Warszawa otoczona jest przez dziesiątki ciekawych miejsc, które warte są odwiedzenia choćby podczas jednodniowej wycieczki po Mazowszu.

Nazwa krainy pierwotnie brzmiała Mazow (por. łac. Mazovia) i stanowiła albo nazwę dzierżawczą od nazwy osobowej Maz (por. Mazury), oznaczającej człowieka mieszkającego w błotach ('umazanego'), albo nazwę topograficzną, oznaczającą 'błotnisty kraj'. Pojawiała się także forma Mazosze (od słowa Mazoch, którym nazywano mieszkańców Mazowsza), natomiast Mazowsze jest rezultatem kontaminacji tych dwóch form.

Wczesnośredniowieczne osadnictwo mazowieckie skupiało się na lewym brzegu Wisły, w okolicach dzisiejszej Rawy, skąd kolonizowano prawobrzeżne obszary rzeki: północny - rejon między Skrwą a Narwią i wschodni - obszar nad Bugiem i środkową Narwią. W tym okresie na Mazowszu powstawały wyłącznie osady otwarte. Dopiero w X-XI wieku zaczęto wznosić pierwsze grody, jednak ta działalność była już związana z panowaniem Polan.

Mazowsze ze swoją niezwykle interesującą przeszłością jest warte poświęcenia mu kilku weekendów. Nasza pierwsza propozycja pozwoli poznać lepiej Mazowsze Zachodnie. Swoją wycieczkę zaczynamy od Pruszkowa.

(fot. Krzysztof Dudzik) Pruszków był wzmiankowany w XVI wieku, a prawa miejskie otrzymał w 1916 roku. Korzystnie na rozwój Pruszkowa wpłynęło uruchomienie Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w XIX wieku i w 1927 roku – Elektrycznej Kolei Dojazdowej.

W czasie powstania styczniowego w nocy z 1 na 2 listopada 1864 roku dwa szwadrony powstańcze rozpoczęły szturm na rosyjskie posterunki wojskowe położone na stacjach kolejowych w Pruszkowie i Grodzisku Maz.

We wsi Tworki (obecnie dzielnica Pruszkowa) w 1891 roku wybudowano szpital dla psychicznie chorych.

W czasie I wojny światowej, 12–18 października 1914 roku została stoczona bitwa o Pruszków. Podczas walk wojskom rosyjskim udało się odepchnąć Niemców na linię Płock – Bzura – Rawka, tam, gdzie linia frontu utrzymała się do roku 1915. W 1944 roku mieścił się tu niemiecki obóz przejściowy Dulag 121 dla wysiedlonych przez hitlerowców mieszkańców Warszawy (Dulag 121 - Pruszków). W czasie II wojny światowej zginęło z rąk hitlerowców ok. 1500 Żydów (prawie cała ludność żydowska mieszkająca w Pruszkowie). Prawie 100 mieszkańców Pruszkowa zginęło jako żołnierze Wojska Polskiego na frontach II wojny światowej, a przeszło tyle samo pruszkowian zginęło jako żołnierze AK.

17 stycznia 1945 roku Pruszków został wyzwolony spod okupacji niemieckiej i zajęty przez należące do koalicji antyhitlerowskiej oddziały Armii Czerwonej. 26 marca 1945 roku – szesnastu przedstawicieli Polskiego Państwa Podziemnego, zaproszonych na rozmowy do Pruszkowa, do willi przy obecnej al. Armii Krajowej, zostało aresztowanych przez NKWD i wywiezionych do Moskwy.
Po wojnie Pruszków stał się jednym z większych ośrodków przemysłowych na Mazowszu.
W Pruszkowie znajduje się Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego oraz dwór i park krajobrazowy z XIX wieku.

Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego im. Stefana Woydy to placówka utworzona 1 czerwca 1975 roku. Założycielem i wieloletnim dyrektorem był mgr Stefan Woyda. Po jego śmierci stanowisko objęła mgr Dorota Słowińska. Główna działalność muzeum archeologicznego skupia się wokół Mazowieckiego Centrum Metalurgicznego, drugiego co do wielkości centrum hutniczego w Europie.

W trakcie prowadzonych w latach 1968-1975 r. prac archeologicznych, pod kierunkiem ówczesnego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Stefana Woydy, dokonano jednego z najbardziej znaczących odkryć w historii powojennej archeologii. Z badań wynika, że w okresie kultury przeworskiej na Równinie Łowicko-Błońskiej istniał jeden z najważniejszych ośrodków metalurgicznych w Europie. Odkrycie to stało się impulsem do utworzenia placówki muzealnej skupiającej się na gromadzeniu materiałów z wykopalisk, prowadzeniu prac badawczych oraz popularyzacji. Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego zostało powołane 1 czerwca 1975 roku w Pruszkowie.

Na siedzibę muzeum przeznaczono zrujnowaną oficynę dworską pałacu Potulickich w Pruszkowie. Po trwającej 12 lat renowacji, prowadzonej przy współudziale warszawskiego oddziału Pracowni Konserwacji Zabytków, działalność placówki w odnowionym budynku zainaugurował wykład prof. Henryka Samsonowicza pt. "Mazowsze, nasza mała ojczyzna. O pożytkach płynących z historycznych badań regionalnych".

Obecna bryła budynku składa się z dziewiętnastowiecznych części: północnej – mieszkalnej oraz południowej – oranżerii, połączonych na początku XX wieku częścią środkową. Klasycystyczna oficyna dworska jest częścią większego założenia pałacowo-parkowego, noszącego swą nazwę od nazwiska ostatnich właścicieli. Całość uzupełnia stylowy ogród.

W muzeum warto zwiedzić wystawę stałą "Czas żelaza. Mazowieckie Centrum Metalurgiczne z epoki Imperium Rzymskiego." Jest ona wizualizacją rzeczywistości pradziejowej Mazowsza sprzed 2000 lat, skupionej wokół procesu wytopu żelaza. W jej skład wchodzą panoramy ukazujące mieszkańców osad oraz oryginalne zabytki pochodzące z wykopalisk. Ekspozycję uzupełniają liczne mapy pokazujące zasięg Mazowieckiego Centrum Metalurgicznego oraz zdjęcia archeologów podczas pracy. Ideą twórców wystawy było skupienie się nie tyle na procesie technologicznym, ile na ukazaniu rzeczywistości ówczesnych hutników i stworzeniu swoistego porozumienia pomiędzy przeszłością, badaczem, a widzem. W roku 1993 ekspozycji została przyznana nagroda I stopnia Ministra Kultury i Sztuki w konkursie na "Najciekawsze wydarzenie muzealne roku 1992".

Tak jak wspomniałam powyżej, muzeum znajduje się w oficynie na terenie Parku Potulickich. Park został założony w II połowie XIX wieku wg projektu Karola Sparmana z Saksonii. Przy komponowaniu parku wykorzystano jako główny motyw istniejące stawy. W południowo-zachodniej części parku znajduje się klasycystyczny pałac z XIX wieku, do roku 1945 własność rodziny Potulickich, obecnie siedziba Urzędu Stanu Cywilnego.
Najstarszą dzielnicą obecnego Pruszkowa jest Żbików (obejmujący północną część miasta), który był wzmiankowany już w 1236 roku. Z 1297 pochodzi najstarszy znany dokument (wystawiony przez księcia mazowieckiego Bolesława II), w którym wymieniona jest nazwa Żbikowa, zapisana tam jako Sdbicovo. Z innego dokumentu wynika, że żbikowska parafia istniała już w XIII wieku, natomiast pierwszy murowany kościół powstał w XV wieku. Do końca XVIII wieku był Żbików własnością kościelną i wchodził w skład dóbr biskupstwa poznańskiego.

Na przełomie XIX i XX wieku powstało na terenie wsi kilka zakładów przemysłowych, największe z nich to: Warsztaty Naprawy Wagonów Towarowych, cegielnia "Żbików" braci Hoser oraz fabryka wyrobów stalowych Henryka Hosera.

W 1916 wieś Żbików utworzyła razem z osiedlem fabrycznym Pruszków oraz innymi okolicznymi wsiami jeden organizm miejski - Pruszków.

Z Pruszkowa udajemy się do Radziejowic. Wyjeżdżamy drogą lokalną na Brwinów, w Otrębusach skręcamy w lewo, na Nadarzyn, w którym skręcamy w prawo, w szosę nr E67, która po pokonaniu 22 kilometrów doprowadzi nas do skrętu na Radziejowice. Razem May do pokonania około 35 kilometrów.

(http://pl.wikipedia.org) Radziejowice to niewielka miejscowość położona na lekko sfalowanym terenie wypiętrzenia Mszczonowskiego, która zawsze urzekała malowniczością swego położenia. Walory krajobrazowe, a także obronne spowodowały, że w XV wieku zbudowano tu reprezentacyjną siedzibę właścicieli dóbr Radziejowskich.

Wielokrotnie rozbudowywany renesansowy dwór w połowie XVII wieku przybrał formę regularnego barokowego założenia pałacowego powiązanego z rozległym ogrodem. Pałac gościł wiele znakomitych osobistości polskich i zagranicznych dworów. Bywali tu Zygmunt III Waza, Władysław IV, Jan III Sobieski.

Prymas Michał Radziejowski dokonał przebudowy jednej z oficyn dawnego założenia na pałac, stanowiący obecnie korpus główny zespołu. Po śmierci prymasa dobra odziedziczyli Prażmowscy. Następnie Radziejowice przeszły w posiadanie rodziny Ossolińskich i od 1782 r. Krasińskich. Oboźny koronny Kazimierz Krasiński na przełomie XVIII i XIX w. przebudował pałac nadając mu klasycystyczną formę. Prace przy podnoszeniu rezydencji do stanu świetności kontynuował Józef Wawrzyniec Krasiński - szwoleżer, oficer wojsk Księstwa Warszawskiego. Z jego polecenia wnętrza pałacowe zostały pokryte dekoracją malarską, na poddaszu urządzono mały teatr, wzniesiono neogotycki, romantyczny zameczek oraz murowany kościół. Wokół pałacu i zameczku założony został park krajobrazowy.

Radziejowice, tak dogodnie położone blisko Warszawy, odwiedzali liczni goście. Bywali tu literaci, dziennikarze, m.in. Juliusz Kossak, Henryk Sienkiewicz, Lucjan Rydel, Jarosław Iwaszkiewicz i mieszkający w pobliskiej Kuklówce Józef Chełmoński. Po II wojnie światowej zdewastowany zespół pałacowy gruntownie odremontowano ze środków Ministerstwa Kultury i Sztuki. Od roku 1965 pałac zaczął pełnić funkcję domu pracy twórczej dla twórców kultury. Przyjeżdżają tu pisarze, publicyści, aktorzy, filmowcy, muzycy i plastycy. Przez trzydzieści lat stałym rezydentem pałacu był Jerzy Waldorff.

Opuszczamy Radziejowice i udajemy się do Żyrardowa. Wracamy na E67 i dojeżdżamy nią do skrzyżowania przed Mszczonowem, na którym skręcimy w prawo, w drogę nr 50 do Żyrardowa. Do przejechania mamy 15 kilometrów.

Żyrardów to bez wątpienia jedno z ciekawszych miast Zachodniego Mazowsza, położone niemal w połowie drogi między Łodzią a Warszawą, na szlaku dawnej Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej.

Powstanie i rozwój Żyrardowa wiąże się z lokalizacją na tym terenie na początku XIX wieku fabryki lniarskiej. Nazwa miasta pochodzi od nazwiska utalentowanego francuskiego inżyniera Filipa de Girarda, pierwszego technicznego dyrektora zakładu, a zarazem wynalazcy maszyny do mechanicznego przędzenia lnu, którą po raz pierwszy zastosowano właśnie w żyrardowskiej fabryce, i która zrewolucjonizowała proces produkcji.

(fot. Meteor2017) Okres największego rozwoju i rozbudowy Żyrardowa przypada na drugą połowę XIX wieku, kiedy to żyrardowska fabryka trafiła w ręce dwóch niemiecki przemysłowców - Karola Hiellego i Karola Augusta Dittricha. To za ich sprawą fabryka w krótkim czasie stała się jednym z największych i najnowocześniejszych zakładów lniarskich ówczesnej Europy. Dzięki nowym właścicielom wokół fabryki, na pow. 36 ha, powstała też bardzo skrupulatnie zaprojektowana osada fabryczna, stanowiąca dziś, unikatowe w swym charakterze, centrum współczesnego Żyrardowa.

Na osadę fabryczną składa się osiedle murowanych z czerwonej cegły domów dla robotników, dzielnica willowa dla kadry kierowniczej i właścicieli fabryki, a także szereg budynków użyteczności publicznej - kościoły, szkoły, przedszkole, szpital, resursa, dom kultury, a także pralnia i łaźnia miejska. Regularna siatka ulic, dużo zieleni, wyraźny podział na część mieszkaniową oraz przemysłową – to najbardziej charakterystyczne elementy XIX-wiecznego Żyrardowa, stanowiące o rzeczywistym spełnieniu postulatów idealnego miasta przemysłowego przełomu wieków.

Do czasów nam współczesnych zachowało się blisko 95% pierwotnej zabudowy, która w większości przypadków wciąż pełni nadane jej przez budowniczych funkcje. Poszczególne zabytkowe obiekty stanowią o całości zachowanego w bardzo dobrym stanie unikalnego na skalę europejską modelowego układu urbanistycznego. W gminnej ewidencji zabytków widnieje na ten moment ponad 300 obiektów. Ochroną konserwatorską objęty jest obszar o powierzchni około 70 ha. Świadczy to najdobitniej o niezwykłych walorach i skali wielkości przestrzennej żyrardowskiej starówki.

Żyrardów ze swoją unikatową architekturą industrialną przeżywa dziś prawdziwy renesans. Moda na adaptację obiektów pofabrycznych na cele usługowo-mieszkaniowe sprawiła, że przesiąknięte historią mury dawnej fabryki otrzymują zupełnie nowe funkcje, odzyskując przy tym, dzięki starannie prowadzonej rewitalizacji, pierwotny, imponujący wygląd.

Miasto na wiele sposobów stara się wyeksponować swój potencjał. Temu służyć ma m.in. wyznaczenie miejskiego szlaku turystycznego, pod nazwą „Spacer po XIX-wiecznej osadzie fabrycznej”. Prezentuje on najcenniejsze i najciekawsze z punktu widzenia historii miasta obiekty żyrardowskiej starówki. Miasto z czerwonej cegły, w którym swoje miejsce znalazła każda dziedzina ludzkiego życia, do dzisiaj zachwyca swoim rozmachem. Szukającym atrakcji turystom Żyrardów oferuje jedyne w swoim rodzaju spojrzenie w przeszłość i przyszłość jednocześnie.

(fot. Meteor2017) W czasie spaceru po Żyrardowie wato obejrzeć:
Dworzec kolejowy - położony na dawnej trasie Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Wybudowany w latach 20. XX w. według projektu arch. Romualda Millera, w stylu dworku polskiego. Rozbudowany w latach 30. XX w. Wnętrza zdobią oryginalne sztukaterie i piece kaflowe, w poczekalni 4 kolumny w stylu jońskim. Remontowany w latach 2006 - 2007.

Domy robotnicze - dzielnica domów robotniczych wzniesionych z czerwonej cegły. Najstarsze pochodzą z 1867 r. Późniejsza rozbudowa osiedla nastąpiła w 1871 r. i w latach 1880 - 1910. Domy przeznaczone były na mieszkania i warsztaty tkackie. Charakterystycznymi elementami dzielnicy domów robotniczych są drewniane budynki gospodarcze – piętrowe komórki z galeryjką, a także przydomowe ogródki.

Kościół pw. św. Karola Boromeusza - wzniesiony w 1891 r. w stylu neogotyckim, przebudowany w 1895 r. Pierwszy kościół parafii rzymsko - katolickiej w Żyrardowie. Wybudowany dzięki funduszom Karola Dittricha jr.

Szpital fabryczny - zbudowany w latach 1892 – 1894, wzorowany na jednym z najnowocześniejszych w tym czasie szpitali „Carla” w Dreźnie. Zespół budynków wzniesiony według wprowadzonego wówczas systemu pawilonowego, otoczony zielenią, wyposażony m.in. w instalację elektryczną, centralne ogrzewanie i kanalizację. W bezpośrednim sąsiedztwie szpitala w latach 80. XIX w., wzniesiono trzypiętrowy przytułek dla starców.

Kościół farny pw. Matki Bożej Pocieszenia - świątynia powstała w latach 1900 - 1903 z fundacji rodziny Sobańskich i Karola Dittricha. Zaprojektowana przez  Józefa Piusa Dziekońskiego, w stylu neogotyckim. Kościół wzorowany na bazylice w Kolonii (ośmiokrotnie pomniejszony), posiada dwie strzeliste, siedemdziesięciometrowe wieże. We wnętrzu znajdują się secesyjne witraże (kwiaty polskie), wykonane w pracowni Franciszka Białkowskiego, najprawdopodobniej według projektu Józefa Mehoffera. Wyposażenie kościoła utrzymane jest w stylu gotyckim. Obok plebania z 1903 r.

Plac targowy - dawne targowisko położone w sercu zabytkowej osady fabrycznej. Plac targowy był również miejscem licznych manifestacji i wieców robotniczych – m. in. strajku szpularek w 1883 r., pierwszego na terenie Królestwa Polskiego strajku powszechnego. Od 1924 r. po zmianie lokalizacji targowiska, plac zmienił funkcję i otrzymał imię wojewody warszawskiego Władysława Sołtana. Po II wojnie światowej nazwę zmieniono na Plac Wolności, a od 1998 r. Plac Jana Pawła II.

Ochronka i Babiniec - przedszkole dla dzieci pracowników fabryki, zbudowane w 1875 r. z fundacji Karola Augusta Dittricha. Powstało jako jedna z pierwszych tego typu placówek w Królestwie Polskim. Ochronka mogła objąć opieką ok. 1000 dzieci. Rozbudowana w 1885 r.
Po lewo Babiniec - dom mieszkalny zbudowany w latach 80. XIX w. przeznaczony
dla ok. 35 wychowawczyń – przedszkolanek.

Dom Ludowy im. Karola Dittricha tzw. „Ludowiec” - oddany do użytku w 1913 r. Wybudowany z funduszy Karola Dittricha jr. Dzięki nietypowej bryle budynek stanowi ciekawy przykład architektury modernistycznej. Przy budowie obiektu zastosowano nowe materiały i rozwiązania konstrukcyjne - balkon widowni stanowi wewnętrzną obręcz nośną kopuły wykonaną z żelazobetonu. Pełnił funkcję domu kultury dla pracowników zakładów lniarskich. Posiadał salę widowiskową na 600 miejsc. Działały tu m.in.: amatorski teatr, towarzystwa śpiewacze („Echo” oraz „Lira”).

Magistrat - wybudowany ok. 1910 r., przeznaczony na siedzibę władz miasta. Na parterze mieścił się sklep firmowy z tkaninami z żyrardowskiej fabryki oraz poczta. Na pierwszym piętrze usytuowane były gabinety kadry urzędniczej. Ostatnią kondygnację zaadaptowano na służbowe mieszkania.

Ulica Wiskicka - dawny trakt handlowy łączący Rawę Mazowiecką z Sochaczewem, trasą przez Mszczonów i Wiskitki. Główna arteria komunikacyjna Żyrardowa, która w XIX w. stanowiła oś urbanistyczną dla założenia przestrzennego, dzieląc Żyrardów na dwie części: zachodnią – fabryczną i wschodnią – mieszkalną. W 1924 r. ulica zmieniła nazwę na 1 Maja.
Resursa - placówka kulturalna urządzona na wzór klubów angielskich. Zbudowana w latach 70. XIX w. Od 1888 r. siedziba Zrzeszenia Urzędników Towarzystwa Akcyjnego Zakładów Żyrardowskich. Odbywały się tu m.in. przedstawienia teatralne, odczyty i zabawy okolicznościowe. W sali balowej zachowane barwne malowidła ścienne. Obiekt przebudowywany w roku 1899 oraz na przełomie 1905 i 1906 r. Obok znajduje się budynek dawnej kręgielni, gdzie miał siedzibę założony w 1885 r. ekskluzywny Klub Kręglarski „Kamm”.

Pałacyk Tyrolski - najstarszy reprezentacyjny budynek w Żyrardowie, wybudowany w latach 1867 - 1871 przez Karola Augusta Dittricha dla swojego zięcia kupca austriackiego - Ludwika Marcellina, który miał przypominać Marcellinowi jego rodzinne strony. Przy nim altana ogrodowa z XIX w. Warto zwiedzić mieszczące się w pałacu Diettricha Muzeum Mazowsza Zachodniego z ekspozycjami poświęconymi przemysłowi włókienniczemu oraz malarzowi Józefowi Rapackiemu mieszkającemu w pobliskiej Olszance a pochowanego w Puszczy Mariańskiej.

Wille dyrektorskie - rezydencjonalna dzielnica mieszkaniowa powstała w latach 80. XIX w. dla wyższego personelu fabryki. Zespół 7. dwupiętrowych willi w stylu renesansu francuskiego, którym towarzyszyły pierwotnie ogrody przylegające do wschodniej elewacji.

Straż ogniowa z wozownią - Fabryczna Ochotnicza Straż Ogniowa w Żyrardowie założona w 1884 r. przez Karola Dittricha jr. Dla jej potrzeb wzniesiono w 1896 r., budynek wozowni i stajni w kształcie litery „L”. Obiekt po 1945 r. został częściowo przebudowany.

Zespół budynków dawnego Bielnika - pierwsze obiekty związane z suszeniem przędzy i bieleniem tkanin powstały w połowie XIX w., w bliskim sąsiedztwie rzeki Pisi Gągoliny. Obecny wygląd zespołu Bielnika pochodzi z przełomu XIX i XX w. Na szczególną uwagę zasługują położone w pobliżu bramy wjazdowej budynki: działu sprzedaży z 1886 r. i  dawnego magazynu tkanin z ok. 1890 r., a także położony w północno – zachodniej części zespołu, budynek bielnika przędzy z 1910 r., farbiarnia  z 1900 r. i budynek postrzygarki z 1912 r.  Tradycje lniarskie kontynuuje Fabryka Wyrobów Lnianych Żyrardów Sp. z o.o. Firma mieści się w budynku dawnej drukarni.

Kościół ewangelicki pw. Wniebowstąpienia Pańskiego - jednonawowa świątynia zbudowana w 1898 r. według projektu Lessnera, w stylu neogotyckim. Uroczystego poświęcenia dokonał superintendent generalny ks. Karol Gustaw Manitius.  W 1976 r. świątynię odkupiono na rzecz parafii rzymsko-katolickiej. Po prawo sala konfirmacyjna z ok. 1900 r., należąca do parafii ewangelicko-augsburskiej.

Stara przędzalnia - pięciopiętrowy budynek wzniesiony w 1833 r., według projektu arch. Jana Jakuba Gaya, wielokrotnie przebudowywany i odbudowywany po zniszczeniach wojennych. Zmodernizowany po 1945 r. Obiekt połączony krytym pomostem z usytuowaną obok nową przędzalnią.  W latach 2005 – 2009 r. budynek, rewitalizowany przez rodzinę Anny i Piotra Błażejewskich, pod funkcję mieszkalno - usługową.

Nowa przędzalnia - wzniesiona w latach 1910 – 1914, połączona krytym pomostem z usytuowaną obok starą przędzalnią. Obiekt był najnowocześniejszym i największym budynkiem żyrardowskiej fabryki. Jako jeden z pierwszych w Polsce wykonany w konstrukcji żelbetowej, przystosowany do obciążeń powstałych w wyniku pracy kilku tysięcy wrzecion. Na dachu budynku znajdował się zbiornik przeciwpożarowy. W latach 2007 – 2009 rewitalizowany ze środków prywatnych pod funkcję mieszkalno - usługową.

Budynek fabryczny - wzniesiony ok. 1860 r.,  jako budynek przędzalni. W 2007 r., jako pierwszy obiekt na terenie dawnych zakładów lniarskich, zrewitalizowany przez rodzinę Anny i Piotra Błażejewskich. Obecnie pełni  funkcję mieszkalno - usługową pod nazwą „Stara Przędzalnia II”.

Z Żyrardowa udajemy się do Nieborowa. Opuszczamy go drogą lokalną w kierunku Skierniewic. Po około 12 kilometrach dojedziemy do drogi nr 70, w którą skręcimy w prawo, na Skierniewice. Omijamy je i jedziemy jeszcze 16 kilometrów, aż do Nieborowa. Razem do pokonania mamy około 35 kilometrów.

(http://pl.wikipedia.org) Początki Nieborowa sięgają końca XII wieku, kiedy powstał tu przysiółek, a następnie wieś, z kościołem erygowanym w 1314 roku i drewnianym dworem. Na początku XVI wieku wzniesiono w Nieborowie gotycko-renesansowy dwór, który przetrwał do końca wieku XVII. Dobra nieborowskie stanowiły wówczas własność rodu Nieborowskich herbu Prawda.

W 1694 roku kardynał Michał Stefan Radziejowski kupił od Nieborowskich dobra wraz z dworem i na jego zrębach wzniósł barokowy pałac według projektu architekta Tylmana z Gameren, spolonizowanego Holendra. Kardynał Radziejowski zapisał w testamencie dobra nieborowskie wraz z pałacem Konstancji z Niszczyckich i Jerzemu Hipolitowi Towiańskim. Ich syn Krzysztof Mikołaj Towiański sprzedał dobra w 1723 roku generałowi saskiemu Aleksandrowi Jakubowi Lubomirskiemu i jego małżonce Karolinie Fryderyce von Vitzthum. Od 1736 roku właścicielami Nieborowa byli Stanisław i Jan Józef Lochoccy, którzy odsprzedali w 1766 roku dobra Michałowi Kazimierzowi Ogińskiemu, hetmanowi wielkiemu litewskiemu. Hetman w latach 1766-1768 dokonał przekształcenia wnętrz pałacowych w stylu rokokowym.

W 1774 właścicielem dóbr nieborowskich został książę Michał Hieronim Radziwiłł, późniejszy wojewoda wileński i jeden z najbogatszych magnatów polsko-wileńskich. W pałacu nieborowskim Michał Hieronim Radziwiłł zgromadził kolekcję obrazów mistrzów europejskich - holenderskich, niemieckich, włoskich i hiszpańskich oraz portrety osobistości polskich i obcych, gabinet kilkunastu tysięcy rycin, księgozbiór unikatowych starodruków (od XVI wieku), zespoły mebli polskich, angielskich i francuskich, zbiory sztuki zdobniczej - sreber, porcelany, szkieł i tkanin. Dla niego warszawski architekt Szymon Bogumił Zug założył na początku lat siedemdziesiątych XVIII wieku regularny ogród francuski i przebudował w 1784 roku wnętrza pałacu w stylu wczesnoklasycystycznym (Gabinety Żółty i Zielony, Sypialnia Wojewody). Książę wprowadził na folwarku nieborowskim nowoczesne formy organizacji zarządzania dobrami i uprawy ziemi. Jego małżonka, Helena z Przeździeckich, założyła w pobliżu Nieborowa słynny ogród romantyczny, który nazwała Arkadią, utrzymany w stylu angielskim, z pawilonami ogrodowymi bogato wyposażonymi w dzieła sztuki, głównie sztuki antycznej, greckiej i rzymskiej.

Po śmierci Michała Hieronima Radziwiłła w 1831 roku, dobra nieborowskie podupadły, a pałac uległ zaniedbaniu. Spadkobiercy przez długie lata prowadzili spór o ogromną sukcesję po zmarłym, położoną na terenie Cesarstwa Rosyjskiego, Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Część dóbr, położona w Królestwie Polskim, a w niej Nieborów, przypadły w spadku w 1841 roku synowi Michała Hieronima - Michałowi Gedeonowi Radziwiłłowi, generałowi wojsk polskich, jednemu z głównodowodzących powstaniem listopadowym 1831 roku. Z kolei jego spadkobierca, syn Zygmunt Radziwiłł, okazał się utracjuszem i doprowadził do ruiny dobra swoich przodków. Sprzedał na licytacji w Paryżu najlepszą część galerii obrazów i biblioteki, zgromadzonych przez wielkiego dziada, i odsprzedał w obce ręce Arkadię z całym jej unikatowym wyposażeniem. Na szczęście odstąpił Nieborów w 1879 roku swemu bratankowi Michałowi Piotrowi Radziwiłłowi i przeniósł się na stałe do Francji. Nowy właściciel Nieborowa podniósł z ruiny zaniedbane dobra, odkupił Arkadię, założył przy pałacu manufakturę mebli i majoliki, uzupełnił uszczuplone wyposażenie wnętrz i wyposażył na nowo bibliotekę pałacową. Zmarł bezpotomnie w 1903 roku, a wdowa po nim sprzedała w trzy lata później dobra nieborowskie wraz z pałacem dalekiemu kuzynowi męża Januszowi Radziwiłłowi, ordynatowi ołyckiemu.

Janusz Radziwiłł był znanym działaczem politycznym i gospodarczym okresu dwudziestolecia międzywojennego. Dokonał w latach 1922-1929 przebudowy wnętrz pałacu w Nieborowie, m.in. Sali Weneckiej i Palarni (arch. Kazimierz Skórewicz), nadbudowy drugiego piętra (arch. Romuald Gutt) i uczynił z Nieborowa głośną podwarszawską rezydencję, odwiedzaną przez znanych polityków i inne osobistości życia publicznego w Polsce. W dramatycznym okresie okupacji hitlerowskiej prowadził działalność konspiracyjną o charakterze politycznym. W tym czasie jego syn Edmund Radziwiłł zarządzał dobrami nieborowskimi, działając jednocześnie, razem z małżonką Izabelą, w ruchu oporu w szeregach łowickiego okręgu Armii Krajowej. Janusz Radziwiłł dwukrotnie, w 1939 roku i w latach 1945-1947, więziony był przez sowieckie służby NKWD na terenie Związku Radzieckiego, a po powstaniu warszawskim, do grudnia 1944 roku przetrzymywany był przez hitlerowców w więzieniu berlińskim. W 1947 roku zamieszkał w Warszawie, gdzie zmarł w 1967 roku. Małżonka Janusza Anna z Lubomirskich Radziwiłłowa zmarła w 1947 roku w Krasnogorsku. Młodsi członkowie rodziny Radziwiłłów nieborowskich po powrocie z zesłania pozostali w Polsce, przetrwali najcięższy okres realnego socjalizmu i mieszkają dzisiaj w Warszawie.

Ogród barokowy w stylu regularnym (francuskim) w Nieborowie zaprojektowany został w ostatniej dekadzie XVII w. prawdopodobnie przez Tylmana z Gameren i rozbudowany w 70. latach XVIII wieku przez Szymona Bogumiła Zuga. Dominują w nim rodzine gatunki drzew, ale najbardziej okazałe są dwa platany posadzone ok. roku 1770. Zgodnie z założeniami francuskiej szkoły ogrodowej Le Notre'a, które upowszechniły się na ziemiach polskich w latach 1720-1760, ogród nieborowski posiada położone przed południową elewacją pałacu partery kwiatowe i niskie labirynty bukszpanowe oraz szeroką aleję lipową z trawnikiem dywanowym wytyczoną na osi założenia pałacowego, otoczoną symetrycznie rozplanowanymi po obu jej bokach gabinetami i boskietami, uformowanymi ze strzyżonych szpalerów grabowo-lipowych. Od strony zachodniej ogród opiera sie o wielki kanał zaprojektowany w kształcie węgielnicy. Za kanałem znajduje się park krajobrazowy, zaś po stronie wschodniej ogrodu zabudowania gospodarcze, zbudowane w końcu XVIII wieku: oranżerie, stajnia, wozownia oraz domki oficjalistów dworskich. Po stronie północnej pałacu, w okolicy dziedzińca dojazdowego położony jest Pawilon Myśliwski, mieszczący dzisiaj pokoje gościnne, zaś bliżej bramy budynek Manufaktury, wzniesiony przez Szymona Bogumiła Zuga, w którym znajduje się obecnie pracownia ceramiki artystycznej i biura administracji muzeum.

W 1881 roku ówczesny właściciel Nieborowa Michał Piotr Radziwiłł założył na terenie swojego gospodarstwa dworskiego manufakturę mebli, zwaną ,,rzeźbiarnią'' oraz manufakturę majoliki artystycznej. Książę działał na fali popularnej wówczas filozofii pozytywistycznej odnowy społeczeństwa przez ,,pracę organiczną'' i ,,pracę od podstaw'', szukając zarazem dróg odnalezienia polskiej wersji ,,sztuki stosowanej do przemysłu''. Obie manufaktury produkowały wyroby w oparciu o własne wzorce projektowe, zatrudniając okolicznych utalentowanych rzemieślników i samorodnych artystów, pochodzących z warstwy zubożałego ziemiaństwa i mieszkańców wsi.

,,Rzeźbiarnia'', gdzie główną rolę odgrywali wybitnie utalentowany miejscowy stolarz-snycerz Józef Trynkowski i rzeźbiarz Józef Demczyński, wyprodukowała w latach 1880-1885 wiele oryginalnych mebli projektowanych przez księcia, a także powtórzeń mebli gdańskich i dubletów starych mebli angielskich i francuskich. Wybitnym osiągnięciem Trynkowskiego i Demczyńskiego jest bogato zdobiona snycerką i rzeźbami boazeria z czarnego dębu w Sieni Głównej pałacu nieborowskiego oraz drewniane wyposażenie miejscowego kościoła.

Uruchomiona w grudniu 1881 roku w Nieborowie manufaktura majoliki artystycznej, którą pokierował sprowadzony z Francji syn polskiego emigranta politycznego Stanisław Thiele, specjalista wytopu ceramiki majolikowej zatrudniająca pracowników i dekoratorów rekrutujących się spośród uzdolnionych młodych mieszkańców pobliskich wsi oraz uczniów warszawskiej Szkoły Rysunkowej Wojciecha Gersona, działała bardzo wydajnie do 1885 roku, rozprowadzając swoje wyroby na znacznym obszarze Królestwa Polskiego i zachodnich guberni Cesarstwa Rosyjskiego. Ukoronowaniem działalności manufaktury była urządzona w czerwcu 1884 w Hotelu Europejskim w Warszawie wielka wystawa wyrobów majolikowych z Nieborowa, która spotkała się z dużym zainteresowaniem publiczności warszawskiej. W 1886 roku nastąpiło załamanie produkcji, spowodowane nasyceniem rynku wyrobami i zmianą gustu odbiorców. Książę odsprzedał część urządzeń Stanisławowi Thiele, który już na własną rękę, lecz z miernym skutkiem prowadził produkcję majoliki jeszcze do 1897 roku.

W okresie rozkwitu manufaktura produkowała ozdobne piece i kominki, wazony i amfory, żardiniery i wazy, talerze i drobne przedmioty o przeznaczeniu użytkowym i dekoracyjnym. Projektowaniem i dorywczym zdobieniem wyrobów zajmował się sam książę-właściciel i dyrektor Stanisław Thiele, a obok nich rzeźbiarz Sławomir Celiński, który kształtował formy modelowe. Zdobieniem zajmowali się malarze dekoratorzy, wśród których do najzdolniejszych należeli Franciszek Szewczyk, Józef Demczyński, Jadwiga Hyżycka, siostry Celina i Jakóbina Zarembianki, Julia Suska. Wyroby manufaktury nieborowskiej sygnowane były do 1885 roku znakiem fabrycznym MPR (Michał Piotr Radziwiłł) zwieńczonym mitrą książęcą, a od 1886 wiązaną sygnaturą ST (Stanisław Thiele) umieszczoną obok znaku książęcego. Od 1889 sygnatura ST była stosowana już samodzielnie. Obok tych znaków spotyka się często sygnatury malarzy dekoratorów oraz niekiedy cyfry oznaczajace daty lub numery serii wyrobów.

Ceramika nieborowska produkowana była z miejscowej glinki, którą poddawano obróbce właściwej dla technologii majolikowej - czerep wypalano w temperaturze 800-900°C, po czym pokrywano glazurą cynową, zdobiono tlenkami metali i powtórnie wypalano w tzw. wielkim ogniu w temperaturze 1000-1100°C, podczas którego wtapiały się w szkliwo utleniające się barwniki. Kolorystyka wyrobów określona była gamą barwną używanych do malowania tlenków metali: żelaza (czerwień), kobaltu (błękit), miedzi (zieleń), antymonu (żółć), manganu (fiolet i czerń). Formy i motywy dekoracyjne początkowo były oparte na wzorach historycznych wytwórni majolik, włoskich w Castel Durante, Urbino, Faenzie, francuskich w Nevers, Moustiers i Rouen oraz holenderskiej w Delft. Później, pod wpływem krytyki prasowej Bolesława Prusa, książę sięgnął do motywów narodowych i treści patriotycznych, czerpanych z historii Polski, z rodzinnego pejzażu, z życia codziennego.

W latach 1903-1906 działalność manufaktury wznowił znany rzeźbiarz i ceramik Stanisław Jagmin, który produkował nieglazurowaną ceramikę opartą na formach wykopaliskowych celtyckich i prasłowiańskich, a później nowoczesną ceramikę secesyjną z zastosowaniem wielobarwnych szkliw dekoracyjnych tzw. flambé.

We wrześniu 1982 roku, w sto lat po uruchomieniu I manufaktury, reakty¬wowaliśmy działalność kolejnej wytwórni ceramiki artystycznej w Nieborowie. Ta III manufaktura, wyposażona w elektryczne piece i inne nowoczesne urządzenia do produkcji ceramiki, zlokalizowana została w odrestaurowanym dawnym budynku wytwórni, gdzie działa do dzisiaj. Produkuje kopie dawnych wyrobów oraz formy ceramiczne o charakterze dekoracyjnym i pamiątkarskim. Pracami III manufaktury pokierowała począt¬kowo malarka Teresa Szałowska, a później w latach 1987-1992 rzeźbiarka specjalizująca się w ceramice artystycznej Krystyna Marek-Andrzejewska. Osiągnięciem stały się plenery ceramiczne w Nieborowie z udziałem wybitnych artystów zajmujących się twórczością plastyczną w materiale ceramicznym.

W grudniu 1985 roku w obszernej hali dawnej malarni w budynku nieborowskiej Manufaktury została urządzona stała wystawa studyjna mebli i majoliki artystycznej z manufaktur Michała Piotra Radziwiłła, secesyjnej ceramiki Stanisława Jagmina i wybranych wyrobów współczesnej wytwórni ceramiki artystycznej w Nieborowie. Wystawa została wyróżniona dyplomem honorowym Ministra Kultury i Sztuki ,,za najciekawsze wydarzenia muzealne roku''.

Dosłownie krok dzieli pałac nieborowski od urokliwego ogrodu Arkadii. Wracamy na drogę nr 70 w kierunku na Łowicz i po przejechaniu 6 kilometrów skręcamy w lewo, do Arkadii.

W Arkadii mieści się ogród romantyczny w stylu angielskim założony przez Helenę z Przeździeckich (1753-1821), żonę Michała Hieronima Radziwiłła właściciela pobliskiego Nieborowa.

W latach 70. XVIII wieku dotarł do Polski nowy styl ogrodowy zwany angielskim, który narodził się na początku wieku w Anglii, a później ogarnął stopniowo liczne kraje europejskie. Styl angielski zdecydowanie przeciwstawiał się sztuczności i regularności ogrodów barokowych, propagując swobodne i nastrojowe kompozycje ogrodowe sprzężone z sentymentalnym bądź symbolicznym sztafażem złożonym z różnych form i konstrukcji architektonicznych nawiązujących do antyku, średniowiecza, życia wiejskiego, a nierzadko także do zamorskich form egzotycznych. Styl ten przeobrażał się również równolegle ze zmianami zachodzącymi w sferze filozoficzno-ideowej i estetycznej epoki od form sentymentalnych ku wizji ogrodu romantycznego.

Pierwsze założenia ogrodowe w stylu angielskim zaczęły powstawać w Polsce na początku lat 70. XVIII wieku w okolicach Warszawy, spośród których wyróżniały się bogactwem założenia ogrody Kazimierza Poniatowskiego na Solcu, Na Książęcym i Na Górze, Izabeli Lubomirskiej w Mokotowie, Izabeli Czartoryskiej w Powązkach, Michała Poniatowskiego w Jabłonnie, a na prowincji Aleksandry Ogińskiej w Siedlcach i Szczęsnego Potockiego w Zofiówce za Humaniem na Ukrainie. Wśród tych ogrodów znaczące miejsce zajmuje założona w 1778 roku przez Helenę Radziwiłłową.

Architektoniczną i ogrodową oprawę opracował Szymon Bogumił Zug przy dużym osobistym zaangażowaniu i udziale księżny. Pomysły architektoniczne szkicowali Jan Piotr Norblin i Aleksander Orłowski, które realizował do 1797 roku Zug, a później Henryk Ittar. Do zakładania ogrodu księżna przystąpiła wiosną 1778 roku, lecz rozwijała go i komponowała dalej, przez ponad dwadzieścia lat, aż do swojej śmierci w 1821 roku. Pierwszymi budowlami, które powstały na brzegu spiętrzonego w 1781 roku wielkiego stawu arkadyjskiego, były Kaskada i Chata przy Wodospadzie (1781), a nieco później Przybytek Arcykapłana (1783) i Świątynia Diany (1783-1785) z plafonem Norblina wyobrażającym Jutrzenkę oraz Akwedukt (1784). W latach 1785-1789 został zbudowany na Wyspie Topolowej symboliczny Nagrobek Księżny z wieloznaczną sentencją łacińską Et in Arcadia ego, wzorowany na Grobowcu Jean Jacques Rousseau w Ermenoville, a także wzniesiona z polnych głazów Grota Sybilli, rustykalne Chatki Filemona i Baucydy oraz Łuk Kamienny, Zakątek Melancholii, Brama Czasu, krąg ołtarzowy na Wyspie Ofiar. W latach dziewięćdziesiątych kontyuowana była rozbudowa Arkadii pod kierunkiem Zuga. Powstaje wtedy przylegajacy do Łuku Kamiennego Dom Murgrabiego i Domek Gotycki nad Grotą Sybilli. W ostatnich latach upływającego wieku zostało urządzone w Świątyni wnętrze Gabinetu Etruskiego z neoklasycystycznym wystrojem i malowidłami Michała Płońskiego i Aleksandra Orłowskiego.

Około 1800 roku następuje zwrot księżny ku estetyce ogrodu romantycznego. W tym czasie ogród w Arkadii wychodzi z niewielkiego i zamkniętego dotychczas obszaru parku sentymentalnego na okoliczne rozległe pola położone za rzeczką Skierniewką, swobodnie wkomponowując osie widokowe i nowe budowle w rozległą przestrzeń otaczającego go naturalnego krajobrazu. Śmiałe zamierzenia księżny z tego czasu realizował w Arkadii młody romantyczny wizjoner, niezwykle utalentowany architekt nowego pokolenia Henryk Ittar. Powstał wtedy Grobowiec Złudzeń (1800) zbudowany na położonych za rzeczką Polach Elizejskich, Cyrk Rzymski (1803) i Amfiteatr (1804). Nieco później powstaje ludowy Domek Szwajcarski kryjący w sobie baśniowe ,,wnętrza kryształowe'' (1810), który księżna umiejscowiła wśród zabudowy arkadyjskiej wsi.

W ten charakterystyczny dla epoki romantyzmu sposób Radziwiłłowa wprowadziła do swojego ogrodu zarówno baśniowość, jak i ludowość, a urządzone w 1814 roku w Domku Gotyckim ,,mieszkanie rycerza'', poświęcone synowi Michałowi Gedeonowi, bohaterskiemu generałowi napoleońskiemu, nawiązało także do romantycznych uniesień patriotycznych, powszechnych wśród warstw oświeconych w okresie tuż po utracie niepodległości przez kraj. Wcześniejszy ideowo-filozoficzny program ogrodu, oparty na skojarzeniach mitologicznych, literackich, a nawet na rytach masońskich, od początku istnienia ogrodu był zdominowany przez symbolikę znaczeń zaszyfrowanych w kompozycji założeń architektonicznych, także w małych formach ogrodowych, w sentencjach umieszczanych na budowlach, tablicach i głazach, nawet w ukształtowaniu nasadzeń zieleni i kwiatów. Stąd nazwy poszczególnych budowli i konstrukcji ogrodowych, jak Przybytek Arcykapłana, Świątynia Diany (Miłości, Mądrości), Grota Sybilli, Grobowiec na Wyspie Topolowej, Domek Gotycki, Grobowiec Złudzeń i im podobne.

Helena Radziwiłłowa zgromadziła w Arkadii bogatą kolekcję sztuki antycznej oraz rzeźb antykizujących i kopii dzieł antycznych, a także ,,starożytności'' średniowiecznych i renesansowych, z których utworzyła swoiste muzeum w Świątyni Diany. Znalazły się w nim Głowa Niobe, Popiersie Rzymianki, grecko-rzymskie stele, sarkofagi i urny grobowe, ozdoby ogrodowe, architektoniczne elementy lapidariane oraz obiekty antykizujące, jak rzeźba Śpiącej Ariadny, popiersie Meleagra, młodego Rzyminina, Trójnóg Stanisława Augusta, a także manierystyczny Maszkaron Guglielmo della Porta i hermy dłuta Michałowicza z Urzędowa. Podobny charakter mają dzieła sztuki wykonane na zamówienie księżny, jak Św. Cecylia dłuta Pietro Staggiego i Geniusz Śmierci Iwana Martosa. Osobliwością kolekcji są sprowadzone przez księżnę z Podola ,,baby'', kultowe rzeźby połowieckie z XII-XIII wieku.

Kolejny punkt naszej wyprawy to Łowicz. Wracamy do drogi nr 70, skręcamy w nią w lewo, do przejechania mamy zaledwie 5 kilometrów.

Pierwsza historyczna wzmianka o Łowiczu pojawia się w bulli papieża Innocentego II z 1136 r. Bulla potwierdzała prawa arcybiskupów gnieźnieńskich do okolicznych ziem, wymieniając Łowicz jako główny ich ośrodek. Nazwę wywodzi się najczęściej od osady łowców. Prawa miejskie uzyskuje Łowicz przed 1298 r. Ok. 1355 r. arcybiskup Jarosław Skotnicki w miejscu drewnianego grodu nad Bzura wznosi murowany zamek gotycki, który staje się ośrodkiem administracji kościelnej i gospodarczej kasztelanii łowickiej.

Znaczenie miasta wzrasta za abp Wojciecha Jastrzębca, który eryguje w 1433 r. parafialny kościół pw. Wniebowzięcia NMP i św. Mikołaja do rangi kolegiaty oraz funduje przy niej kapitułę kanonicką. Powoływane przez jego następców kolejne instytucje, osiedlające się zakony i zgromadzenia zakonne, czynią z Łowicza ośrodek kształcenia duchownych dla potrzeb administracji kościelnej całej archidiecezji gnieźnieńskiej. Rozwija się również samo miasto, zyskując od królów i prymasów liczne przywileje gospodarcze. Szczególnie słynne są jarmarki łowickie, które ściągają do miasta kupców z odległych stron.

Do połowy XVII w. trwa rozwój Łowicza. Do rezydencji prymasa na zamku łowickim zjeżdżają królowie polscy i przedstawiciele obcych państw. W okresie bezkrólewia, gdy prymas pełni funkcje głowy państwa, w Łowiczu podejmowane są najważniejsze decyzje dla kraju. Dwór prymasowski tętni życiem kulturalnym i naukowym. Tu przebywają wybitni humaniści: A.F. Modrzewski, K. Janicki i P. Skarga, tu działają znakomici muzycy - D. Stachiewicz i M. Zieleński, rzeźbiarze polscy - J. Michałowicz oraz wielcy włoscy artyści - H. Canavesi, J. Fontana, T. Poncino, M.A. Palloni i in.

Złoty wiek Łowicza przerywa potop szwedzki. Zniszczony zostaje zamek oraz znaczna część zabudowy miejskiej. Próbą odbudowy dawnego znaczenia jest ustanowienie w mieście w 1689 r. przez kardynała Michała Radziejowskiego seminarium duchownego pod zarządem misjonarzy i kolegium pijarskiego. Do dawnej świetności Łowicz już jednak nie powraca, tym bardziej, iż dalsze zniszczenia przynosi miastu wojna północna i konfederacja barska. Drugi rozbiór Polski w 1793 r. kładzie kres rządom arcybiskupim. Łowicz wraz z dawnymi dobrami kasztelanii łowickiej, zwanymi już w XVIII stuleciu księstwem łowickim, dostaje się w ręce pruskie.

Po burzliwym okresie napoleońskim nastają czasy Królestwa Polskiego, które przynoszą miastu pewne ożywienie gospodarcze. Wskrzeszone zostają jarmarki, w mieście wznoszone są nowe budowle. W 1819 r. Łowicz zyskuje prawa miasta wojewódzkiego, stając się stolicą obwodu sochaczewskiego. Dekretem z 4 lipca 1820 r. car Aleksander I dobra łowickie prymasów nadaje w wieczyste użytkowanie swemu bratu, Wielkiemu Księciu Konstantemu, a jego żonie, Joannie Grudzińskiej przyznaje 20 lipca 1820 r. tytuł Księżnej Łowickiej. W 1838 r. ziemie Księstwa Łowickiego stają się dobrami osobistymi carów i są zarządzane przez administrację główną mieszczącą się w Łyszkowicach.

Ważną datą w dziejach Łowicza jest uruchomienie w 1845 r. linii kolejowej z Warszawą przez Skierniewice. W 1849 r. utworzony zostaje powiat łowicki, którego granice odpowiadają współczesnym kształtom administracyjnym. Kolejno w l858 i 1859 r. mają miejsce w Łowiczu pierwsze w Królestwie wystawy rolnicze. Po klęsce powstania styczniowego miasto znów popada w okresu zastoju. Konsekwencją przemian społeczno-gospodarczych w drugiej połowie XIX w. jest prawie dwukrotny wzrost jego liczby mieszkańców i zmiany w strukturze narodowościowej.

W początkach XX w. powstaje w mieście szereg instytucji i stowarzyszeń, które w sposób widoczny oddziałują na życie społeczne całego regionu łowickiego. W 1907 r. rozpoczyna działalność, pierwszy i jedyne w mieście powiatowym Królestwa, Muzeum Starożytności i Pamiątek Historycznych, którego założycielem jest Władysław Tarczyński. W rok później wystawa rękodzielnicza daje początek utworzonemu przy Oddz. PTK z inicjatywy Anieli Chmielińskiej Muzeum Ziemi Łowickiej.

Od 1911 r. zaczyna też ukazywać się w Łowiczu pierwsze regularne pismo - tygodnik "Łowiczanin" pod redakcją K. Rybackiego. Po zakończeniu I wojny światowej rozwój miasta cechuje znaczne zróżnicowanie i nierównomierność. Duży postęp odnotowuje Łowicz w okresie międzywojennym w dziedzinie gospodarki komunalnej oraz w kulturze i oświacie. Znacznie gorzej przedstawia się sfera uprzemysłowienia, budownictwa mieszkaniowego i ochrony zdrowia. Brak czynnika dynamizującego rozwój miasta, jakim mógłby być w tym okresie przemysł, sprawia, że pozostaje ono w sumie niewielkim ośrodkiem zajmującym się głównie obsługą rolnictwa dla okolicznych gmin.

II wojna światowa przynosi poważne zniszczenia miastu. Szczególnie duże są one we wrześniu 1939 r., kiedy Łowicz staje się kluczową pozycją bitwy nad Bzurą. W wyniku eksterminacyjnej polityki okupanta hitlerowskiego w latach 1939 - 1945 o blisko 35% zmniejsza się stan ludności miasta w stosunku do okresu przedwojennego. Tragiczny los spotyka Żydów łowickich, którzy wywiezieni z getta w pocz. 1942 r., zostają następnie wymordowani w obozach zagłady. Terror okupanta sprawia, iż rodzi się przeciwko niemu opór. W działalności konspiracyjnej przewodzi Armia Krajowa organizując na terenie Łowicza i powiatu zbrojne akcje dywersyjne i sabotażowe, komplety tajnego nauczania oraz pomoc materialną dla ludności.

Kres okupacji niemieckiej kładzie wejście 17 stycznia 1945 r. wojsk radzieckich do Łowicza. Otwiera się nowy, trwający ponad pół wieku okres historii miasta i regionu. Do 1975 r. Łowicz należy do woj. łódzkiego posiadając status siedziby władz powiatowych, w latach 1975 - 1998 wchodzi w skład woj. skierniewickiego.

Reforma administracyjna państwa doprowadza w 1999 r. do ponownego włączenia miasta i powiatu do woj. łódzkiego. Zmiany jakie zachodzą w Łowiczu po II wojnie światowej dotyczą głównie sfery społeczno-gospodarczej. Miasta przekształca się stopniowo z ośrodka o charakterze rolniczo-rzemieślniczym w centrum przemysłowo-rolne i handlowe. Na postępującą urbanizację mają wpływ powstające w mieście nowe zakłady oraz napływ ludności ze wsi. Dużego znaczenia nabiera Łowicz jako ośrodek nauki i kultury.

Ważnym wydarzeniem jest ustanowienie Łowicza bullą papieża Jana Pawła II "Totus Tuus Poloniae Populus" z 25 marca 1992 r. stolicą nowo utworzonej diecezji łowickiej dla 21 dekanatów. Obok otwartego we wrześniu 1992 r. Wyższego Seminarium Duchownego, w 1993 r. powstaje kolejna uczelnia w mieście - Mazowiecka Wyższa Szkoła Humanistyczno-Pedagogiczna.

Zapoczątkowane w 1989 r. przekształcenia ustrojowe całego państwa pozwalają także z optymizmem spojrzeć w przyszłość Łowicza. W ciągu ostatnich 10 lat nastąpiła istotna zmiana w wyglądzie miasta. Poprawie uległa jego infrastruktura, znacząco wzrosła ilość podmiotów gospodarczych. W 1996 r. Łowicz przystąpił do Kapituły Najstarszych Miast Polskich, w rok później uzyskał pierwszą nagrodę w konkursie "Eurocity'97" w kategorii miast 30-50 tys. Do najważniejszych wydarzeń w dziejach miasta zaliczyć trzeba wizytę w mieście Ojca Świętego. 14 czerwca 1999 r. papież Jan Paweł II odprawił na podłowickich błoniach Mszę Świętą, którą poświęcił wychowaniu młodego pokolenia. W rok po wizycie odsłonięty został na Starym Rynku Jego pomnik.

Ze względu na znaczenie Łowicza na przestrzeni dziejów wzniesiono tu szereg wartościowych dzieł architektury. Uniknięcie przez miasto ciężkich zniszczeń wojennych jak i powojenna odbudowa czynią je jednym z najcenniejszych zespołów architektoniczno-urbanistycznych w regionie. Do najważniejszych zabytków miasta należy między innymi Bazylika katedralna - barokowo-renesansowa, obecna forma ustalona została 1625-1658 wg projektu Tomasza Poncino na bazie wcześniejszej budowli gotyckiej, częściowo zniszczona 1939, odbudowana do 1949; trójnawowe wnętrze o bardzo bogatym wystroju barokowym, liczne kaplice z XVIII w.

Pierwotnie w tym miejscu stał kościół drewniany fundowany w 1100 prawdopodobnie przez księcia Władysława Hermana. Nową świątynię zbudowano w stylu gotyckim. 25 kwietnia 1433 podniesiona do godności kolegiaty przez abpa Wojciecha Jastrzębca. Wówczas powstała też kapituła kolegiacka, a u jej boku powołano pierwszą w kraju kolonię Akademii Krakowskiej. W 1625 prymas Henryk Firlej rozpoczął przebudowę kolegiaty w stylu barokowym. Umieszczono wówczas w świątyni relikwie św. Wiktorii, ofiarowane przez papieża Urbana VIII. Głowa świętej przechowywana jest w złotym relikwiarzu autorstwa Jana Szeflera. Dzieło Firleja kontynuował prymas Maciej Łubieński. Nowa świątynia została rekonsekrowana i rededykowana 14 października 1668 przez prymasa Mikołaja Prażmowskiego. Autorami koncepcji architektonicznej byli Tomasz i Andrzej Poncino. Od 1719 czczony jest tutaj obraz Matki Boskiej Łowickiej, przedstawionej w typie Matki Boskiej Śnieżnej (Salus Populi Romani), autorstwa poznańskiego malarza Adama Swacha, ukoronowany 5 października 2002. Świątynia uległa poważnym zniszczeniom w czasie bitwy nad Bzurą w 1939. Po wojnie restaurowana. 25 marca 1992 papież Jan Paweł II bullą Totus Tuus Poloniae Populus erygował diecezję łowicką, podnosząc kolegiatę łowicką do godności katedry. W czasie swej VII. Podróży Apostolskiej do Polski papież odwiedził Łowicz i 14 czerwca 1999 nadał katedrze łowickiej tytuł bazyliki mniejszej.

Orientowana świątynia trzynawowa o zbliżonym do kwadratu korpusie z dwuwieżową fasadą z trójbocznie zamkniętym prezbiterium, ujętym w przybudówki - zakrystie.
Prezbiterium jest dwuprzęsłowe, zamknięte wielobocznie, za nim dobudowana od wschodu Kaplica Ogrójcowa z drugiej połowy XVIII wieku. Nawa główna pięcioprzęsłowa, natomiast nawy boczne czteroprzęsłowe. Na przedłużeniu naw bocznych przy prezbiterium na północy Kaplica Komorowskiego, za nią zakrystia wikariuszy, nad nią kapitularz. Po przeciwnej stronie kaplica Uchańskiego, za nią zakrystia kanonicka a nad nią skarbiec. W zachodnim przęśle nawy głównej pomiędzy wieżami znajduje się chór muzyczny wsparty na wielkiej arkadzie półeliptycznej. Nawy boczne oddzielone od głównej filarami arkadowymi. Ściany w prezbiterium i filary nawy głównej ozdobione pilastrami, dźwigającymi belkowanie z dekoracją stiukową.

Korpus katedry oplata pięć kaplic grobowych prymasów Polski:

• Kaplica Lipskiego (Najświętszego Sakramentu) - zbudowana w latach 1641-1647, ołtarz projektu Jakuba Fontany, polichromie autorstwa Adama Swacha, kaplica ku czci prymasa Jana Lipskiego
• Kaplica Prażmowskiego - w nawie północnej, zawiera barokowe epitafium prymasa Mikołaja Prażmowskiego oraz dwie płyty zasłaniające krypty grobowe.
• Kaplica Komorowskiego (Kaplica Pana Jezusa Ukrzyżowanego) - zbudowana w 1761, późnobarokowa autorstwa Jakuba Fontany, krucyfiks z XVI wieku, nagrobek prymasa Adama Komorowskiego, autorstwo przypisywane Janowi Chryzostomowi Redlerowi.
• Kaplica Uchańskiego (Kaplica św. Wiktorii) - wzniesiona w latach 1575-1580 przez Jana Michałowicza z Urzędowa, niegdyś mieszcząca manierystyczny nagrobek prymasa Jakuba Uchańskiego jego autorstwa (obecnie na zewnątrz kaplicy). Jako votum za zwycięstwo wojsk polskich pod Beresteczkiem w 1651, prymas Maciej Łubieński wzniósł w niej marmurowy ołtarz i umieścił relikwie św. Wiktorii w srebrno-złotej trumience. Kaplica została przebudowana w stylu klasycystycznym przez Efraima Szregera w 1782.
• Kaplica Wężyka (św. Anny) - wzniesiona w latach 1635-1640, w niej ołtarze św. Jana Nepomucena i św. Anny projektu Karola Baya, kaplica ku czci prymasa Jana Wężyka.
• Kaplica Tarnowskiego (Świętej Trójcy) - wzniesiona w latach 1609-1611, znajduje się tu renesansowy nagrobek Piotra Tarnowskiego, ojca prymasa Jana Tarnowskiego i rzeźby w ołtarzu, autorstwa gdańskiego rzeźbiarza Willema van den Blocke (po 1604).

Fasada jest trzyosiowa, podzielona na dwie kondygnacje rozdzielone belkowaniem, ozdobione pilastrami, ujętymi w wielkim porządku. Wieńczy ją szczyt z frontonem ze spływami wolutowymi. Nad wejściowym portalem barokowym znajduje się tablica erekcyjna kolegiaty z 1652 z herbem Pomian prymasa Macieja Łubieńskiego.

Inne zabytki Łowicza, to między innymi kościół pijarów - barokowy, z 1672-80, o monumentalnej rokokowej fasadzie na planie falistym; cenny zespół ołtarzy; dawny kościół ewangelicki - klasycystyczny, wzniesiony 1838-39, z efektownym portykiem frontowym i charakterystycznym uproszczonym wystrojem wnętrza; obecnie galeria sztuki.

Kościół mariawitów - znajduje się  w alejach Henryka Sienkiewicza. Świątynia wybudowana w 1910 roku w stylu neogotyckim typu bazylikowego, powstała na planie krzyża łacińskiego. Kościół murowany z cegły ceramicznej w wątku kowadełkowym. Dach dwuspadowy, kryty dachówką. Od południa pięcioboczny, przepruty ostrołukowym arkadowaniem przedsionek. Front kościoła zdobi wysoka neogotycka wieża oraz para pinakli. Nawa główna o sklepieniu krzyżowo-kolebkowym jest znacznie wyższa niż boczne, wsparte na 8 kolumnach. Wyposażenie kościoła jest bardzo skromne. W ołtarzu głównym znajduje się Chrystus Ukrzyżowany, na prawo od ołtarza ikona Matki Boskiej Nieustającej Pomocy, po stronie lewej – ambona metalowa, koszowa z 1910 roku. Na antepedium ołtarza widnieje herb Łowicza. Nad ołtarzem znajduje się pozłacana konfesja. W 2002 roku kościół wpisano do rejestru zabytków. Nabożeństwa w kościele odbywają się 3 razy w miesiącu.

4 września 1910 roku, w nowo zbudowanym kościele odbyła się konsekracja biskupia kapłanów: Romana Marii Jakuba Próchniewskiego i Leona Marii Andrzeja Gołębiowskiego. Sakry udzielił biskup Jan Maria Michał Kowalski przy współudziale biskupów Gerarda Gula i Jakuba van Thiela.

Ratusz w Łowiczu – budynek klasycystyczny wzniesiony w latach 1825-1828 wg projektu Bonifacego Witkowskiego. Budynek murowany, prostokątny, dwukondygnacyjny, dwutraktowy. Na osi głównej portyk wgłębny o dwóch kolumnach. Nad bramą wieża boniowana z zegarem. Pomiędzy kondygnacjami piękny stiukowy fryz z motywami roślinnymi i gryfami. Na pierwszym piętrze sala posiedzeń bogato zdobiona fryzem malarskim autorstwa Józefa Lamparskiego z 1918 r. przedstawiającym herby 32 województw I Rzeczypospolitej, herby ziem Królestwa Polskiego i miasta Łowicza, oraz portrety: Kazimierza Wielkiego, Jana Łaskiego, Tadeusza Kościuszki, Stanisława Staszica i Henryka Sienkiewicza.

W trakcie spaceru po Łowiczu warto zwrócić uwagę na:

• Gmach pomisjonarski - monumentalna budowla barokowa wzniesiona w pocz. XVIII w. wg projektu Tylmana z Gameren na planie pięcioboku z dziedzińcem w środku, wypalona w 1939, rozebrana do fundamentów 1940-41 z wyjątkiem skrzydła południowego, odbudowana po 1948
• Kościół Św. Ducha - wzniesiony na pocz. XV w. w stylu gotyckim, nietynkowany, wielokrotnie przebudowywany; najstarszy zabytek sakralny miasta
• Dawny kościół i klasztor dominikanów - barokowy, z poł. XVII w., po 1818 przebudowany na koszary, w l. 1948-52 gruntownie przebudowany na cele szkolne z przywróceniem pierwotnych form
• Dawny zespół klasztorny bernardynów - dawny kościół gotycki wraz z barokowymi zabudowaniami klasztornymi z XVII i XVIII w., przebudowany na koszary 1818-23 oraz na cele szkolne w 1920
• Kościół i klasztor bernardynek - barokowe, wzniesione w poł. XVII w. wg projektu Tomasza Poncino
• Kościół św. Leonarda - w stylu polskiego renesansu, wzniesiony 1618-26
• Ruiny zamku prymasowskiego - zbudowany przez arcybiskupa Jarosława Bogorię Skotnickiego ok. 1355 roku, budowla otoczona przez fosę i dzieląca się na zamek górny i dolny; zburzona przez Szwedów po 1655, częściowo odbudowana, ostatecznie opuszczona i rozebrana na pocz. XIX w.
• Układ urbanistyczny miasta - nietypowy i nieregularny, oparty na trzech równoległych ciągach ulic biegnących wzdłuż Bzury i łączących główne place: kwadratowy Stary Rynek i trójkątny Nowy Rynek, a także znacznie mniejszy Przyrynek

Opuszczamy Łowicz drogą nr 2 na Kutno, Poznań. Po przejechaniu około 10 km skręcimy w lewo, do miejscowości Maurzyce.

Pierwsze wzmianki o wsi Maurzyce znaleziono w dokumentach Kazimierza Wielskiego z 1357 roku, potwierdzających posiadłości arcybiskupstwa. Są dwie koncepcje na temat pochodzenia nazwy miejscowości. Historycy J. Warężak i S.M. Zajączkowski uznają Maurzyce za nazwę patronimiczną, pochodzącą od jakiegoś Maura (Maurza). W Polsce wczesnego średniowiecza imię to było bardzo rzadkie. Znamy z tego okresu (XI/XII w.) Maura - biskupa krakowskiego. Inna teoria głosi, że nazwa wsi pochodzi od rośliny marzyca (Schoenus L.) występującej na torfowiskach. Najstarsze wzmianki o tej wsi począwszy od roku 1357 do lat dwudziestych XVI wieku podają właśnie pisownię Marzicze lub Marzice.

W Maurzycach znajduje się skansen wsi łowickiej, gdzie rokrocznie odbywają się Biesiady Łowickie. Nieopodal skansenu na rzece Słudwi znajduje się zabytkowy most drogowy (pierwszy na świecie drogowy most spawany) zbudowany w 1929 r. wg projektu inż. Stefana Bryły. Most ten należy do grupy zabytków klasy 0.

Obecnie w skansenie znajduje się blisko 40 obiektów, które zlokalizowane są według planu zakładającego ukazanie dwóch układów przestrzennych: tzw. starej wsi występującej do poł. XIX w., o kształcie zbliżonym do owalnicy z centralnym placem wioskowym oraz nowej wsi - ulicówki, powszechnej w II poł. XIX w.

Według tych założeń usytuowano gospodarstwa (budynki mieszkalne oraz inwentarskie), prezentując w nich charakterystyczne dla wspomnianych okresów wyposażenie wnętrza i sposoby jego dekoracji.

W obrębie starej wsi znajdują się trzy gospodarstwa. Pierwszym z nich jest zagroda zamknięta - tzw. okólnik, typowy dla wsi łowickiej od poł. XIX w. W skład zagrody wchodzi budynek mieszkalny z II poł. XIX w., przeniesiony ze Złakowa Borowego. Mieszkała w nim słynna wycinankarka łowicka, Justyna Grzegory.

Chałupa posiada zrębową konstrukcję ścian, krokwiowy dach czterospadowy kryty strzechą. Składa się z przelotowej sieni, dwóch izb i jednej komory szczytowej. Izba mniejsza jest ekspozycją wnętrza roboczego, wyposażonego w warsztat tkacki, zaś izba większa - lewa - reprezentuje wnętrze odświętne z zaaranżowanym miejscem pracy wycinankarki (stolik z nożycami, kolorowymi papierami oraz wycinankami).

Równolegle do chałupy usytuowana jest obora kamienna, będąca rekonstrukcją obiektu znajdującego się w Złakowie Kościelnym. Stanowi ona północną pierzeję zagrody. Po stronie wschodniej - wjazdowej znajduje się drewniany lamus ze wsi Boczki Chełmońskie, zaś po stronie zachodniej - otwarty od strony podwórza bróg.
Siedlisko zamyka stojąca w odległości kilkunastu metrów stodoła ze wsi Wicie (pocz. XX w.) o konstrukcji zrębowej, czterospadowym dachu wspartym na krokwiach, krytym strzechą. W jej prawym sąsieku prezentowane są chłopskie pojazdy wyjazdowe oraz wiejski wóz strażacki, natomiast w lewym - maszyny do obróbki ziarna.

Obok tej zagrody znajduje się chałupa z poł. XIX w., przeniesiona ze wsi Skowroda, o podobnym układzie wnętrza, lecz bez komór szczytowych. Obok niej usytuowana jest zagroda otwarta, w skład której wchodzi chałupa ze Złakowa Borowego z I poł. XIX w., stodoła ze Złakowa Kościelnego z pocz. XX w., lamus ze Złakowa Kościelnego z poł. XIX w. i rekonstrukcja XVIII-wiecznej drewnianej obory. Budynek mieszkalny o zrębowej i sumikowo - łątkowej konstrukcji ścian składa się z dwóch izb oraz 1 komory szczytowej. Scenariusz zagrody opracowany został pod kątem zaprezentowania obróbki lnu i powstawania tkanin samodziałowych.

 "Nową wieś" reprezentuje 5 gospodarstw i 3 wolnostojące budynki mieszkalne. Pierwszy budynek od strony wejścia do skansenu to XIX-wieczna, szerokofrontowa chałupa ze wsi Złaków Borowy. Urządzono w niej szkołę wiejską i mieszkanie nauczycielki z okresu międzywojennego.

Obok szkoły znajduje się zagroda, którą tworzą: budynek mieszkalny ze Złakowa Borowego z poł. XIX w., stodoła ze Złakowa Kościelnego z pocz. XX w., lamus z Radziejowic z XIX w., obora kamienno - ceglana z 1930 r. oraz zlokalizowany po przeciwnej stronie drogi piec chlebowy. Szerokofrontowa, kryta strzechą chałupa o zrębowej i sumikowo - łątkowej konstrukcji ścian, reprezentuje powszechny w XIX w. podział wnętrza na izbę świąteczną i roboczą, z dwiema komorami szczytowymi.

Na uwagę zasługuje tu oryginalna stolarka okienna oraz drzwiowa, będąca naturalnym uzupełnieniem dekoracji budynku oraz tradycyjne zdobnictwo szczytowych ścian zewnętrznych tzw. "fiory". Siedlisko to zostało zrekonstruowane na podstawie gospodarstwa znajdującego się niegdyś w Złakowie Borowym.

W następnym siedlisku znajdują się 2 obiekty XX-wieczne: dwutraktowy budynek mieszkalny tzw. czworak, zaadoptowany na cele administracyjne i stodoła z Boczek Chełmońskich drewniana z dwuspadowym, krytym strzechą dachem.

Tuż obok posadowiono szalowany budynek mieszkalny z kon. XIX w., przeniesiony ze wsi Bogoria, który w sezonie pełni rolę karczmy.

Następny, wkomponowany w ulicówkę obiekt to chałupa ze Złakowa Borowego, przeniesiona i zestawiona w 2007 r. Obok niej znajduje się tworzone gospodarstwo otwarte z chałupą z Chlebowa z pocz. XX w. i stodołą ze Złakowa Borowego z tego samego okresu. Budynek mieszkalny wyposażony jest w meble i sprzęty gospodarstwa domowego z lat 60. XX w., zakupione i podarowane w całości z gospodarstwa w Rząśnie. Następną zagrodę tworzą: chałupa z Łaguszewa z kon. XIX w., stodoła z Otolic z pocz. XX w. oraz lamus z Niedźwiady z I poł. XX w.

Tradycyjny układ wnętrz w chałupie został zmieniony - pierwotnie istniejąca komora po lewej stronie została powiększona i zaadaptowana na kolejną izbę. Siedlisko zamyka stodoła o konstrukcji zrębowej i sumikowo - łątkowej, z dachem dwuspadowym, wspartym na sochach. Oba budynki wykorzystywane są obecnie do organizowania różnego rodzaju imprez okolicznościowych, prezentacji artystów ludowych i pokazów wesela łowickiego.

Kolejnym gospodarstwem, które ilustruje przemiany, jakie zachodziły w budownictwie wiejskim, jest gospodarstwo, w skład którego wchodzą: drewniany budynek mieszkalny z kon. XIX w. ze Złakowa Borowego, stodoła z ok. 1948 r., przeniesione z tego samego siedliska co chałupa, obora kamienno - ceglana z 1928 r. ze wsi Mastki oraz bróg.

Wnętrze dwutraktowej chałupy podzielone zostało na część starą z pocz. XX w. z dekoracją popularną wcześniej (nawiązuje ona do wspomnianych chałup w nowej wsi) oraz część nową z wyposażeniem popularnym w okresie międzywojennym. Znajdują się tu meble pochodzące z miejskich pracowni (komoda, szafa, łóżko drewniane) oraz wykonane przez wiejskich stolarzy (kredens i ława z oparciem). Stodoła składa się z szerokiego klepiska z podwójnymi wrotami, dwóch sąsieków oraz szopki szczytowej z oddzielnym wejściem. Budynek obory krytej blachą podzielony jest na cztery pomieszczenia. W jednym z nich znajduje się ekspozycja sprzętów do ochrony roślin używanych w gospodarstwach wiejskich do poł. XX w. Pod brogiem zgromadzono narzędzia i pojazdy rolnicze.

Uzupełnieniem gospodarstw w skansenie są przykłady tzw. małej architektury (studnie, kapliczki przydrożne) oraz budynki związane z wiejskimi rzemiosłami: kuźnia i wiatrak. Wiatrak - "koźlak" reprezentuje typ powszechny w XIX i na pocz. XX w. Jego część napędową stanowiły śmigi osadzone pod dachem. Trzon budynku stanowił tzw. kozioł, dzięki któremu w zależności od kierunku wiatru, wiatrak można było nastawiać za pomocą "dyszla" i kołowrotu. Prezentowany w skansenie budynek jest częściową rekonstrukcją wiatraka z II poł. XIX w. ze Świeryża.

W skansenie znajdują się także budynki związane ze strażą pożarną: zrekonstruowana kamienno - ceglana strażnica ze Złakowa Borowego oraz bróg, gdzie przygotowano ekspozycję sprzętu strażackiego.

Zaczynamy teraz powolny powrót w stronę Warszawy. Wracamy drogą nr 2 w kierunku Sochaczewa, mijamy Łowicz, po przejechaniu 6 kilometrów skręcamy w lewo, do Sromowa. Razem mamy do przejechania 18 kilometrów.

Muzeum Ludowe Rodziny Brzozowskich w Sromowie zostało założone przez Juliana Brzozowskiego ludowego rzeźbiarza, twórcy kilkuset drewnianych ludowych figur o tematyce historycznej, ilustrujących życie dawnej i współczesnej wsi oraz o tematyce sakralnej.

Pierwsze figury zaczęły powstawać w latach 50. XX wieku. Przez kilkanaście lat były przechowywane w pokojach mieszkalnych i w garażu. Obecnie eksponowane są w muzeum, na które składają się 4 pawilony - pierwszy otwarto w 1972 r.

W pierwszym pawilonie eksponowanych jest ponad 400 drewnianych rzeźb - rzeźby te składają się na kilka cykli tematycznych, takich jak: Bożonarodzeniowa Szopka Betlejemska, Procesja Bożego Ciała, czy Wesele Łowickie. Większość figur jest ruchoma dzięki mechanizmom wymyślonym i wykonanym przez autora.

W drugim pawilonie można obejrzeć oryginalne stroje ludowe, tradycyjne skrzynie łowickie, stare kredensy, pająki, wycinanki, obrazy oraz ruchomą scenę "Cztery Pory Roku".

W trzecim i w czwartym pawilonie znajduje się kolekcja 35 pojazdów konnych z okolic Łowicza. Większość eksponatów stanowią tu wolanty, ale można również zobaczyć stare bryczki, sanie oraz wozy chłopskie: drabiniaste, z krypą, półkoszka i wasąg. Wystawionych jest także kilkanaście egzemplarzy końskich uprzęży oraz stare maszyny i urządzenia rolnicze.

Wszystkie pawilony składające się na muzeum powstały z prywatnych funduszy i stanowią własność rodziny Brzozowskich. Wokół znajduje się ogród, w którym znajdują się naturalnej wielkości rzeźby ludzi i zwierząt.

Wracamy do drogi nr 2, skręcamy w nią w lewo. Do naszego kolejnego celu – Sochaczewa – mamy 18 kilometrów,

Nazwa miasta Sochaczew prawdopodobnie pochodzi od słowa o prasłowiańskim rodowodzie "socha", które oznaczało drewniane narzędzie służące do uprawy roli (pierwowzór pługa). Nazwa ta jest prawdopodobna ze względu na rolniczy charakter osady wczesnośredniowiecznej. Druga hipoteza proponowana przez prof. Stanisława Rosponda wskazuje na słowo "sochacze" – suche gałęzie drzewa. W średniowiecznych źródłach nazwa miasta występuje w formie "Sochacew" bądź "Sochaczow".

Kulturalno – historyczną wędrówkę po Sochaczewie warto rozpocząć od Placu Kościuszki, głównego, reprezentacyjnego skweru miasta, który dawniej pełnił rolę placu targowego. Po zachodniej stronie Placu znajduje się Kościół parafii św. Wawrzyńca pod wezwaniem Matki Bożej Różańcowej, przed którym w październiku 2003 roku postawiono pomnik dwóch wielkich Polaków – Jana Pawła II i Kardynała Stefana Wyszyńskiego.

Od strony północnej natomiast można podziwiać klasycystyczny ratusz z I połowy XIX wieku, obecnie będący siedzibą Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą. Posiada ono bogatą kolekcję broni strzeleckiej, sprzętu, oporządzenia, umundurowania, dokumentów i zdjęć żołnierzy walczących w bitwie nad Bzurą i obronie Sochaczewa we wrześniu 1939 roku oraz na frontach II wojny światowej. Muzeum prowadzi również badania nad historią ziemi sochaczewskiej, gromadzi archiwalia, zabytki kultury materialnej oraz wydaje własne publikacje. Na dziedzińcu można obejrzeć ekspozycję plenerową sprzętu bojowego Wojska Polskiego. Obok Muzeum przebiega najstarsza ulica Sochaczewa – Farna, przy której zachował się budynek mieszkalny (Farna 13) z połowy XIX wieku. Niegdyś prowadziła ona wzdłuż murów obronnych miasta do kościoła farnego, zniszczonego w 1793 roku, który znajdował się na obszarze Poświętnego – najstarszego poświęconego miejsca na terenie dawnego Sochaczewa.

Naprzeciwko Placu znajduje się park miejski z pomnikiem poświęconym Fryderykowi Chopinowi. W sąsiedztwie usytuowany jest amfiteatr – miejsce plenerowych imprez kulturalnych. Na prawym, wysokim brzegu Bzury natomiast widnieją ruiny zamku Książąt Mazowieckich, najcenniejszy zabytek architektoniczny Sochaczewa z XIV wieku. Był wielokrotnie niszczony podczas „potopu szwedzkiego” w XVII wieku oraz pod koniec XVIII wieku, kiedy trwało Powstanie Kościuszkowskie.

Ponadto w czasie spaceru po mieście warto odszukać na ulicy Staszica pomnik z 1933 roku poświęcony Bolesławowi Krzywoustemu, stojący w miejscu, gdzie prawdopodobnie znajdował się Klasztor Benedyktynów, w którym w 1138 roku zmarł książę Bolesław Krzywousty.

W centrum miasta u zbiegu ulic Warszawskiej i 1-Maja można zobaczyć także Kramnice – klasycystyczną budowlę powstałą w latach 1828 – 1833, wzniesioną przez Abrahama Szweycera z Łęczycy, zgodnie z projektem Bonifacego Witkowskiego, która dawniej pełniła funkcję hal targowych.

Pięknym zabytkiem jest klasycystyczny dwór z początku XIX wieku należący niegdyś do rodziny Garbolewskich, otoczony parkiem w stylu naturalistycznym, z dobrze zachowanym starym drzewostanem. Obecnie dworek jest siedzibą Państwowej Szkoły Muzycznej I i II stopnia im. Fryderyka Chopina, w której kształci się ponad 300 uczniów, jak również miejscem wielu koncertów i recitali.

Atrakcją turystyczną Sochaczewa jest usytuowane w niedalekim sąsiedztwie dworca PKP Muzeum Kolejki Wąskotorowej powstałe w 1986 roku jako oddział Muzeum Kolejnictwa PKP w Warszawie. Posiada ono największy zbiór taboru wąskotorowego: parowozów, wagonów i torowych pojazdów roboczych w Polsce i Europie. W miesiącach letnich począwszy od maja do września Muzeum uruchamia zabytkowe ciuchcie kursujące do Puszczy Kampinowskiej.

Ciekawym architektonicznie obiektem jest powstała w okresie budowy kolei w Sochaczewie wieża ciśnień, uwieńczona na starych fotografiach z okresu I wojny światowej.

Pamiątkami bogatej historii są także: cmentarz żydowski, założony prawdopodobnie w XV wieku, należy do najstarszych tego typu nekropolii w Polsce. Jest to miejsce pochówku Abrahama Bornsteina, znanego cadyka z Sochaczewa. Ponadto cmentarz parafii św. Wawrzyńca z około 1830 roku, na którego terenie znajdują się: kaplica należąca do rodziny Tomickich z połowy XIX wieku, kaplica prawosławna sprzed 1914 roku oraz kwatery żołnierzy poległych we wrześniu 1939 roku z mogiłą dowódcy obrony Sochaczewa – mjr Feliksa Kozubowskiego.

Naprzeciwko cmentarza parafialnego na ulicy Traugutta wystawiono na murowanej, otynkowanej kolumnie ozdobionej gzymsem kostkowym, przydrożną figurkę Matki Boskiej z Dzieciątkiem z przełomu XVIII i XIX wieku. Nieopodal na terenie byłego cmentarza muzułmańskiego, obecnie należącego do Liceum Ogólnokształcącego im. F. Chopina, znajduje się grobowiec Mułły – kaplica mahometańska wzniesiona w I połowie XIX wieku. W Trojanowie, jednej z dzielnic miasta, usytuowany jest cmentarz z 1893 roku z mogiłami żołnierzy armii „Poznań” i „Pomorze” poległych w bitwie nad Bzurą we wrześniu 1939 roku.

W odległości siedmiu kilometrów od Sochaczewa znajduje się Muzeum w Żelazowej Woli (przejazd drogą nr 580) – miejsce urodzenia Fryderyka Chopina (dokładny opis znajdzie się w kolejnej wycieczce „Szlak Chopinowski”). Mieści się w zabytkowej oficynie dawnego dworu hrabiostwa Skarbków, otoczone pięknym parkiem posiadającym bardzo bogatą kolekcję egzotycznych gatunków drzew i krzewów, zaprojektowanym przez Franciszka Krzywdę Polkowskiego. W sezonie letnim od maja do końca września można w Żelazowej Woli wysłuchać koncertów, na których muzyka Chopina rozbrzmiewa dzięki polskim i zagranicznym pianistom.

(http://pl.wikipedia.org) W sąsiedniej Gminie Brochów cennym zabytkiem jest zbudowany w stylu gotycko – renesansowym Kościół Parafialny pod wezwaniem św. Rocha i Jana Chrzciciela, gdzie odbył się ślub rodziców Fryderyka Chopina, a sam Kompozytor był w nim ochrzczony.

Z Żelazowej Woli przejeżdżamy do wsi Granica. Jedziemy dalej drogą nr 580 w kierunku Warszawy, po przejechaniu około 6 kilometrów skręcamy w lewo.

Wieś Granica na skraju Puszczy Kampinoskiej powstała w 1795 jako osada budników na północny zachód od Kampinosu na skraju bagiennych łąk i wydm porośnietych sosną. We wsi znajduje się Ośrodek Dydaktyczno-Muzealny Kampinoskiego Parku Narodowego, Skansen budownictwa puszczańskiego i cmentarz wojenny z II wojny światowej, na którym pochowani są polegli w dniach 16-17 września 1939 żołnierze 7 Pułku Strzelców Wielkopolskich, w kształcie stylizowanego orła. Obok muzeum Aleja Trzeciego Tysiąclecia, wzdłuż której w latach 1999-2000 posadzili młode dęby m.in. Prezydent i prymas Polski.

Właściwa wieś Granica rozlokowana jest na zachód od drogi prowadzącej z Komorowa. Po jej wschodniej stronie, od 1919 roku znajduje się zespół 4 leśniczówek w stylu tzw. architektury narodowej, składający się na zabudowania Nadleśnictwa Kampinos. Leśniczówki mieściły kancelarię nadleśnictwa oraz mieszkania kasjera, nadleśniczego i leśniczego. W 1964 roku w byłej „kasjerówce” nadleśnictwa otwarto Muzeum Przyrodnicze Kampinoskiego Parku Narodowego, które stało się zaczątkiem powołanego w 1990 roku Ośrodka Dydaktyczno-Muzealnego. Pozostałe budynki do dnia dzisiejszego pełnią swą pierwotną rolę, mieszcząc siedzibę Obwodu Ochronnego Kampinos (byłego leśnictwa), Stacji Bazowej Zintegrowanego Monitoringu Środowiska Przyrodniczego „Pożary” oraz pomieszczenia biurowe Obrębu Ochronnego Kampinos (byłego nadleśnictwa) i Obwodu Ochronnego Zamczysko. Ostatnia z leśniczówek służy nadleśniczemu (Konserwatorowi Obrębu Kampinos) za mieszkanie.

Skansen budownictwa puszczańskiego to niewielki skansen, w którym są zaledwie trzy zagrody. Reprezentuje w dużej mierze zanikłe drewniane budownictwo ludowe Puszczy Kampinoskiej. Stanowi realizację niewielkiego fragmentu planowanego tu niegdyś Parku Etnograficznego. Wchodzi w skład Ośrodka Dydaktyczno-Muzealnego im. Jadwigi i Romana Kobendzów, należącego do Kampinoskiego Parku Narodowego.

Obecnie na zabudowania skansenu składają się jedynie trzy zagrody, nazwane od ostatnich właścicieli budynków mieszkalnych zagrodami Widymajera, Wiejckiej i Połcia.

Dwie pierwsze znajdują się w bliskiej do siebie odległości i posadowione są we właściwej strefie pierwotnej ekspozycji, stanowiąc część planowanego w tym miejscu „sektora rolniczego” (zespołów charakterystycznych dla Równiny Łowicko-Błońskiej, a więc „ulicówki” i „rzędówki zwartej”). Zespół dwóch zagród „sektora rolniczego” położony jest wzdłuż drogi, która nosi obecnie miano Alei Trzeciego Tysiąclecia.

Zagroda pierwsza, „Widymajera”, prezentuje gospodarstwo zamożnego chłopa, typowe dla terenu Równiny Łowicko-Błońskiej. Stanowi ją pięć następujących obiektów:

• Budynek mieszkalny, przeniesiony ze wsi Szymanówek koło Leszna, usytuowany frontem do drogi, w niewielkiej od niej odległości (przestrzeń między domem a drogą zagospodarowana jest na ogródek). Szerokofrontowy, dwutraktowy, konstrukcji zrębowej i dachu naczółkowym krytym gontem. Stanowi przykład typowego domu mieszkalnego bardzo zamożnego gospodarza (w pierwotnej zagrodzie Widymajerów były trzy stodoły) z początku XX wieku. Wybudowany na przełomie XIX i XX wieku, w chwili przekazania do muzeum, na skutek akcji wykupu gruntów, był własnością Kampinoskiego Parku Narodowego.
• Stodoła drewniana dwuboiskowa, przeniesiona ze wsi Juliopol (gmina Młodzieszyn), usytuowana szczytem do drogi. Wytypowana do zagrody ze względu na swą wielkość (składa się z trzech sąsieków i dwóch boisk), odpowiadającą zamożności właściciela domu. Konstrukcji ryglowej (szkieletowej), oszalowana pionowymi deskami, o dachu dwuspadowym, krytym strzechą. Wybudowana w okresie międzywojennym, w 1986 roku wykupiona przez Konserwatora Zabytków m.st. Warszawy i przeniesiona do skansenu w Granicy.
• Drewniany spichlerz, zrekonstruowany w oparciu o obiekt z około 1910 roku ze wsi Maszna. Konstrukcji sumikowo-łątkowej, o dachu dwuspadowym, krytym strzechą, jedyny tego typu odnaleziony na terenie Puszczy Kampinoskiej. Spichlerz posadowiony jest szczytem do drogi i pierwotnie pełnić miał rolę ekspozycji informacyjnej o skansenie.
• Drewutnia z wozownią, zrekonstruowana na podstawie obiektu istniejącego we wsi Maszna, konstrukcji szkieletowej oszalowanej pionowo deskami, o dachu dwuspadowym, krytym strzechą.
• Obora drewniana, przeniesiona ze wsi Maszna, datowana na 1903 rok. Konstrukcji sumikowo-łątkowej, o dachu dwuspadowym, krytym strzechą. Posadowiona jest frontem do drogi.

Zagroda druga, „Wiejckiej”, jest przykładem średniozamożnego gospodarstwa, typowego dla budownictwa ludowego terenu Równiny Łowicko-Błońskiej. Stanowi ją pięć następujących obiektów:

• Budynek mieszkalny, zlokalizowany pierwotnie we wsi Kampinos, w dzielnicy zwanej Bugajem, ciągnącej się wzdłuż obecnej ulicy Niepodległości. Chałupa usytuowana jest frontem do drogi, w niewielkiej od niej odległości. Konstrukcji jest zrębowej, z węgłami łączonymi na tzw. rybi ogon, z pozostawieniem około 15 cm ostatków. Naczółkowy dach kryty jest strzechą. Budynek charakteryzuje się nadwieszonym szczytem, wysuniętym poza lico ściany o około 20 cm, oszalowanym w „jodełkę”.
• Obora, przeniesiona ze wsi Kampinos (Bugaj), umiejscowiona szczytem do drogi. Konstrukcji jest zrębowej, o dachu dwuspadowym krytym strzechą.
• Stodoła, przeniesiona ze wsi Kampinos (Bugaj), umiejscowiona frontem do drogi. Obiekt z lat międzywojennych, konstrukcji szkieletowej (słupowo-ryglowej) oszalowanej pionowo deskami, o dachu dwuspadowym, krytym strzechą, jest przykładem stodoły najnowszego typu, reprezentującego ostatnią fazę rozwiniętego budownictwa drewnianego z terenu Puszczy.
• Spichlerz drewniany, wybudowany około 1880 roku w Kownacicy (powiat garwoliński), a w 1938 przeniesiony do Błonia (dzielnica Osiek). Do skansenu wytypowany jako jedyny tego typu zachowany obiekt w okolicy Puszczy. Wąskofrontowy, konstrukcji zrębowej, z niewielkimi ostatkami (zrąb topolowy). Dwuspadowy dach kryty strzechą tworzy od frontowej części spichlerza charakterystyczny podcień, oparty na dwóch belkach, osadzonych w przedłużonych poza lico ściany podwalinach.
• Rekonstrukcja szopy (drewutni), konstrukcji szkieletowej, o dachu czterospadowym, krytym strzechą. Posadowiona jest w bliskiej odległości (ok. 1 m) od spichlerza.

Trzecia zagroda, „Połcia”, nie przewidziana pierwotnie na cele ekspozycji, umiejscowiona jest oddzielnie, w strefie zaplecza usługowego projektowanego skansenu. Mimo, że zlokalizowana została poza granicą właściwego terenu ekspozycji, zaaranżowana miała być na zagrodę tzw. biedniacką, odpowiadającą charakterem skromnej chałupie. Dom Tomasza Połcia przeniesiono z pobliskiej osady i posadowiono w tym miejscu w 1985 roku. Jako że decyzja o przeniesieniu domu podjęta została przed przystąpieniem do projektowania wstępnej koncepcji parku etnograficznego w Granicy, zlokalizowany on został tak, aby nie kolidować z przyszłym zagospodarowaniem skansenu, a jednocześnie móc pełnić rolę małego punktu gastronomicznego, zaplecza administracyjnego obsługi skansenu bądź punktu sprzedaży biletów, przewodników i folderów. Obecnie zabudowania zagrody stanowią:

• Dom mieszkalny, przeniesiony w 1985 roku z tej samej wsi (grunty zajęte przez skansen leżą po wschodniej stronie szosy Komorów-Granica, zabudowania właściwej wsi – po zachodniej). Chałupę tę wybudowano w 1911 roku z wykorzystaniem budulca większego domu, powstałego około roku 1880. W 1973 roku została ona wykupiona przez Kampinoski Park Narodowy i do momentu translokacji stała pusta. Jest konstrukcji zrębowej, o dachu naczółkowym krytym strzechą. Spośród obiektów skansenu wyróżnia się bielonym z zewnątrz zrębem.
• Obora, przeniesiona ze wsi Kampinos, konstrukcji mieszanej. Większość budynku wykonana jest techniką zrębową. Północna jego część zbudowana jest w konstrukcji słupowo-ryglowej, oszalowanej pionowo deskami, za wyjątkiem frontowej, zachodniej części, która pozostała otwarta (brak tam także środkowego słupa i rygla), umożliwiając wjazd do tak urządzonej wozowni. Dach obory jest dwuspadowy, kryty strzechą.

Granica jest doskonałym punktem wypadowym pieszych i rowerowych wycieczek po Puszczy Kampinoskiej. Uznawana jest za jedną z najbardziej malowniczych osad puszczańskich. Położona jest na granicy wydm.

Uwaga!!! Plagą są komary - koniecznie trzeba zabrać z sobą środki odstraszające i maści na ukąszenia.
Wracamy na drogę nr 580, skręcamy w nią w lewo. Po dojechaniu do wsi Kampinos skręcamy w prawo, w drogę lokalną, która zaprowadzi nas prosto do Niepokalanowa. Do pokonania mamy dystans 12 kilometrów.

Sanktuarium Niepokalanów ("Gród Maryi"), położone jest na terenie miejscowości Paprotnia. Powstało w 1927 r. na ziemiach ofiarowanych przez księcia Jana Druckiego-Lubeckiego. Miejsce działalności franciszkanina świętego o.Maksymiliana Marii Kolbego.

Obecnym gwardianem jest o. Stanisław Piętka. W Niepokalanowie znajduje się bazylika, Muzeum Św. Maksymiliana Marii Kolbego, Centrala Narodowa Rycerstwa Niepokalanej, Wydawnictwo Ojców Franciszkanów wydające m.in. Rycerza Niepokalanej, siedziba Radia Niepokalanów i klasztor franciszkanów (OFMConv). Niepokalanów stanowi ważne centrum pielgrzymkowe w Polsce centralnej, corocznie w drodze na Jasną Górę odwiedza je m.in. Warszawska Akademicka Pielgrzymka Metropolitalna. W Niepokalanowie mieści się Katolickie Liceum Ogólnokształcące oraz Gimnazjum oo. Franciszkanów.

Bazylika Niepokalanej Wszechpośredniczki Łask w Niepokalanowie - kościół pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP zbudowany w latach 1948-1952 według projektu architekta Zygmunta Gawlika w stylu modernistycznym. Świątynia skierowana jest ze wschodu na zachód. Wysokość wieży, w której zawieszone są cztery dzwony oraz działa zegar o pięciu tarczach, wynosi 47 m. W drzwiach wejściowych umieszczono symbole miejsc najbardziej znanych objawień maryjnych na świecie. Od 1980 kościół posiada godność bazyliki mniejszej.

Olbrzymia modernistyczna bryła klasztoru góruje nad okolicą. Imponujące jest wyposażenie kościoła. Warto obejrzeć ambonę z kararyjskiego marmuru, a także ołtarze św. Franciszka i św. Antoniego z Padwy oraz figurę Matki Bożej w prezbiterium (wszystko wykonane przez brata Maurycego Kowalewskiego). Pielgrzymów przyciągają jednak przede wszystkim kolorowe, misterne mozaiki ilustrujące życie i męczeństwo św. Maksymiliana Kolbego zaprojektowane przez Bogdanę Drwal. W najstarszej części klasztoru znajduje się muzeum z repliką celi, w której mieszkał. Repliką, bo choć prawdziwa cela znajduje się tuż obok, przez szacunek dla świętego nie wpuszcza się tam turystów. Zgromadzone pamiątki są skromne: stół, prosty zydel, habit, płaszcz, przybory do pisania, miska i drewniana łyżka świętego przywieziona z Oświęcimia.

Spośród licznych figur i pomników rozsianych na terenie klasztoru na uwagę zasługuje pomnik kardynała Stefana Wyszyńskiego wykonany przez brata Maurycego Kowalewskiego, a także rzeźba św. Maksymiliana Kolbego autorstwa Krystyny Fałdygi-Solskiej.

W podziemiach kościoła i ołtarza polowego trzeba obejrzeć słynne spektakle drewnianych figur. Wywodzą się one z szopek bożonarodzeniowych, które należało co roku demontować - bracia wpadli więc na pomysł, by stworzyć spektakl, który byłby wystawiany bez przerwy. W 1963 r. stworzono Misterium Męki Pańskiej, a poruszającym się rzeźbom głosu udzielili aktorzy. Trzy lata później powstała Panorama Dziejów Kościoła w Tysiącleciu, której autorami byli bracia Felicissimus Sztyk i Włodzimierz Błaszczyk. Przedstawia ona postać Maryi z dzieciątkiem, wokół której przesuwają się bohaterowie dziejów Polski (ostatnio dodano figurę Jana Pawła II).

Kilometr od klasztoru (pierwszy zakręt w prawo, patrząc od strony stacji kolejowej) zachował się pałac zbudowany dla Mieczysława Epsteina, jednego z największych bankierów doby rozbiorowej. Imponująca XIX-wieczna budowla miała dorównać najokazalszym siedzibom szlacheckim i arystokratycznym. Późnobarokowy pałac o nieregularnej bryle na wydłużonym planie zaprojektował francuski architekt Francois Arveuf. Na siedmioosiowej zachodniej elewacji frontowej wyróżnia się nieznacznie wysunięty środkowy ryzalit i czterokolumnowy portyk podtrzymujący taras pierwszego piętra. Najbardziej charakterystycznymi elementami są dwie kwadratowe wieże w elewacji południowej nakryte późnobarokowymi hełmami, pomiędzy którymi architekt umieścił półowalny portyk kolumnowy.

Wokół pałacu rozciąga się rozległy park połączony z pięknym dębowo-grabowym lasem, idealne miejsce na przejażdżki rowerowe. W parku rosną okazałe, ponadstuletnie dęby oraz tulipanowce - wielkie drzewa o jasnozielonych liściach i pomarańczowo-żółtych kwiatach - prawdziwa rzadkość na Mazowszu.

W 1913 r. w parku został zamordowany książę Władysław Drucki-Lubecki, kolejny po Epsteinie właściciel majątku. Proces poszlakowy w tej sprawie zakończył się dopiero pod koniec lat 20. uniewinnieniem podejrzanego barona Jana Kamila Bisping von Gallen, szambelana dworu papieskiego spokrewnionego z księciem ordynata na Massalach w guberni grodzieńskiej.

Po wojnie pałac znajdował się w rękach Centralnego Związku Spółdzielni Rolniczych, obecnie mieści się tu ośrodek rehabilitacyjno-szkoleniowy KRUS.

Opuszczamy Niepokalanów i wyjeżdżamy na trasę poznańską. Przed nami ostatni etap naszej wycieczki – Błonie. Do przejechania mamy około 15 kilometrów.

Błonie jest miejscowością wzmiankowaną już w XI wieku, lecz znaleziono tu też ślady osadnictwa z VIII wieku.

Najstarszym obiektem związanym z Błoniem jest grodzisko Łysa Góra (Rokitno) nad rzeką Utratą, gdzie znajdował się dwór książąt mazowieckich. W Błoniu istniało także grodzisko Osiek, w XIII ściśle związane z grodziskiem błońskim. Dziś słabo widoczne – zniszczone w dużym stopniu przez niwelację w końcu XVI w. lub później. Odkryte zostało w 1968 r.

W 1257 Konrad II, książę mazowiecki i czerski ufundował, istniejący do dziś, kościół pod wezwaniem Świętej Trójcy i osadził w nim kanoników regularnych laterańskich z Czerwińska. W 2003 roku wybudowany został nowy kościół pod wezwaniem Narodzenia Pańskiego. W lutym 2005 roku prymas Józef Glemp poświęcił kościół.

Gród w Błoniu w czasach średniowiecznych był jedna z siedzib książąt mazowieckich, ich głównym grodem w systemie umocnień ciągnących się od Sochaczewa do Jazdowa. Istniała tu także murowana siedziba książąt. W 1236 książę Konrad I przekazał swemu synowi północną cześć dzielnicy, w ten sposób Konrad pozbawił się swojej centralnej siedziby, angażując się równocześnie w budowę umocnień nad Utratą. Prawdopodobnie w błońskim grodzie urodziło się kilku władców Mazowsza.
Przez Błonie przebiegało kilka szlaków handlowych, na czym miasto bogaciło się. Wybudowano murowaną świątynię (drugą, po czerwińskiej, na Mazowszu), lecz w znacznym oddaleniu od grodu.

W końcu XIII wieku książęta Konrad II i Bolesław II zaangażowali się w kilka politycznych sojuszy, które doprowadziły do wojny między braćmi, a także kilku poważnych najazdów litewskich, którym uległ system umocnień nad Utratą. Konrad II skupił następnie swoją uwagę na grodzie nad Wisłą - Warszawie. Po jego śmierci Bolesław II rozpoczął proces centralizacji władzy i przebudowy systemu umocnień. Straciły znaczenie fortyfikacje w centrum dzielnicy. Gród błoński zaczął upadać, ale osada wokół kościoła Św. Trójcy rozwijała się nadal.

2 maja 1338 roku miasto otrzymało prawa magdeburskie od Władysława, księcia krakowskiego, łęczyckiego i dobrzyńskiego. W 1380 książę mazowiecki Janusz I Starszy wydał przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim, zwolnił mieszkańców ze wszelkich świadczeń i dał prawo handlu towarem bez opłat celnych. W XIV wieku miasto stało się stolicą powiatu. Od końca XV wieku Błonie było siedzibą starostwa niegrodowego. W tym czasie osiedlili się tu Żydzi wypędzeni z Warszawy zajmując się handlem i rzemiosłem.

W XVI wieku ośrodek piwowarstwa i szewstwa. W 1580 król Zygmunt August wyraził zgodę na coroczne wybory burmistrza. Miasto zostało zniszczone podczas wojen szwedzkich. Król Jan Kazimierz nadał przywilej miastu o pobieraniu opłat placowych i targowych w 1688. W Błoniu istniał drewniany ratusz, który został zniszczony przez pożar w 1727 roku. Następnie wybudowano kolejny ratusz, murowany, na środku rynku, lecz zadecydowano o jego likwidacji i przeniesieniu w inne miejsce. W 1765 roku król Stanisław August potwierdził wcześniejsze przywileje i ustanowił władze miejskie obierane przez mieszczan. Pod koniec XVIII wieku Błonie stało się własnością księcia Józefa Poniatowskiego, którego dworkiem była tzw. Poniatówka. W czasach I Rzeczpospolitej Błonie było miastem powiatowym i stolicą powiatu błońskiego.

W 1795 miasto znalazło się pod zaborem pruskim. Następnie należało do Księstwa Warszawskiego i do Królestwa Polskiego. W 1842 wybudowano murowany ratusz wg planów Henryka Marconiego. Od XV wieku do 1867 siedziba powiatu błońskiego zarządzanego przez magnata Radosława Nalepę. W 1906 w Błoniu wybuchła wojna religijna. Mariawici dążyli do tego, by kościół św. Trójcy stał się ich siedzibą. W 1912 roku w Błoniu powstała fabryka zapałek.

W 1939 pod Błoniem stała 4 Dywizja Pancerna, a na terenie fabryki zapałek powstał przejściowy obóz dla polskich jeńców, później mieścił się tam obóz pracy i getto żydowskie. Zginęło ok. 2500 osób, głównie Żydów zamieszkujących Błonie. Nastąpiła zagłada społeczności żydowskiej w Błoniu.

Podczas zwiedzania Błonia koniecznie trzeba zobaczyć wczesnogotycki kościół z 1257 roku, kilkakrotnie przebudowany, klasycystyczny ratusz z 1842 projektu Henryka Marconiego, remizę straży pożarnej z 1905 roku, cmentarz żydowski z XIX wieku, dworek Poniatówka z przełomu XVIII i XIX wieku. Była to letnia rezydencja księcia Józefa Poniatowskiego.

powrót