma kształt czworoboku, z dwiema półkoliście zamkniętymi arkadami i dwuspadowym dachem, krytym dachówką. Elementem uzupełniającym całość jest studzienka obudowana w 1901 r. na planie ośmiokąta.
Najstarsze wzmianki o klasztorze pochodzą z lat 1597-98 z akt wizytacji.
zwiń
Klasztor spłonął w 1703 r., po czym został odbudowany jako budowla murowana w stylu barokowym. Spłonął ponownie w 1794r., podobnie jak i pozostałe kościoły: farny, p.w. Wniebowzięcia NMP i Św. Ducha. Kościół pw. NMP starcił w pożarze dach i wyposażenie wnętrza. Obecne pochodzi z XIX w.
W latach 1965-75 przeprowadzono gruntowny remont kościoła starając się przywrócić czystość dawnego stylu. Obecnie ten zabytkowy obiekt jest zagrożony poprzez usuwanie się wzgórza, na którym stoi.
Ratusz wzniesiono w 1841 r. przy Starym Rynku (obecnie plac Kardynała Wyszyńskiego). Mieści się w nim obecnie oddział Muzeum Wsi Mazowieckiej.
Jest to murowana z cegły budowla w stylu klasycystycznym. Wzniesiony został na planie prostokąta, na kolebkowo sklepionych piwnicach, piętrowy. Ma pięcioosiową fasadę o kondygnacji rozdzielonych gzymsem kordonowym. Pośrodku, ponad wejściem, znajduje się balkon z żeliwną balustradą. Dach jest dwuspadowy z czworoboczną wieżyczką zegarową, zwieńczoną ażurową latarnią na dzwon.
Do wybuchu II wojny światowej mieścił się w nim Magistrat, gabinet Burmistrza oraz posterunek Policji Państwowej. Odbywały się w nim także posiedzenia Rady Miejskiej.
Najpiękniejszą formą architektoniczną spośród wszystkich zabytkowych domów w Sierpcu odznacza się dom drewniany wzniesiony najprawdopodobniej na przełomie XVII/XVIII w. zwany powszechnie "Kasztelanką" (ul.Kasztelańska).
Dom jest podpiwniczony, wzniesiony na fundamentach kamiennych. Piwnice są sklepione kolebkowo, posiadają także korytarz, do którego prowadzi przejście arkadowe o łuku koszowym. Piwnice datowane są na przełom XVI/XVII w., ponadto ich obrys jest większy niż obrys budynku, co świadczy o tym, iż obecny budynek nie jest pierwszym stojącym w tym miejscu. Gzyms podokapowy, profilowany. Szczególną uwagę zwraca dach łamany polski. Upowszechnił się on w Polsce szlacheckiej właśnie na przełomie XVII i XVIII w., stąd można wnioskować, iż budynek pochodzi z tego właśnie okresu.
Nazwa "Kasztelanka" przylgnęła do budynku dopiero w połowie lata 50-tych XX w. i pewne jest, iż nie ma nic wspólnego z siedziba kasztelana. Jest jednakże pozostałością po rozległym zespole dworskim. Poza dworkiem były tu jeszcze: drewniana oficyna przyłączona do dworku, budynek gospodarczy, stajnia kamienno-gliniana, drewniany spichlerz oraz dwie duże stodoły. Ponadto ze względu na bliskość rozwidlenia dróg, można domniemywać, iż mieściły się tu kuźnia i karczma.
Na Nowym Rynku (obecnie plac Chopina) znajdują się XIX-wieczne, neogotyckie murowane jatki, które wybudowano w 1830 roku. 12 pomieszczeń przeznaczono na jatki rzeźnicze, 8 na piekarnicze. Mieszkańcy mogli zaopatrywać się w nich także w mięso koszerne.
Podczas pobytu w Sierpcu koniecznie trzeba zobaczyć Muzeum Wsi Mazowieckiej. Jest to usytuowany poza miastem skansen (park etnograficzny), który zajmuje powierzchnię 60,5 ha pięknie położonego terenu nad rzeką Sierpienicą tuż przy jej ujściu do Skrwy.
Na terenie parku zgromadzono ponad 80 obiektów architektury drewnianej z regionu Mazowsza Północno-Zachodniego. Ponadto zrekonstruowano dwór murowany; odtworzono budynki przydworskie, wyremontowano murowany budynek młyna wodnego. W skład ekspozycji wchodzi: 11 zagród chłopskich (budynki mieszkalne, stodoły, obory, spichlerza, chlewy), karczma, kuźnia, olejarnia, wiatrak, kaplica. Zagrody prezentują budownictwo ludowe z II połowy XIX w. oraz pierwszego ćwierćwiecza XX w. Wnętrza budynków są wyposażone stosownie do ich funkcji i miejsca pochodzenia. Dają także obraz rozwarstwienia społeczno – ekonomicznego ludności wiejskiej, od lat międzywojennych do lat 50-tych XX w. Wygląd izb chłopskich związany jest z kalendarzem dorocznym prezentowanym w formie wystaw okolicznościowych: Boże Narodzenie na Mazowszu, Wielkanoc na Mazowszu i Rok Polski w tradycyjnych zajęciach codziennych. Więcej informacji na temat muzeum znajduje się na stronie www.mwmskansen.pl.
Opuszczamy Sierpc i udajemy się do Żuromina. Wyjeżdżamy z Sierpca trasą nr 541, która doprowadzi nas wprost do kolejnego celu naszej wycieczki. Do przejechania mamy 34 kilometry.
Początki osadnictwa w okolicach Żuromina są datowane na XI–XII wiek. Świadczy o tym cmentarzysko w miejscowości Poniatowo. Było to osadnictwo puszczańskie, gdyż obszary żuromińskie pokrywały gęste lasy i liczne bagna. Stwarzało to dogodne warunki dla żerowania i siedlisk zwierząt. Ponadto stanowiły liczny zasób gleb nadających się pod uprawę.
Pierwsze wzmianki o osadzie pochodzą z XIII wieku. W 1293 roku osadę tę – zwaną Żeromino – książę mazowiecki Bolesław II mazowiecki darował komesowi Brodzie ze Szreńska.
Więcej
W latach 1329-1351 tereny te były zhołdowane przez króla czeskiego Jana Luksemburskiego. Dopiero od 1351 roku król Kazimierz III Wielki uczynił je lennem Polski. Po jego śmierci, Zawkrze zostało ponownie włączone do księstwa polskiego przez księcia Siemowita III. Jego syn Siemowit IV w 1384 roku oddał ziemię Zawkrzeńską w zastaw Krzyżakom za 3600 kop groszy polskich. Okres zastawu trwał do 1399 roku. Ostatecznie Zawkrze włączył do Korony król Jan Olbracht w 1495 roku. W 1502 i w 1505 roku król Aleksander Jagiellończyk zrównał Ziemię Zawkrzeńską i Ziemię Płocką pod względem podatku poradlnego i wyboru urzędników z innymi ziemiami korony.
W tym czasie (do 1489 roku) właścicielem Żuromina była rodzina Szczygłów. Po 1489 osada przeszła w ręce rodziny Dębskich. W 1578 roku wieś Żuromin liczyła już około 200 mieszkańców. Przed 1643 znalazła się w posiadaniu Tomasza Działyńskiego – wojewody chełmińskiego.
zwiń
Od 1703 roku Żuromin był własnością Michała Zdzisława Zamoyskiego – łowczego wielkiego koronnego i wojewody smoleńskiego, jako posag Anny Działyńskiej – wojewodzianki chełmińskiej. Pod zarządem Zamoyskich przeżywał znaczny rozwój gospodarczy, kulturalny i religijny.
Niebagatelną rolę odegrał w tym względzie rozwijający się kult maryjny. Wykorzystując ten kult Michał Zdzisław Zamoyski oraz Bohdan Mostowski – podczaszy płocki (potem kasztelan sierpecki i płocki) w 1714 roku ufundowali drewniany kościół. W 1718 roku biskup płocki Ludwik Bartłomiej Załuski zorganizował przy kościele misję Jezuitów z Pułtuska. Sprowadził ich do Żuromina Michał Z. Zamoyski, oddając im pod opiekę kościół oraz dom mieszkalny. Liczne pielgrzymki wiernych sprawiły, że Jezuici przystąpili do budowy większego kościoła murowanego. Rozpoczęte prace przerwała kasata zakonu w 1773 roku.
Więcej
W latach 1734-1792 właścicielem Żuromina był Andrzej Zamoyski – kanclerz wielki koronny. On to dbając o rozwój swoich posiadłości wystarał się u króla Stanisława Augusta Poniatowskiego o prawa miejskie dla Żuromina i Bieżunia. Przyznał je król oddzielnymi aktami lokacyjnymi dla obu miast 13 lutego 1767 roku w Warszawie. Miasto było lokowane na prawie magdeburskim.
W 1777 roku Żuromin liczył 312 mieszkańców oraz 52 domy. W 1778 roku Andrzej Zamoyski sprowadził na miejsce misji Jezuitów – Reformatów Łąk Bratiańskich koło Nowego Miasta Lubawskiego w województwie chełmińskim. Zgromadzenie Reformatów liczyło 24 członków (13 kapłanów, 7 kleryków i 3 braci). Właściciel miasta przekazał im zaczęty przez Jezuitów kościół, ogród i łąki. Zezwolił na: wolny wyrąb w lasach żuromińskich na własne potrzeby, wolne mlewo w młynie Poniatowo, łowienie ryb w rzece Wkra oraz utrzymywanie się z ofiar i jałmużny. W 1785 roku Reformaci przy znacznym wspieraniu właściciela miasta i innych dobroczyńców, dokończyli budowę kościoła murowanego oraz zbudowali od jego strony południowej murowany klasztor. Kościół był budowlą starego baroku, trójnawowy, halowy. 2 lipca 1785 roku biskup sufragan płocki Wojciech Gadomski dokonał konsekracji kościoła.
zwiń
Po II rozbiorze Polski Żuromin znalazł się w zaborze pruskim. 24 lipca 1794 roku Żuromin został zniszczony przez pożar. "Zagorzało prawie całe miasto razem z dawną szkołą zakonną początkową i starym drewnianym klasztorem. Spłonęła także dość zasobna książnica klasztorna. Ocalał jedynie murowany kościół i 8 domów".
Więcej
W latach 1797-1799 władze pruskie dokonały zmian administracyjnych w państwie pruskim. Od czasu utworzenia Księstwa Warszawskiego Żuromin znajdował się w Prusach Nowowschodnich w powiecie mławskim departamentu płockiego. Był jednym z ośmiu miast tego powiatu. Od 1815 roku Żuromin znalazł się w granicach Królestwa Polskiego.
W 1863 roku mieszkańcy miasta i okolic czynnie wzięli udział w powstaniu styczniowym. Potyczki z wojskami rosyjskimi miały miejsce w okolicach Żuromina 8 lutego 1863 roku, w Poniatowe 10 sierpnia 1863 roku oraz pod Osówką 14 października 1863 roku. Świadectwem tych wydarzeń są mogiły powstańcze na okolicznych cmentarzach. Po powstaniu styczniowym władze rosyjskie zlikwidowały dobra kościelne w Żurominie. Miasto opuścili reformaci.
1 czerwca 1869 roku ukazem carskim Żuromin wraz z 2 miastami Mazowsza został zdegradowany do roli osady. Pod koniec XIX wieku Żuromin miał trzy ulice: Mławską, Zamurną i Poniatowską oraz trzy duże rynki: Stary, Nowy i Zielony, na których w dni targowe tkwił handel. Ponadto posiadał synagogę, szkołę początkową, urząd gminy, kasę wkładowo-zaliczkową, przytułek dla ubogich. W 1897 roku mieszkało w Żurominie 3119 mieszkańców. Osada była ogólnie zaniedbana. Brak urządzeń kanalizacyjnych i wodnych wpłynął na niski stan higieniczny. Szerzyły się choroby. Nadal dominowało budownictwo drewniane. Mieszkańcy żyli ubogo. Wielu nie posiadało ziemi, nie pracowało. W 1903 roku w Żurominie rozpoczęto brukowanie ulic. Łączność ze światem Żuromin utrzymywał poprzez pocztę mieszczącą się w budynku klasztornym, a także za pomocą telefonu, który łączył osadę z Bieżuniem i Zieluniem.
zwiń
W okresie pierwszej wojny światowej wieś znalazła się na uboczu działań wojennych i wydarzeń politycznych. Staraniem miejscowego proboszcza i nauczycieli władze polskie ponownie w 1925 roku przywróciły prawa miejskie. Miasto było nadal zaniedbane. Łączność z większymi miastami utrzymywano za pośrednictwem dwóch kursowych autobusów Żyda – Mośka Hamburgiera. Do kilku domów była doprowadzona energia elektryczna z Młyna Grodka i Browarna. Mieszkańcy posiadali kilka odbiorników elektrycznych. Od 1931 roku przystąpiono do poprawiania estetyki miasta. Zaczęto likwidować bagna, bajora, porządkować ulice (kładąc bruk) i rynki. Wybudowano dom dla urzędu z remizą strażacką, wywiercono trzy studnie publiczne. Miasto miało wodę. Liczyło już 4165 mieszkańców.
W okresie drugiej wojny światowej Żuromin znalazł się poza terenem działań wojennych. 15 września 1939 roku do miasta przybyły pierwsze oddziały niemieckie. Utworzono posterunek żandarmerii. Zmieniono nazwę miasta na Gortzen.
W Żurominie w pierwszej kolejności już w końcu 1939 roku wysiedlono ludność żydowską. Umieszczono ich gettach Generalnego Gubernatorstwa w miejscowościach Jadów i Warszawa. Od 2 kwietnia 1941 roku zaprzestano wysiedleń Żydów do Generalnego Gubernatorstwa, kierując ich do gett na terenie rejencji ciechanowskiej. Żydzi żuromińscy najczęściej byli wywożeni do gett w Ciechanowie i w Mławie. Stąd przewożono ich do obozu zagłady, głównie Auschwitz-Birkenau. W sumie wysiedlono ok. 2500 Żydów.
W mieście Niemcy porozbierali domy żydowskie (ok. 30% zabudowań). Wprowadzili godzinę policyjną, która trwała od 21.00 do 6.00. Wprowadzono żywność na kartki.
Żuromin został wyzwolony 19 stycznia 1945 roku przez żołnierzy II Armii Uderzeniowej z Frontu Białoruskiego. Niemcy nie stawiali oporu. Miasto w dniu wyzwolenia liczyło 2232 mieszkańców. Było zniszczone w ok. 30%.
Podczas pobytu w Żurominie warto obejrzeć mieszczący się przy ulicy Tadeusza Kościuszki Kościół i klasztor Reformatów w Żurominie - kompleks budynków zakonnych wybudowanych w stylu barokowym w latach 1715-1780.
W skład zespołu wchodzi kościół pod wezwaniem Świętej Trójcy i budynek poklasztorny. Do 1773 w klasztorze rezydowali jezuici. Po kasacie zakonu opiekę nad zespołem przejęli Reformaci. Opiekowali się świątynią do kasaty w 1865. Do 1908 świątynia była siedzibą wikariusza parafii Lubowidz. Kościół był remontowany w 1969 i w latach 1997-2000.
Spośród zabytków sztuki sakralnej na uwagę zasługują: stacje drogi krzyżowej, feretrony z obrazami świętych z końca XVIII w., kropielnice barokowe z XVIII w. oraz monstrancja i relikwiarz z XVIII w. Parafia słynie z obrazu Matki Bożej, który otaczany jest kultem ze względu na rzekome przypadki uzdrowień. Obraz namalowany jest na płótnie, przedstawia Matkę Bożą unoszącą się na obłoku i dającą dziecię Jezus św. Antoniemu.
Refleksję nad przemijaniem z pewnością wzbudzi krótki spacer po cmentarzu żydowskim w Żurominie - cmentarz mieści się przy ulicy Stefana Żeromskiego. Został zniszczony w czasie II wojny światowej. Obecnie jest ogrodzony, ale nie posiada nagrobków (macew). Wiosną 2009 roku, dzięki współpracy Żydów wywodzących się z Żuromina oraz Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, ruszyły prace zmierzające do odrestaurowania cmentarza. Nekropolia została ogrodzona i uporządkowana. Uroczyste zakończenie prac miało miejsce w dniu 15 lipca 2009 r. Wzięli w nim udział Żydzi wywodzący się z Żuromina, między innymi 88-letni Szlomo Icek Plotka; przedstawiciele Gminy Żydowskiej w Warszawie i Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego; przedstawiciele lokalnych władz i duchowieństwa oraz mieszkańcy miejscowości. Wkrótce na teren nekropolii wróci macewa, przechowywana dotychczas w miejscowej szkole.
Z Żuromina udajemy się do Mławy, od której dzieli nas dystans 35 kilometrów. Żuromin opuszczamy drogą nr 563 w kierunku wschodnim. Droga ta doprowadzi nas bezpośrednio do kolejnego etapu naszej wycieczki.
Pierwsze wzmianki o Mławie pochodzą z XIV w. W 1429 r. osada otrzymała prawa miejskie na prawie chełmińskim od książąt mazowieckich Siemowita, Kazimierza i Władysława.
Więcej
W XVI w. miasto stało się stolicą powiatu mławskiego i starostwa niegrodowego. Korzystne położenie przy szlaku handlowym prowadzącym z Rusi do Prus oraz liczne przywileje nadawane miastu sprzyjały rozwojowi. W mieście ulokowano komorę celną. Jednym z bardziej dochodowych dziedzin było uczestnictwo w dalekosiężnym handlu bydłem pochodzącym z Rusi. Miasto w tym okresie zaliczało się do jednego z większych na Mazowszu.
W 1564 w mieście naliczono 429 domów i 22 niezabudowane działki. Rzemieślników, z pominięciem szewców, było 225. Licznie byli reprezentowani piwowarzy (140), garncarze, kowale, krawcy, piekarze, stolarze, rzeźnicy. Od XVII wieku miasto powoli zaczęło podupadać. W 1616 roku liczba domów zmniejszyła się do 320, a liczba pustych placów wzrosła do 85. Rzemieślników było 284. Mława znacznie ucierpiała w czasie najazdu szwedzkiego w latach 1655-1660.
W 1664 roku liczyła 45 domów i 20 rzemieślników. Z 40 włók miejskich uprawą roli było objętych tylko 17. Zniszczeń dopełnił pożar w 1692 r. Spłonął wówczas ratusz i kościół parafialny. W 1765 r. miasto posiadało jedynie 85 domów zasiedlonych przez zubożałych rzemieślników. Odbudowujące się powoli miasto pożar ponownie zniszczył w 1783 r. Spłonęły praktycznie wszystkie domy.
zwiń
Od 1815 do 1918 r. Mława była miastem pogranicznym. W odległości 7 km przebiegała granica z Prusami (Niemcami).
Więcej
Rola miasta wzrosła po wybudowaniu w 1877 r. kolei nawiślańskiej, łączącej Działdowo, Iławę z Gdańskiem. W odległości 3 km od Mławy, w Wólce, Rosjanie zbudowali pograniczną stację kolejową. Dokonywano na niej przeładunku towarów przewożonych wagonami szerokoosiowymi na narmalnoosiowe. W Mławie ulokowano zarząd odcinka kolei nadwiślańskiej. W drugiej połowie XIX w. pojawia się w Mławie przemysł. Powstały liczne warsztaty rzemieślnicze, fabryka narzędzi rolniczych, fabryka octu, 3 cegielnie, garbarnie, mydlarnie, browary, młyny, 5 olejarni, 3 fabryki mydła.
zwiń
Miasto szybko się rozrastało. W czasie I wojny światowej powstała Mławska Kolej Wąskotorowa zapewniająca łączność z Przasnyszem. W okresie międzywojennym, choć na mniejszą skalę, miasto, ogrywało rolę lokalnego centrum gospodarczego i komunikacyjnego.
We wrześniu 1939 r., w dniach 1-4, pod Mławą rozegrała się jedna z większych bitew w wojnie polsko-niemieckiej. W czasie okupacji ludność, tak polska jak i żydowska, doświadczyła masowej eksterminacji i wysiedleń. Miasto w czasie walk w styczniu 1945 r. zostało zniszczone w ponad 60%. Współcześnie Mława jest lokalnym ośrodkiem przemysłu (spożywczy, obuwniczy, maszynowy, elektrotechniczny, odzieżowy), edukacji i komunikacji. Działa Muzeum Ziemi Zawkrzańskiej. W odległości 6 km na północ od Mławy, we wsi Uniszki Zawadzkie, znajduje się Mauzoleum Żołnierzy Września 1939 r. W tej samej odległości, w kierunku północno-zachodnim na rzece Mławka powstał Zalew Ruda o powierzchni 40 ha.
W Mławie jest kilka zabytków, które jest warto zobaczyć…
Kościół parafialny pw. św. Trójcy – wybudowany w 1477 pierwotnie gotycki w latach 1882-1886 powiększony i całkowicie przebudowany w tzw. stylu toskańskim, w niektórych źródłach jego styl jest określany jako eklektyczny. Jedynymi pozostałościami po pierwotnym założeniu gotyckim jest okno w prezbiterium nad ołtarzem, łuk tęczowy oddzielający prezbiterium od nawy głównej i widoczna za ołtarzem bocznym w prawej nawie przypora zewnętrzna znajdująca się obecnie wewnątrz świątyni.
Ratusz miejski – zbudowany pod koniec XVIII w. Jest to piętrowa budowla z ośmioboczną wieżyczką na kalenicy. Z wieży ratuszowej odgrywany jest codziennie o 12.00 hejnał Mławy.
Kościół pw. św. Wawrzyńca – 1786 r. na wzgórzu cmentarnym, późnobarokowy z klasycyzującą elewacją frontową.
"Lelewelówka" – drewniany spichlerz z XVIII w., jedyna pozostałość po zabudowaniach starościńskich czasami zwyczajowo zwanych zamkiem.
Pozycja Mławska – linia polskich fortyfikacji wybudowanych w przeddzień II wojny światowej. W skład obiektu wchodzi 55 schronów żelbetowych, pozostałości budowli ziemno drewnianych i okopów. Pozycja Mławska była główna areną bitwy po Mławą.
Park miejski im. Dąbrowszczaków, założony w 1897 roku jako ogród spacerowy, powstał z poszerzenia ogrodu przy cerkwi prawosławnej. Przez mieszczan zwany "Salonem Mławy". Po II wojnie światowej nazwany im. Józefa Stalina, a od 1956 do dzisiaj im. Dąbrowszczaków. W parku warto zobaczyć fontannę wykonaną w brązie według projektu autorstwa Andrzeja Borcza przedstawiającą czterech zdunów, legendarnych założycieli miasta i Muławę od której imienia miasto wywodzi swoją nazwę, pomnik Józefa Piłsudskiego, Dąb Niepodległości z tablicą pamiątkową oraz dawną popówkę, jedyna pozostałość po cerkwi, obecnie przychodnię dziecięcą.
(fot.wikipedia "Ciechanów - Zamek") |
Przed nami kolejny cel naszej wycieczki – Ciechanów. Mławę opuszczamy drogą nr 615 w kierunku południowym. Do przejechania mamy 34 kilometry.
Prawdopodobnie w X wieku Ciechanów wraz z Mazowszem wchodzi w skład monarchii piastowskiej.
Historycy podają, że w Ciechanowie, w miejscu gdzie dziś stoi kościół farny, we wczesnym średniowieczu stał gród warowny. Gród posiadał obsadę zbrojną szacowaną na ok. 3 tys. zbrojnych.
|
Więcej
Prawdopodobnie pod Ciechanowem został stłumiony "bunt Miecława" mający związek z reakcją pogańską. Pierwsza wzmianka o osadzie pochodzi z 1065 r. z dokumentu mogileńskiego wydanego przez Bolesława Szczodrego, w którym to nadaje ziemie Kościołowi. W XII w. gród był wielokrotnie najeżdżany przez Pomorzan, Prusów i Jaćwingów, Litwinów, a później przez zakon krzyżacki. Stanowił jeden z najważniejszych ośrodków obronnych na północnym Mazowszu. O znaczeniu ówczesnego Ciechanowa świadczy skupienie wokół miasta skarbów wczesnośredniowiecznych. Ciechanowskie skupisko skarbów liczy łącznie 16 znalezisk.
Ciechanów od XIII w. był siedzibą kasztelanii (potwierdzone w połowie XIII wieku). Listę kasztelanów rozpoczyna w aktach w 1254 roku Rethiborius Castellanus de Techanow (Racibor, Kasztelan Ciechanowa). W folklorze miejscowym i prasie lokalnej funkcjonuje pogląd, że w 1266 r. książę czerski Konrad II nadał Ciechanowowi prawa miejskie, pogląd ten jest odrzucany przez historyków a także przez PAN, za datę lokacji należy uznać rok 1400.
Książęta mazowieccy używali w tytulaturze tytułu: dominus et heres lub dominus et princeps Czechanoviensis (pan i władca Ciechanowa), pierwszym Piastem noszącym ten tytuł był Janusz I syn Siemowita III.
zwiń
Pomyślny okres dla miasta trwał od XIV do XVI w. W tym czasie liczba mieszkańców sięgnęła 5 tys. Kupcy ciechanowscy handlowali nawet z odległymi miastami, odbywały się wielkie targi i zjazdy rycerstwa. Pod koniec XIV w. na mokradłach Łydyni książę Siemowit III Starszy rozpoczął budowę zamku. Jego syn, Janusz I, sprowadził do Ciechanowa zakon augustianów, którzy rozpoczęli w połowie XV w. budowę kościoła i klasztoru (obecnie kościół pw. św. Tekli).
Więcej
W 1526 r., po śmierci ostatnich książąt mazowieckich, Ciechanów włączono do Korony. Miasto i okolice zostały przekazane jako wiano ślubne królowej Bonie, która przyczyniła się znacznie do rozwoju miasta.
W 1559 r. spisano w Ciechanowie prawo bartne po raz pierwszy w Polsce jako samodzielny dokument. Obejmowało ono starostwa przasnyskie oraz ciechanowskie.
Wraz z wiekiem XVII nastąpił powolny upadek miasta, spowodowany najazdami szwedzkimi i pożarami. Ciechanów długo nie mógł powrócić do dawnej świetności.
zwiń
Po II rozbiorze Polski Sejm Rzeczypospolitej podniósł miasto do rangi stolicy województwa. Po III rozbiorze Ciechanów stał się prowincjonalnym miastem w powiecie przasnyskim.
W 1806 r., podczas kampanii Napoleona na Mazowszu, miasto zostało ograbione i zniszczone. W XIX w. ludność Ciechanowa aktywnie wspierała dążenia niepodległościowe. W okolicy toczyło się wiele walk powstańczych. Pod koniec XIX w. nastąpiło ożywienie gospodarcze. W 1864 r. zbudowano tu pierwszy na Mazowszu browar parowy. Trzy lata później Ciechanów stał się miastem powiatowym. W 1877 r. dotarła tu Kolej Nadwiślańska, a w 1882 r. wybudowano cukrownię.
Wybuch I wojny światowej i kilkakrotne zniszczenie zahamowały rozwój miasta. W 1915 r. pod Ciechanowem przebiegała linia frontu niemiecko-rosyjskiego.
Więcej
Ważną rolę odegrał Ciechanów w okresie wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. podczas bitwy nad Wkrą. Miasto stanowiło ważny punkt obrony bolszewickiej (mieścił się tu sztab korpusu). Wypad 203 pułku ułanów 15 sierpnia 1920 r. doprowadził do zajęcia, rozbicia sztabu i zniszczenia głównego ośrodka łączności, co stworzyło dogodne warunki do działań 5 armii gen. W. Sikorskiego i rozpoczęcia ofensywy znad Wieprza.
Wraz z odzyskaniem niepodległości, mimo trudności i kryzysów, przystąpiono do odrabiania zacofania narosłego w okresie niewoli. Następuje ożywienie gospodarcze, rozpoczęto realizację długofalowych planów rozwojowych. Szczególnie wiele uczyniono w zakresie oświaty i kultury, tworząc powszechnie akceptowany wzorzec kultury regionalnej. Ciechanów nadal pełnił funkcje powiatowe w obrębie woj. warszawskiego, a jego ludność wzrosła w latach 1921-1938 z 12 tys. do 15,5 tys. osób. Należy też podkreślić rolę, jaką w życiu miasta odgrywał 11 Pułk Ułanów Legionowych im. Marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza.
zwiń
Z 3 września na 4 września 1939 r. miasto zostało zajęte przez Niemców. Ciechanów został wcielony do Rzeszy i przemianowany na niem. Zichenau jako stolica Rejencji Ciechanowskiej. Rozpoczęła się eksterminacja ludności polskiej i żydowskiej. Zbudowano 3 obozy pracy, tysiące mieszkańców miasta wywieziono lub rozstrzelano. W mieście stacjonowało komando SS (skierowane m.in. do Jedwabnego).
Z okupantem walczyły tu oddziały Armii Krajowej, Narodowych Sił Zbrojnych, Batalionów Chłopskich i Armii Ludowej. 17 stycznia 1945 r. Ciechanów został zdobyty przez oddziały Armii Czerwonej z II Frontu Białoruskiego. Dzień wcześniej, w nocy z 15 na 16 stycznia, hitlerowcy aresztowali i rozstrzelali ok. 100 mężczyzn, których podejrzewali o współpracę z podziemiem. Po wojnie nastąpił szybki rozwój miasta.
Ze względu na bogatą historię, w Ciechanowie można zobaczyć wiele ciekawych zabytków.
Zamek Książąt Mazowieckich z XIV wieku to co prawda tylko ruiny, ale nadal imponują swoim wyglądem. Najstarsze wzmianki o warowni pochodzą z roku 1429, kiedy to jego architekt – mistrz Niklos przedstawił księciu rachunki budowlane dotyczące prac przy wznoszeniu twierdzy. Niespełna pół wieku później książęca rezydencja uległa poważnym uszkodzeniom, będącym wynikiem pożaru, który w roku 1467 strawił stare miasto. Obiekt szybko odbudowano i podczas prac renowacyjnych znacznie unowocześniono. Nowe wnętrza budziły zachwyt, a przepych i zgromadzone w nich kosztowności świadczyły o zamożności jego bogatych mieszkańców.
Więcej
Po śmierci ostatniego księcia mazowieckiego, Janusza III, został ofiarowany w posagu królowej Bonie, żonie Zygmunta Starego. W XVI wieku zamek zostaje przebudowany na renesansową rezydencję królowej Bony, wtedy właśnie przeżywa czasy swojej świetności. Największych zniszczeń zamek doznał w okresie potopu szwedzkiego.
zwiń
Założenie obronne zbudowane zostało na bagnach, na prawym brzegu rzeki Łydyni. Aby zamek zachował stabilność na tak niepewnym gruncie, w bagnistym podłożu zatopiono masę żwiru i cegieł oraz setki dębowych pni i dopiero wówczas rozpoczęto budowę. Masywna, ceglana twierdza ma kształt regularnego czworoboku (48 na 57 metrów) z dwiema potężnymi basztami (zachodnia, zwana arsenałem i wschodnia, zwana więzienną) od strony rzeki.
Więcej
Usytuowane w południowych narożach zamku wieże osłaniały podejście do bramy. Pierwotnie miały one tę samą wysokość, co mury obwodowe. Dostęp do nich prowadził prosto z chodników straży, znajdujących się po wewnętrznej stronie murów obronnych. W północnej części dziedzińca stał tzw. pałac książęcy. Był to budynek o dwu kondygnacjach, z czterema pomieszczeniami na każdym poziomie. Jego przyziemia zajmowały kuchnia i spiżarnia, natomiast na piętrze mieściły się sale reprezentacyjne.
Po odbudowie, będącej wynikiem pożaru, podwyższono mury i wieże oraz dobudowano piętro pałacu, na którym umieszczono sypialnie i kaplicę św. Stanisława. Funkcje gospodarcze przejęły wtedy drewniane budynki, rozlokowane wzdłuż wschodniej i południowej kurtyny murów. Aby uchronić zamek przed podmyciem przez podnoszące się wody gruntowe, o 1,5 metra podwyższono poziom dziedzińca (podobno w tym celu trzeba było nawieźć ponad 2000 wozów z gliną). Najpoważniejszych przeobrażeń budowla doświadczyła w wieku XVI. Zlikwidowano wówczas starą bramę od południa, przebito zaś nową – w południowej części kurtyny zachodniej. Wjazd na dziedziniec poprzedzało przedbramie w formie niewielkiego ryzalitu. Znajdował się tam mechanizm do opuszczania zwodzonego mostu, a na jego piętrze usytuowany był pokoik dla odźwiernego. Po raz kolejny nadbudowano wieże i przystosowano je do broni palnej. W południowej części dziedzińca dostawiono ciąg murowanych budynków; podwyższono też górną kondygnację pałacu, który uzyskał renesansowy wystrój.
zwiń
Kościół farny wybudowany w pierwszej ćwierci XVI wieku, konsekrowany przez biskupa płockiego Andrzeja Noskowskiego (1547-67). Uszkodzony w czasie wojen szwedzkich w 1657 r. oraz na pocz. wieku XVIII. Wyremontowany w 1781 r. W 1807 r. zajęty przez wojska Napoleona i przekształcony w piekarnię. Spaleniu uległo wówczas całe wyposażenie wnętrz. Kolejne remonty kościoła: 1822-3 r. kosztem gen. Wincentego Krasińskiego oraz w latach 1876-8 i 1913-20 (ten ostatni wg projektu arch. Stefana Szyllera).
Więcej
Kościół późnogotycki, orientowany, murowany z cegły. Trójnawowy, pseudobazylikowy. Korpus przecina para wysokich symetrycznych kaplic, tworzących rodzaj ramion transeptu (pierwsze tego typu rozwiązanie w Polsce). Sklepienia gwiaździste założone na pocz. XX wieku. W dawnej zakrystii (obecnie kaplicy) sklepienie kolebkowo-krzyżowe. Kościół ma bogato zdobione ceglane, gotyckie szczyty.
Większość wyposażenia kościoła pochodzi z XIX i XX wieku. Do starszych elementów należą: dwie kropielnice granitowe z XVI wieku (kruchta główna i kruchta północna) oraz krucyfiks z 1. poł. w. XVII, wzorowany jest na wcześniejszym z XV w.
W nawie głównej na lewym filarze późnogotycka płyta nagrobna Stanisława Szczurzyńskiego (zm. 1556), z płaskorzeźbioną postacią rycerza w zbroi, z napisem antykwą w bordiurze i kartuszami w narożach oraz herbami: Ostoja (lub Przegonia), Pobóg, Lubicz (odwrócony) i Prawdzic. Przy ścianie południowej nawy bocznej pozostałość po dawnym cmentarzu przykościelnym - nagrobek Michała i Marii Mieszkowskich (zm. 1861 r.).
zwiń
Nieopodal kościoła, na szczycie grodziska zwanego Farską Górą wznosi się neogotycka dzwonnica wystawiona po 1889 w miejscu wcześniejszej drewnianej z w. XVII.
Inne miejsca, które warto zwiedzić to:
Cmentarz rzymskokatolicki przy ul. Płońskiej – założony na początku XIX w., z licznymi starymi, zabytkowymi grobami.
Cmentarz żydowski w Ciechanowie – założony pod koniec XIX w.
Średniowieczny układ urbanistyczny (z rynkiem i trójkątnym placem przedlokacyjnym).
Kościół poaugustiański (XVI w.) i budynek d. klasztoru (XVII w.)
Ratusz (XIX w.) Ratusz w Ciechanowie - neogotycka budowla, wzniesiona prawdopodobnie według projektu Henryka Marconiego w 1844. Dwukondygnacjowa budowla posiada czworoboczną wieżę na osi fasady, zwieńczoną gloriettą. Niski, czterospadowy dach pokryty jest blachą.
Wieża ciśnień w Ciechanowie Wieża ciśnień w Ciechanowie zaprojektowana przez architekta warszawskiego Jerzego Michała Bogusławskiego w 1972 r. przy współudziale konstruktora dr. Jerzego Wiblika oraz inżyniera sanitarnego Ryszarda Czugajewskiego. Budynek zwraca uwagę ze względu na kształt hiperboloidy jednopowłokowej.
Od lat osiemdziesiątych wieża stoi opuszczona. Plany urządzenia tu tarasu widokowego (wieża stoi na jednym z najwyżej położonych miejsc w mieście, 143 m n.p.m.) i restauracji wysokościowej nie powiodły się. Na chwilę obecną obiekt nie jest użytkowany. Wielu mieszkańców Ciechanowa nie wyobraża sobie, aby ten obiekt zniknął z panoramy miasta.
Przed nami ostatni etap naszej wycieczki. Po opuszczeniu Ciechanowa udajemy się do Płońska. Jedziemy trasą nr 50 w kierunku południowym, do przejechania mamy 35 kilometrów.
W źródłach średniowiecznych Płońsk występuje jako: Plonz, Plonsko, Plonysko, in Plonszko, Ploń, in Ploniska, in Plonsk. Istnieją obecnie dwie wersje, co do pochodzenia nazwy miasta. Pierwsza z nich mówi, iż nazwa ta ma charakter topograficzny, a jej genezą jest pojęcie „płona” bądź „płonia”, oznaczające wartkie, głębokie, niezamarzające zimą fragmenty rzek. Druga wersja natomiast zakłada, iż miasto było miejscem kultu słowiańskiego boga Płona i stąd też nazwa Płońsk.
Historia Płońska liczy ponad 600 lat, choć osadnictwo na jego terenie sięga VI-VII wieku, co zostało udokumentowane badaniami archeologicznymi, prowadzonymi na tzw. „Górze Kawałowskiego” w latach 1975-1980. Eksponaty są przechowywane w Okręgowym Muzeum w Ciechanowie, skąd planuje się je przewieźć do Płońska wkrótce po otwarciu Muzeum Ziemi Płońskiej. Historię Płońska można najpełniej poznać odwiedzając Pracownię Dokumentacji Dziejów Miasta, która gromadzi wiadomości i aktywnie poszukuje wszystkich informacji dotyczących miasta i jego mieszkańcach.
Płońsk uzyskał prawa miejskie od księcia mazowieckiego Siemowita, pomiędzy 1399 a 1412 rokiem. Przywileje lokacyjne nie zachowały się w oryginale. Znany dokument pisany pochodzi dopiero z 1527 roku. Król Zygmunt I potwierdzał w nim prawa miejskie, herb oraz pieczęć Płońska, który był siedzibą kasztelani, a od XIV w. pełnił funkcję powiatu.
Istotny rozkwit miasta nastąpił w XVI w., ale już w XVII stuleciu, po potopie szwedzkim, zaczął się regres gospodarczy – ze 130 domów pozostało jedynie 21. W wyniku groźnych pożarów, jak również nieszczęść, które dotknęły całą Polskę w okresie rozbiorów i zrywów narodowowyzwoleńczych, Płońsk stracił na znaczeniu.
W historię Płońska wpisana jest również tradycja narodu żydowskiego. Szczególne znaczenie żydowska społeczność Płońska uzyskała po potopie szwedzkim i otrzymaniu w 1670 roku od króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego przywileju, na mocy, którego Żydzi mogli budować domy, bożnice i produkować piwo.
Do wybuchu II wojny światowej obie społeczności: polska i żydowska żyły wspólnie, budowały i zmieniały Płońsk. Dziś o dawnej obecności Żydów w mieście świadczy zaledwie kilka starych kamieniczek.
W centrum Płońska, przy ul. Płockiej znajduje się katolicki kościół, pw. Św. Michała Archanioła. Obok mieści się zabytkowy budynek byłego klasztoru Karmelitów Trzewiczkowych, w którym obecnie mają siedzibę instytucje użyteczności publicznej. Kościół i klasztor, początkowo drewniane, zostały ufundowane około 1417 roku przez księcia mazowieckiego, Siemowita IV i jego żonę Aleksandrę, siostrę króla Władysława Jagiełły. Oba budynki w 1462 roku przebudowano przy użyciu cegły.
Więcej
Obecny kształt świątyni, która od 1779 roku pełni funkcję kościoła parafialnego, pochodzi z połowy XVI wieku. We wnętrzu kościoła zwraca uwagę neorenesansowy ołtarz główny z drugiej połowy XIX w., z elementami z początku XVII w. Ołtarze boczne zachowane są w stylu późnobarokowym. Szczególnie duże zainteresowanie turystów odwiedzających kościół budzi figura Chrystusa Ukrzyżowanego, pochodząca z przełomu XV i XVI w. Kościół otoczony był cmentarzem z XVIII w., na którego terenie znajduje się obecnie neogotycka dzwonnica. Położony w pobliżu kościoła budynek klasztoru w obecnym kształcie pochodzi z przełomu XVII i XVIII w. Warto zaznaczyć, że mieszkali w nim mnisi z Zakonu Braci Najświętszej Marii Panny z Góry Karmel, którzy byli pierwszym zakonem na Mazowszu.
zwiń
XIX-wieczne dzieje miasta przypominają kamieniczki zachowane w rynku i jego najbliższym otoczeniu. W bardzo dobrym stanie znajduje się kamienica, w której wychowywał się twórca państwa Izrael, Dawid Ben Gurion. Natomiast w miejscu, gdzie stał jego dom rodzinny, powstało tzw. „Drzewo Pamięci”, na którym zawieszane są „liście pamięci” przez członków wszystkich izraelskich delegacji, odwiedzających Płońsk.
W jednym z polskich archiwów odnaleziono autentyczną metrykę urodzenia Dawida Ben Guriona, o której istnieniu nikt dotychczas nie wiedział. Obecnie w domu, w którym się wychowywał, funkcjonuje restauracja „Kaprys”, serwująca doskonałe dania tradycyjnej kuchni mazowieckiej.
W 1983 roku, na miejscu dawnego cmentarza żydowskiego odsłonięto pomnik, tzw. „Lapidarium”, upamiętniający męczeństwo narodu żydowskiego.
W trakcie zwiedzania Płońska koniecznie należy zwrócić uwagę na Układ urbanistyczny miasta wraz ze znajdującą się na tym terenie zabudową i wylotami ulic, a także wczesnośredniowieczne grodzisko pozostałość XI-wiecznego grodu o wymiarach 75 x 80 m, zwanego dawniej Górą Szwedzką lub Górą Łysą, obecnie nazywane Górą Kawałkowskiego ewentualnie Górą Kabana.
powrót