Tym razem zapraszamy Państwa na wycieczkę po Mazowszu południowym, który może poszczycić się długą i bogatą historią. Nasza trasa pobiegnie przez następujące miejscowości: Konstancin-Jeziornę, Górę Kalwarię, Czersk, Warkę, Kozienice, Zwoleń, Czarnolas, Iłżę, Skaryszew, Radom, Grójec.

Wczesnośredniowieczne osadnictwo mazowieckie skupiało się na lewym brzegu Wisły, w okolicach dzisiejszej Rawy, skąd kolonizowano prawobrzeżne obszary rzeki: północny - rejon między Skrwą a Narwią i wschodni - obszar nad Bugiem i środkową Narwią. W tym okresie na Mazowszu powstawały wyłącznie osady otwarte. Dopiero w X-XI wieku zaczęto wznosić pierwsze grody, jednak ta działalność była już związana z panowaniem Polan.

Nie wiadomo kiedy dokładnie ziemie mazowieckie zostały przyłączone do państwa wielkopolskich Polan. Z całą pewnością można stwierdzić tylko tyle, że nastąpiło to w latach 960-990. W okresie wczesnopiastowskim na terenie Mazowsza nie utworzono osobnej diecezji, wcielając północne Mazowsze do archidiecezji gnieźnieńskiej, a południowe do diecezji poznańskiej. Dopiero w roku 1075 założono biskupstwo mazowieckie ze stolicą w Płocku (najstarsze miasto Mazowsza, prawa miejskie - 1237), obejmujące ziemie podlegające wcześniej archidiecezji gnieźnieńskiej. Południowe ziemie Mazowsza, w wyniku reorganizacji struktury kościelnej w 1124 roku, pozostawiono przy biskupstwie poznańskim, tworząc archidiakonat czerski, od 1406 archidiakonat warszawski. W czasie bezkrólewia i zamętu spowodowanego reakcją pogańską namiestnik Mazowsza jeszcze z nadania Mieszka II Miecław próbował w latach 1037-1047 opierając się terytorialnie na Mazowszu stworzyć konkurencyjny wobec Piastów ośrodek władzy państwowej. Próby te zostały ostatecznie zdławione w latach 40. XI wieku przez Kazimierza Odnowiciela przy pomocy rycerzy cesarza niemieckiego. W 1047 wojska Masława złożone w większości ze zbiegłych wcześniej na Mazowsze mieszkańców sąsiednich ziem pokonane zostały w serii potyczek zbrojnych między innymi pod Ciechanowem, w której ginie Masław. Po wygranym konflikcie Piastowie przystąpili do wzmożonego zwalczania pogańskich ośrodków i kultów, niszczenia nowo powstałych pogańskich świątyń i posągów oraz rozbudowy administracji kościelnej i odbudowy zniszczonych lub porzuconych kościołów.

W 1138 Mazowsze przypadło Bolesławowi IV Kędzierzawemu. Na początku XIII w. stało się dzielnicą należącą do Konrada, brata Leszka Białego i od tego czasu stanowiło odrębną całość pod względem dynastycznym, politycznym i prawnym. W tym okresie wykształcił się podział Mazowsza na trzy regiony: ziemię rawską, ziemię płocką i ziemię warszawsko-czerską. Od 1374/1381 do 1429 na tej ostatniej panował Janusz I, który przeniósł jej stolicę do Warszawy; zasłużył się ponadto lokowaniem na północnym wschodzie (okolice Łomży) wielu miast i wsi, do czego przyczyniło się zażegnanie zagrożenia ze strony Litwy po Unii Krewskiej.

W miarę wymierania książąt poszczególne ziemie powracały do Korony: rawska w 1462 po śmierci Władysława II i Siemowita IV, płocka w 1495 po śmierci księcia Janusza II, warszawsko-czerska w 1526. 10 września 1526 sejm mazowiecki złożył przysięgę na wierność królowi polskiemu, oficjalnie potwierdzając inkorporację Mazowsza do Korony.

24 grudnia 1529 sejm walny w Piotrkowie ogłosił inkorporację Mazowsza do Królestwa Polskiego. Po przyłączeniu Mazowsza do Korony, zachowano podział na trzy regiony; województwo rawskie, województwo płockie i województwo mazowieckie. Województwo rawskie składało się z trzech ziem: rawskiej, sochaczewskiej i gostynińskiej. Województwo płockie dzieliło się na 8 powiatów: płocki, bielski, raciąski, sierpecki, płoński, szreński, niedzborski i mławski. Trzy ostatnie, jako że leżały między Wkrą, Łydynią a Prusami, nosiły miano ziemi zawkrzeńskiej. Województwo mazowieckie składało się z ziem: czerskiej, warszawskiej, wiskiej, wyszogrodzkiej, zakroczymskiej, ciechanowskiej, łomżyńskiej, różańskiej, liwskiej i nurskiej.

Zamki królewskie, w których urzędowali (także sezonowo) władcy po inkorporacji, znajdowały się w Warszawie, Płocku i Łomży.

W XVI wieku była to najgęściej zaludniona kraina na ziemiach polskich, z której pochodził główny żywioł zasiedlający Mazury, Podlasie, Litwę, Ruś, a także Prusy.

Pierwszym punktem naszej wyprawy jest Konstancin-Jeziorna.

(polskaniezwykla.pl) Konstancin posiada wybitne walory uzdrowiskowe i jest jedynym uzdrowiskiem w okolicach Warszawy. Jest miejscem wydobycia ciepliczych wód mineralnych. W 1978 roku została otwarta tężnia solankowa. W mieście funkcjonuje kilka sanatoriów, Centrum Rehabilitacji im. Prof. Mariana Weissa (dawniej STOCER), w którym leczy się schorzenia kręgosłupa i narządów ruchu, Centrum Kompleksowej Rehabilitacji oraz Uzdrowisko Konstancin-Zdrój Sp. z o.o., które oferuje rehabilitację neurologiczną, kardiologiczną i ogólnoustrojową.

W mieście przeważa zabudowa jednorodzinna, częściowo o charakterze rezydencjonalnym. Po wojnie powstały tu także osiedla bloków wielorodzinnych Mirków i Grapa. W ostatnich latach realizowanych jest wiele nowych inwestycji, zarówno jedno- jak i wielorodzinnych.

Pewne obawy i niepokój mieszkańców budzi rozwój przemysłu w strefie uzdrowiskowej i jej pobliżu (np. asfaltownia w Mirkowie).

Jeziorna była wsią istniejącą już od średniowiecza. Z miejscowością wiąże się powiedzenie "Czy wiesz gdzie Jeziorna?", oznaczające w XVIII wieku groźbę "apelacyi pod Jeziorną", czyli pojedynku. Na terenie objętym władzą marszałka dworu pojedynki były zakazane. Granicę stanowiła rzeka Jeziorka, dlatego tu właśnie ówcześni korzystali z ustronnego miejsca – być może położonego w miejscu dzisiejszego Parku Zdrojowego lub osiedla Grapa. Również w XVIII wieku powstał tu młyn z papiernią – jeden z najstarszych zakładów papierniczych w Polsce i pierwszy na terenie Mazowsza. Przy papierni powstała osada, która w 1962 roku uzyskała prawa miejskie. W XIX wieku poniżej oryginalnej papierni, z inicjatywy Edwarda Natansona zbudowana została fabryka papieru Mirków, znana przez lata jako WZP – jeden z głównych producentów papieru w PRL, obecnie sprywatyzowany. Również z jego inicjatywy powstało osiedle Porąbka, przeznaczone dla pracowników nowej fabryki. Dla uczczenia przemysłowca przez szereg lat używano na jego określenie nazwy Edwardów. Od tamtej pory przyjęło się nazywać stary kompleks "górną papiernią", nowy zaś "dolną papiernią". Przez lata stary kompleks zredukowany został do celów szmaciarni (i tym mianem jest nadal czasem określany) oraz magazynów. Spłonął niemal doszczętnie w pożarze w 1986 roku. W odrestaurowanych i rozbudowanych budynkach starej części papierni (oryginalnie proj. Jakub Gay, 1836-1838) stworzono w 2002 roku centrum handlowe "Stara Papiernia" (wg. proj. arch. Bulanda i Mucha (BiM).

Nazwa Konstancina pochodzi od imienia Konstancji z hr. Potulickich hr. Skórzewskiej. Dzisiejszy Konstancin-Jeziorna powstał (w części) z wydzielonego z dóbr Obory, rozparcelowanego przez syna Konstancji, hrabiego Witolda Skórzewskiego, folwarku leśnego Konstancja (ok.100 ha) pod koniec XIX wieku – oficjalna data założenia miasta 1897 r. Leśne tereny niedaleko Warszawy, położone na przedłużeniu Traktu Królewskiego z dojazdem Kolejką Wilanowską, stały się popularnym miejscem budowy willi letniskowych. Na przełomie XIX i XX wieku powstało tu wiele okazałych rezydencji zaprojektowanych przez czołowych polskich architektów we wszystkich modnych ówcześnie stylach: od stylów historycznych (neogotyk, neoklasycyzm etc.), poprzez architekturę dworkową i witkiewiczowski styl zakopiański, ale również wzory willi włoskich czy zameczków nadreńskich, aż po piękną fantazyjną secesję, modernizm, czy oszczędny funkcjonalizm lat 30. Projektantami byli m.in.: Jan Heurich (młodszy), Władysław Marconi, Henryk Gay, Tadeusz Tołwiński, Józef Pius Dziekoński, Władysław Jabłoński, Kazimierz Skórewicz, Franciszek Lilpop, Władysław Czosnowski, Czesław Przybylski i Grupa Praesens. Mieszkańcami Konstancina byli między innymi Stefan Żeromski i Wacław Gąsiorowski (pełnił funkcję sołtysa Konstancina). Konstancin w dwudziestoleciu był reklamowany jako miejsce elit kultury. Z kanalizacją i elektryką. Obecnie w Konstancinie swoje domy posiada wielu znanych biznesmenów, artystów i dziennikarzy.

Po wojnie, w 1953 roku w uzdrowisku zostało założone Stołeczne Centrum Rehabilitacji (Stocer) kierowane przez prof. Mariana Weissa. Ideą ośrodka było leczenie kompleksowe, również najcięższych przypadków, które pozbawiają pacjentów samodzielności. Polegała ona nie tylko na wykonaniu niezbędnych zabiegów chirurgicznych, lecz również rehabilitacji, zaopatrzeniu ortopedycznym, nauce nowego zawodu i samodzielności w podstawowych funkcjach życiowych. Istnieje i działa po dziś dzień.

W latach powojennych Konstancin traktowany był przez władze stołeczne jako miejsce "zsyłki". Zabytkowe wille objęto "szczególnym trybem najmu" i zasiedlono lokatorami komunalnymi. Część z nich nadal mieszka w tych budynkach, powoli popadających w ruinę.
W 1969 doszło do administracyjnego połączenia Jeziorny, Konstancina-Skolimowa oraz kilku okolicznych wsi (Klarysew, Czarnów i in.) i utworzenia nowego tworu miejskiego Konstancina-Jeziorny.

Wraz z nadejściem boomu budowlanego w pierwszych latach XXI wieku miasto znów stało się modne – zaczęły w nim powstawać nowoczesne osiedla domów wielorodzinnych, osiągające na wolnym rynku wygórowane ceny. Wielu mieszkańców to przedstawiciele tzw. "warszawskiej elity" – artyści, politycy, wysocy urzędnicy państwowi, generalicja, biznesmeni, architekci, prawnicy i lekarze.

W Konstancinie-Jeziornie i najbliższej okolicy warto obejrzeć:

1. Zespół budynków fabrycznych i osiedla robotniczego z przełomu XIX i XX wieku w Mirkowie (fabryka papieru)
2. Zabytkowy budynek fabryczny przy ul. Wojska Polskiego (obecnie odrestaurowany, mieści się w nim Centrum Handlowe "Stara Papiernia")
3. Zespół zabytkowych willi z przełomu XIX i XX wieku, w zabytkowej strefie objętej ochroną konserwatorską
4. Zabytki architektury sakralnej: Kościół p.w. św. Józefa w Mirkowie, kościół p.w. Wniebowzięcia NMP w Konstancinie, koścół p.w. MB Anielskiej w Skolimowie (wszystkie z początku XX w.) oraz kościół pw. św. Zygmunta w Słomczynie z XVIII w.
5. Dwór i park dworski w Oborach z XVII w.
6. Dwór i park dworski w Turowicach
7. Dwór w Skolimowie
8. Ośrodek metodystów Emaus w Klarysewie, ul. Słoneczna
9. Budynek seminaryjny "Księżówka" w Skolimowie, ul. Słowackiego
10. Budynek młyna na Jeziorką w Skolimowie, ul. Chylicka
11. Budynek stacji kolejki wilanowskiej w Klarysewie, ul. Warszawska
12. Cmentarz wojenny "Marynin" żołnierzy z I wojny światowej, a wśród nich Polaków z zaboru rosyjskiego i niemieckiego - pomiędzy Oborami a Łyczynem przy skarpie pradoliny Wisły.

Najbardziej znanym obiektem Konstancina-Jeziorny jest Tężnia Konstancińska - inhalatorium na wolnym powietrzu służące profilaktyce oddechowej. Uruchomiona w 1979 roku, kilka lat po dokonaniu odwiertu źródła solanki w ramach poszukiwań geologicznych. Działanie tężni polega na rozpylaniu solanki z odwiertu o głębokości 1 600 m. Solanka, spływając po faszynie, odparowuje i wytwarza swoisty mikroklimat, dodatkowo rozbijana jest w sposób mechaniczny przez grzybek wytwarzający aerozol. Minerały i mikroelementy znajdujące się w solance wchłaniane są przez błony śluzowe dróg oddechowych oraz skórę, uzupełniając niedobór tych mikroelementów w organizmie człowieka. Prowadzone przez Instytut Balneoklimatyczny badania w strefie około tężniowej  wykazały większe stężenie aerozolu solankowego w porównaniu z innymi obiektami tego typu.

Opuszczamy Konstancin-Jeziornę i udajemy się do Góry Kalwarii. Wyjeżdżamy z Konstancina drogą nr 724 na południe. Do przejechania mamy 14 kilometrów.

(http://pl.wikipedia.org) Miasto Góra Kalwaria posiada wyjątkową i niezwykle oryginalną przeszłość. Jeszcze w średniowieczu nic nie zapowiadało, że niepozorna wioska Góra zyska sławę nie tylko na Mazowszu, ale i w całej Polsce. We wczesnośredniowiecznym państwie potężny ośrodek władzy stanowił Czersk. Góra przez długi czas nie miała najmniejszych szans na rozkwit, służąc jedynie jako dogodne miejsce przeprawy na drugi brzeg Wisły. Pierwszy znany dokument dotyczący Góry wystawił biskup poznański Boguchwał II w 1252 roku Potwierdzał on, że kościołowi w Górze „od dawna” należą się dziesięciny z okolicznych miejscowości. Dokument z wizytacji parafii w 1603 roku stwierdza istnienie szkoły parafialnej. Następne dokumenty z przełomu XVI i XVII w. Informują o ufundowanych przez właścicieli wsi, Mikołaja i Konstantego Górskich, kościoła i szkółki parafialnej z bursą dla uczniów.

Zniszczoną w 1657 roku przez Kozaków i Węgrów wieś nabył w 1666 roku biskup poznański Stefan Wierzbowski. Był on człowiekiem baroku – okresu w kulturze i sztuce, który w XVII wieku niepodzielnie panował w całej Europie, a charakteryzował się atmosferą teatralności, religijności i tajemniczości, co znalazło swoje odbicie w nastroju Góry, ożywionej dynamicznymi działaniami biskupa: „Upatrzył on sobie to pięknie położone miejsce na budowę Nowej Jerozolimy. Realizację planu rozpoczął od wzniesienia klasztorów i kościołów, a dla pozyskania środków zwrócił się do Sejmu o utworzenie specjalnej fundacji. Biskup sprowadził również w workach ziemię z Jerozolimy, którą kazał rozsypać wzdłuż głównych traktów osady.”

W 1670 roku walory i znaczenie tego ośrodka religijnego docenił Michał Korybut Wiśniowiecki, nadając Górze prawa miejskie. Miasto otrzymało wówczas nazwę Nowe Jeruzalem.

Biskup Wierzbowski kierując się duchem czasu postanowił uczynić Górę sanktuarium męki Jezusa Chrystusa. Realizując swe zamiary biskup nadał niektórym obiektom nazwy występujące w Jerozolimie. Wiele z nich jest używanych dotychczas. Są to: Cedron, Betlejem, Wieczernik, Kaplica Piłata, Kalwaria.

Przywilej nadany przez króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego w 1670 roku między innymi zwalniał mieszczan z jakichkolwiek podatków, by miasto mogło się rozwijać. Wkrótce potem – 1 stycznia 1672 roku również biskup nadał przywilej dla miasta. Zamiast tradycyjnego w średniowieczu rynku zaproponował układ urbanistyczny oparty na planie krzyża łacińskiego. Podstawę miało stanowić usypane specjalnie wzgórze jako Kalwaria. Wierzchołek krzyża stanowił kościół bernardynów. Na zakończeniu ramion bocznych zbudowane zostały klasztory zakonu dominikanów i pijarów. Biskup poznański dołożył wszelkich starań, aby jego dzieło wywierało potężne wrażenie na przybywających, a nie ulega żadnej wątpliwości, że zbudował Górę Kalwarię dla pielgrzymek. Miała ona być sanktuarium dla całego Mazowsza.
Wzdłuż drogi na Kalwarię biskup rozplanował kaplice Męki Pańskiej z figurami naturalnej wielkości. Fundator zabronił osiedlania się w mieście ludziom „inszej wiary, prócz samej świętej katolickiej.” Kolejni królowie Polski potwierdzali i rozszerzali przywilej nadany przez Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Odpowiednie dokumenty wystawiali więc: Jan III Sobieski, August II Mocny, August III Sas oraz Stanisław August Poniatowski.

Za życia założyciela było w Górze Kalwarii 35 kaplic, 6 kościołów i 5 klasztorów z następującymi zakonami: dominikanów i dominikanek (stąd do dziś nazwa ulicy Dominikańskiej), pijarów (jest również ulica Pijarska), marianów (ulica Mariańska), bernardynów (Kępa Bernardyńska).

Rozwój Góry Kalwarii przypada na lata 1670 – 1687, gdy biskup Wierzbowski przebywał często w mieście i zdobywał dla jego rozbudowy i urządzenia środki pieniężne od królów, magnatów i szlachty. Biskup poznański miał kilku możnych protektorów i przyjaciół, m.in. Jana III Sobieskiego, który często polował w okolicznych lasach. Jednak świetność Nowej Jerozolimy trwała krótko. Po śmierci fundatora miasto zaczęło szybko chylić się ku upadkowi.

W czasie działań wojennych w 1794 roku (przegrana bitwa z wojskami rosyjskimi) miasto uległo poważnemu zniszczeniu. Spłonął m.in. klasztor dominikanek. Do rozbiorów Góra Kalwaria była w woj. mazowieckim. W 1795 r. miasto znalazło się pod zaborem pruskim., od 1807 r. do 1815 r. w Księstwie Warszawskim, a po 1815 r. – pod panowaniem Rosji. W latach 1825 – 1827 w Górze Kalwarii więziony był Walerian Łukasiński.

Podczas powstania listopadowego w 1830 r. wojska rosyjskie, które stacjonowały w Górze Kalwarii, udzieliły pomocy Wielkiemu Księciu Konstantemu. Zniszczone w latach 1794, 1809 i 1830 kościoły i klasztory uległy stopniowej ruinie. Nie zostało również śladu po kaplicach kalwaryjskich.

Góra Kalwaria była również miejscem uroczystości z udziałem Józefa Piłsudskiego. Na błoniach nad Wisłą w dniu 3 sierpnia 1921 r. Marszałek Polski dekorował krzyżem Virtuti Militari ułanów z dywizjonów artylerii konnej biorących udział w wojnie polsko - rosyjskiej. Na pamiątkę tego wydarzenia w 1931 r. na miejscu dekoracji postawiono kamienny obelisk. Napis potwierdzał bohaterstwo oddziałów "...w wojnie z wschodnim najeźdźcą.". Po 1945 r. obelisk został zakopany w ziemi i przeleżał w niej kilkadziesiąt lat. W 1989 r. dzięki wysiłkom Społecznego Komitetu Budowy Pomnika został wydobyty i powtórnie postawiony na swoim miejscu. Komitet doprowadził również do ufundowania w 1989 r. ze składek społecznych popiersia Marszałka Józefa Piłsudskiego, przed którym odbywają się dziś wszystkie ważne uroczystości państwowe i miejskie.

Począwszy od I połowy XIX w. Góra Kalwaria wkroczyła w nowy, bardzo interesujący rozdział swych dziejów. Michał Korybut Wiśniowiecki nadając osadzie prawa miejskie, dał jej też przywilej „de non tolerandis Judaeis” zakazujący osiedlania się Żydów. Ale oto w 1802 r. władze Prus, do których prawie całe Mazowsze zostało włączone po trzecim rozbiorze Polski, znieśli ów zakaz i zezwolili Żydom osiedlać się w mieście. Niebawem Góra Kalwaria zasłynęła jako miasteczko żydowskie. W 1859 r. założył tutaj swój dwór słynny cadyk Icchak Meir Rothenberg, który później zmienił nazwisko na Alter. Odtąd miasteczko należało do głównych ośrodków chasydyzmu w Polsce i do 1939 r. było siedzibą Alterów, jednej z najważniejszych chasydzkich dynastii. Przywódcami byli cadycy, którzy służyli radą i pomocą w sprawach religijnych i codziennych. Po śmierci Iccaka Altera w 1866 r. cadykiem w Górze został jego wnuk – Juda Arie – Lejb Alter.

Góra miała już wówczas dwie nazwy. Chrześcijanie zwali ją Góra Kalwaria, nawiązując do barokowej tradycji pielgrzymkowej. Żydzi zwali ją Ger, naśladując pierwszy człon nazwy, ale też wskazując na religijne i kultowe znaczenie tego miejsca w ich tradycji. Bo „ger” to po hebrajsku: nawrócony. W ten sposób zarówno dla Chrześcijan jak i dla Żydów, Góra stała się miejscem religijnej mocy.

Juda Alter, któremu nadano przydomek Magiet (od hebrajskiego magid: kaznodzieja) wyrósł na cadyka znanego w całej Europie Środkowej. Gościł on chasydów nie tylko z terenu Kongresówki, ale niemal z całej Europy. To chęć ułatwienia im podróży była jednym z głównych powodów wybudowania w 1898 r. kolejki wąskotorowej z Placu Unii w Warszawie do Góry Kalwarii. Podobno sam Magiet miał w niej – choć nieoficjalnie – finansowe udziały, a Żydzi chętnie z niej korzystali nazywając ją „rebbes kolejke”.

Juda Alter zmarł w 1904 r. i pogrzebany został, tak jak jego dziadek, na cmentarzu w Górze Kalwarii. Jego następcą został pierworodny syn Abraham Mordechaj, który oprócz godności cadyka, był również działaczem politycznym, współtwórcą konserwatywnej partii Agudat Israel (Związek Izraela) potocznie zwaną Agudą. Abraham Mordechaj Alter był najwybitniejszą postacią wśród ortodoksyjnych Żydów europejskich.

Szczyt jego popularności przypadł na lata międzywojenne, kiedy to miał ponad 100 tys. zwolenników. Do dziś towarzystwa związane z „dworem” w Górze Kalwarii istnieją w Izraelu, Argentynie, USA, a decyzje podejmowane przez kolejnych cadyków z „Ger” są przestrzegane przez chasydów. Przed wojną Góra Kalwaria liczyła 7000 mieszkańców, z tego 3300 Żydów. W rękach Żydów znajdował się cały handel wyrobami tekstylnymi, 90% handlu artykułami spożywczymi i 80% branży obuwniczej. Stosunki chrześcijańsko – żydowskie i chłopsko – żydowskie przed wojną układały się nienajgorzej. Nawet po wzroście fali antysemityzmu w Polsce było tu lepiej niż w innych miastach.

Opisując dzieje miasta nie sposób zapomnieć, że Górę zamieszkiwali także ewangelicy. Przybyli do Polski jeszcze w czasach zaboru pruskiego, kiedy to intensywnie kolonizowano ziemie polskie. W II połowie XIX w. w Górze zbudowano cerkiew prawosławną, z przeznaczeniem głównie dla ulokowanych tu wojsk zaborczych. W czasach późniejszych cerkiew przerobiono na Dom Żołnierza. Zarówno Żydzi jak ewangelicy i prawosławni mieli swoje cmentarze, z których do dziś najlepiej zachowany jest cmentarz żydowski.

Jesienią 1940 r. w ciasnym rewirze między ulicami Pijarską, Strażacką, Senatorską i Szpitalną hitlerowcy stłoczyli około 3,3 tys. żydowskich mieszkańców Ger oraz kilkuset innych z okolicy. W mroźną, lutową noc 1941 r. wszystkich wywieziono do warszawskiego getta, a stamtąd do Treblinki. Zginęło tam 3270 gerskich Żydów. Ocalało niewielu. Po wojnie jedynie kilkudziesięciu wróciło do Góry Kalwarii. Dziś pozostała ich tylko trójka.

Miasto zostało wyzwolone 16 stycznia 1945 r. Po wyzwoleniu Góra szybko zaczęła dźwigać się ze zniszczeń wojennych. Wybudowano nowe zakłady przemysłowe, osiedla mieszkaniowe, szkoły.

Najświetniejszym przedstawicielem stylu klasycystycznego w Górze Kalwarii jest Ratusz. Wzniesiony został w latach 1829-34 według projektu Bonifacego Witkowskiego z poprawkami Henryka Marconiego. Spłonął podczas wycofywania się z miasta oddziałów Wehrmachtu. Po zakończeniu remontu w 1951 r. budynek przeznaczono na siedzibę władz miasta i gminy oraz Urzędu Stanu Cywilnego.

Naprzeciw Ratusza znajduje się barokowy kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, zwany "Kaplicą Piłata". Wybudowano go w II połowie XVII w. U zbiegu ramion krzyża tworzonego przez główne ulice miasta. Stanowił początkową stacji Drogi Pasyjnej. W krypcie kościoła spoczywa bp Stefan Wierzbowski - założyciel miasta. Także tutaj zobaczyć można najcenniejszy zabytek sakralny Góry Kalwarii - XVI - wieczną woskową Pietę. Przywieziona została do Polski prawdopodobnie na zamówienie króla Zygmunta III Wazy. Do Góry trafiła jako dar królowej Eleonory - wdowy po Michale Korybucie Wiśniowieckim.

Architektoniczną perłą Góry Kalwarii jest również pobernardyński barokowy zespół klasztorny oraz parafialny kościół pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. Pobudowany w latach 1756 -70 stanął w miejscu drewnianej fary, zniszczonej przez huragan. Spoczywający w podziemiach fundator kościoła marszałek Franciszek Bieliński - powierzył budowę Włochowi Jakubowi Fontanie.

W założonym na tyłach klasztoru ogrodzie odnajdziemy XVIII - wieczną kaplicę św. Antoniego Padewskiego, ze słynącą z cudów figurą świętego. Legenda mówi, że posąg przyniosły do Góry Kalwarii spiętrzone wody Wisły.

Natomiast naprzeciw kościoła parafialnego w XVIII w. wzniesiono tzw. Pałac Biskupi, dawny Sąd Pokoju, obecnie służący za siedzibę Archiwum Państwowe m.st. Warszawy oddział w Górze Kalwarii.

W jego pobliżu znajduje się popiersie marszałka Józefa Piłsudskiego - wykonana w brązie rekonstrukcja przedwojennego pomnika autorstwa Marii Owczarczyk, odsłonięta w czerwcu 1989 r. Marszałek Piłsudski odwiedził Górę Kalwarię dwukrotnie.

Najlepiej zachowanym obiektem należącym do barokowego układu miasta jest Wieczernik w dzielnicy Marianki. Wybudowany dla zakonu marianów, stał się miejscem pochówku założyciela zgromadzenia o. Stanisława Papczyńskiego. Stąd dwukrotnie wyruszał on w pieszą wędrówkę do Rzymu. Kościół wzniesiony w stylu zbliżonym do podhalańskiego, obecnie otoczony jest przez park. Znajdziemy w nim współczesną drogę krzyżową dłuta Hanny Grocholskiej.

Spacerując po Górze Kalwarii warto obejrzeć także dawne Kolegium Pijarów, ufundowane w 1675 r. przez biskupa Wierzbowskiego, a w XIX w. wykorzystywane przez wojska carskie na koszary. Od ponad 160 lat mieści się tu największy w Polsce dom pomocy społecznej.

Do cennych zabytków miasta należy dawny żydowski Dom Modlitwy, wybudowany w 1901 r. W okresie międzywojennym był miejscem modlitw wyłącznie dla chasydów - Żydów przestrzegających surowych reguł religii mojżeszowej. Obok, kilka lat wcześniej, wzniesiono dwór cadyka.

Do wyjątkowych zabytków okolic Góry Kalwarii zaliczyć trzeba drewniany wiatrak typu "koźlak" w Lininie. To oryginalny, XIX - wieczny, ostatni tego typu młyn warszawski. Zakończył pracę po okupacji.

Z Góry Kalwarii udajemy się do Czerska. Wyjeżdżamy ulicą Dominikańską, a następnie, po opuszczeniu granic miasta, skręcamy w lewo, w ulicę Czerską. Do przejechania mamy zaledwie 3 kilometry.

(http://pl.wikipedia.org) Gród w Czersku, a także towarzyszące mu osady usytuowane zostały na skarpie wiślanej, która kończy się trzema odrębnymi wzgórzami. Góra Zamkowa to Wzgórze Południowe, które opada stromo w stronę Wisły. W późniejszych latach na jego szczycie wybudowano Zamek. Było to idealne miejsce dla tego obiektu. Od strony północnej i wschodniej było otoczone przez jezioro, zaś od południa bagniste brzegi rzeki Czarnej czyniły to miejsce trudno dostępnym. Między Wzgórzem Południowym a Północnym znajduje się wzgórze „środkowe”, na którym obecnie znajduje się kościół parafialny.

Położenie Czerska nie jest bez znaczenia. U podnóża Góry Zamkowej znajdowały się brody, miejsca przepraw. A także szlaki dalekiego zasięgu: z północnego zachodu droga z Jazowa, w późniejszych latach z Warszawy, a także z południowego zachodu z Warki.

Pierwsza wzmianka w źródłach pisanych pochodzi z 1142 r., gdzie Latopis Ipatiewski nazywa go „Czerniczkiem”. Na stałe wzgórze zostało zasiedlone dopiero w XI wieku, zaś powstanie grodu obronnego można wiązać z Bolesławem Śmiałym lub Władysławem Hermanem.

Więcej wzmianek o Czersku zaczyna się pojawiać w I połowie XIII wieku za czasów Konrada Mazowieckiego. Są informacje, że od 1231 roku była tu siedziba kasztelana. Po podziale dzielnicy mazowieckiej Konrada I, Czersk przypadł jego synowi Siemowitowi I. W czasie najazdów w latach 1260-1262 gród i podgrodzie zostały spalone przez Litwinów i Rusinów. Podczas tych ataków zginął książę Zimowit, a Konrad II, jego 11-letni następca, popadł w niewolę. Po wykupie z niewoli odbudował Zamek oraz gród. Po jego śmierci przez kolejne 19 lat panował nad całym Mazowszem Bolesław II- drugi syn Siemowita I. Kolejnym panem zmniejszonego Mazowsza był Trojden I(syn Bolesława II), następnie wspólnie sprawowali władzę jego synowie Kazimierz I i Siemowit III, który zlikwidował system zarządzania oparty na kasztelaniach, a wprowadził podział na ziemie i powiaty, nad, którymi sprawowali władzę starostowie.

Pod koniec XIII wieku Czersk stał się najważniejszym ośrodkiem politycznym i kościelnym Książąt Mazowieckich. Wzniesiono nowy prawdopodobnie drewniany kościół Św. Piotra. Przed 1252 r. przeniesiono tu siedzibę archidiakonatu, wtedy najwyższa władza kościelna południowego Mazowsza. Kaplica grodowa w Czersku uzyskała prawa kolegiaty a miasto w 1262 roku stało się stolicą dzielnicowego księstwa. Główna siedzibą księcia, a pod jego nieobecność urzędników był dom mieszkalny znajdujący się w grodzie.

Prawdopodobnie po raz pierwszy Czersk otrzymał prawa miejskie już w połowie XIV wieku. Natomiast w 1386 roku książę Janusz Starszy ponownie nadaje mu prawa chełmińskie po zniszczeniach, spowodowanych wielokrotnymi pożarami drewnianych konstrukcji. Spowodowało to zarówno zmiany prawne jak i administracyjne m.in. wytyczono prostokątny rynek między ulicami Warszawską, Warecką, Mostową i Rybacką. Książe Janusz rozpoczął także budowę pięknego murowanego Zamku, na planie dziewięciokąta. Obwód murów został przedzielony dwoma wieżami cylindrycznymi a także wieżą bramną na planie prostokąta.

Dwie z nich - południowa i zachodnia miały tę samą wysokość co mur - około 9 metrów, zaś wieża bramna wznosiła się na około 15metrów. W północnej części powstał dom dla księcia (badacze nie są zgodni czy był on murowany czy drewniany) a na dziedzińcu, gdzie stała świątynia z XII wieku wybudowano murowany kościół św. Piotra. Zamek wybudowany został w stylu gotycki o czym świadczy m.in. układ cegieł - jedna kładziona wzdłuż, druga w poprzek.

Gdy w 1545 r. Czersk stał się siedzibą królowej Bony rozpoczęto unowocześnianie zamku. Podwyższono wszystkie wieże: wieże bramna o dwie kondygnacje pełniące funkcję obronną. Strzelnice uzyskały także wieża południowa i zachodnia. Wieża bramna i zachodnia zostały wykończone drewnianymi zwisającymi galeriami, w których znajdowały się otwory dla broni ręcznej. Wysokość hurdycji wynosiła 10m. Odnowiony zamek wraz z podniesionymi wieżami przybrał wygląd godny rodziny królewskiej. Dodatkowo na miejscu pomieszczeń gospodarczych przy północnym murze powstała nowa siedziba królowej. Odnowiono kościół św. Piotra a także wybudowano budynek przy murze południowym.

Wieża bramna została zbudowana na planie czworobocznym. Miała otwór na most zwodzony, a także wąską furtkę dla pieszych. Pierwsza kondygnacja wieży była zapewne pomieszczeniem dla straży, tu także znajdowały się urządzenia do podnoszenia mostu oraz jedno okienko z widokiem na most . Druga - najładniejsza- była izbą burgrabiego zarządzającego zamkiem, podczas nieobecności księcia. Tu widoczne są pozostałości kominków i tynków. Znajdowały się tu dwa okna: z widokiem na most wjazdowy a także nieco mniejsze z widokiem na dziedziniec. Dwie kolejne wraz z hurdycjami były przeznaczone do obrony, świadczyć o tym mogą liczne otwory w ścianach. Wieża miała 20 m wysokości i 8 m szerokości.

Wieża południowa wznosiła się na 21,5 m i miała 8,5 m szerokości o cylindrycznym kształcie. Pełniła m.in. funkcję więzienia, gdyż fundamenty zostały pogłębione a dno wyłożone kamiennymi płytami. Więźniów prawdopodobnie spuszczano na linach z otworu w podłodze na I piętrze, tu też znajdowały się schody na kolejne kondygnacje. Wieża ta była na pewno także strażnicą, gdyż z jej szczytu rozpościera się wspaniały widok na rozległą nadwiślańską dolinę, ma najmniej cech obronnych a także nie ma śladów hurdycji.

Wieża zachodnia była najmniejsza (16,5 m) położona ok. 55m na zachód od wieży bramnej. Spełniała funkcję obronną, lecz w mniejszym stopniu była narażona na ataki niż wieża bramna. Niski parter(piwnica) służył zapewne za pomieszczenie gospodarcze. Na piętrze pierwszym i drugim znajdował się arsenał zamkowy. Ostatnia kondygnacja stanowiła strażnicę, cztery okna umożliwiały obserwację podgrodzia, osady i traktu.

Dziś można zobaczyć wszystkie trzy wieże. Baszta wjazdowa jest udostępniona do zwiedzania. Zachowały się tam oryginalne oraz sklepienie między kondygnacjami (zrekonstruowane w latach 1928-29).Również można wejść do wieży południowej. Nie zachowały się sklepienia. Poruszamy się po zniszczonych schodach, a ona sama ze szczytu przypomina nam studnię. Zachowała się także duża część murów północnych oraz wschodnich. Nie zachował się mur obwodowy między basztą południowa a zachodnią, kościół, mosty zwodzone oraz budynki mieszkalne i gospodarcze.

Po przyłączeniu Mazowsza do Korony w 1526 roku ziemię objął Zygmunt Stary, Rozpoczęły się prace związane z rozbudową Zamku. Wieże i kurtyny zostały nadbudowane, zbudowano budynki mieszkalne oraz pałac na życzenie królowej Bony, która otrzymała ziemię czerską tytułem oprawy. Królowa z upodobaniem uprawiała winnice, na skarpie Góry Zamkowej.

Wiele miast, w tym również Czersk, w tym okresie cierpiał na liczne pożary. Największy z nich wybuchł w 1540 r. był on na tyle wielki, że Zygmunt August zdecydował się na zwolnienie mieszczan z konieczności płacenia podatków przez okres czterech lat. Jak dowiadujemy się z lustracji przeprowadzonej w 1564 r. jeszcze po niezakończonej odbudowie po klęskach Czersk liczył 193 domy. Można się, zatem domyślać, że istniały przedmieścia, rozwijające się wzdłuż ulic Warszawskie i Wareckiej. Prawdopodobnie poza obrębem miasta średniowiecznego znajdował się kościół św. Ducha oraz kościół św.Jakuba.

Dzień 6.04.1656 r. jest dniem rozpaczy dla miasta. Resztki dywizji szwedzkiej pobitej przez Stefana Czarneckiego pod Warką chronią się w zniszczonym już Zamku czerskim. Szwedzi palą okoliczne domy, kościół parafialny i kościół św. Ducha. Przez kolejne 12 lat kozacy oraz wojska węgierskie Rakoczego dokonują kolejnych zniszczeń. „Na domiar nieszczęść wybuchła wśród ludności „morowa zaraza”, która pozostawiła przy życiu zaledwie 13 osób”. Lustracja przeprowadzona w 1660 r. w sposób dokładny opisuję wielkość zniszczeń i ogrom strat, jakie poniósł Czersk – ocalało tylko 20 domów.

Marszałek Franciszek Biliński pełniący funkcję starosty czeskiego, podjął decyzję o odbudowie Zamku i miasta w Czersku. Połączył on Wzgórze Zamkowe i Kościelne murowanym mostem. Niestety jego następcy nie kontynuowali prac budowniczych. Pod koniec roku XVIII miasto było ruiną.

W 1795 r. Czersk trafia pod zabór pruski. Sądy wraz z liczną palestrą zostają przeniesione do Góry Kalwarii, oraz wydany nakaz rozbiórki-, co na szczęście nie zostało ukończone. Za skonfiskowaną wieś Linin rząd pruski wybudował 1805r. kościół parafialny pod Wezwaniem Przemienienia Pańskiego na Wzgórzu Środkowym, z cegieł pochodzących z rozbiórki Zamku. Wraz ze wzrostem znaczenia nieopodal położonej Góry Kalwarii malało znaczenie Czerska jako ośrodka administracyjnego. Ostatecznie w 1869r. władze rosyjskie pozbawiły Czersk statusu miasta.

Oprócz Zamku w Czersku warto jeszcze zobaczyć kościół parafialny pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego został zbudowany w latach 1805-1806, z cegły pochodzącej z rozbiórki zamku. Jest on zadośćuczynieniem rządu pruskiego za zabranie parafii wsi Linin.

Kościół został zbudowany na planie prostokąta w stylu neobarokowym. Pod koniec XIX wieku dobudowano zakrystię i skarbiec, a także wieżę, na której szczycie znajduje się dzwon konsekrowany 23 września 1956 roku.

Rzeźbiony drewniany ołtarz wykonany w 1901 roku zdobiony jest przez obrazy: „Przemienienie Pańskie” oraz „Matka Boża Częstochowska”.„Interesująca jest również, pochodząca z początku XIX wieku, klasycystyczna chrzcielnica o kształcie kulistym oraz drewniana ambona, wykonana w połowie XIX wieku przez Wojtasika z Warki”.

Obok kościoła usytuowana jest plebania, wybudowana przez ks. Stanisława Godlewskiego w 1884 roku. Umieszczone są tu akta metrykalna od 1680 roku.Warto również wspomnieć o cmentarzu położonym niedaleko kościoła, gdzie znajduje się murowana kapliczka z połowy XIX wieku. Do niej, jeszcze w 1858 roku przybywali pielgrzymi.

Kolejny etap naszej wyprawy to Warka. Wracamy z Czerska do drogi głównej (nr 79) i skręcamy w nią w lewo. Dojeżdżamy nią do ronda, na którym skręcamy w drogę numer 731, która zaprowadzi nas prosto do celu. Do przejechania mamy około 20 kilometrów.

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z XIII wieku. Warka otrzymała prawa miejskie między 1302 a 1321 rokiem, ponieważ w 1321 roku Książę Trojden, potwierdził fakt istnienia miasta Warka. Miasto rozwijało się głównie jako ośrodek produkcji piwa oraz dzięki handlowi.

Pierwsze źródła historyczne podają nazwę Varca w 1231 roku, w 1508 roku pojawia się już współczesna forma Warka. Geneza nazwy miasta nie jest jednak jednoznacznie ustalona, a wyróżnia się dwie hipotezy. Według pierwszej nazwa miasta powstała od przedrostka war i przypuszczalnie określała miejsce wirów rzecznych. Miasto od wieków słynęło z warzenia piwa, stąd inna teoria głosi, że nazwa Warka pochodzi od słowa „warzyć” (kipieć, kotłować się), co odpowiada jednemu z procesów produkcji piwa. Warka to także piwowarska jednostka miary oznaczająca porcję piwa uzyskanego z jednego warzenia. Funkcjonował również gwarowy rzeczownik war(ka) = ‘warzenie, gotowanie’.

W 1478 roku, książę mazowiecki Bolesław V, nadał Warce przywilej zastrzegający wyłączność dostaw tamtejszego piwa na swój dwór i sprzedaży w piwnicy warszawskiego ratusza. Przywilej ten został potwierdzony przez księcia w roku 1483. XVI wiek to okres dalszego rozkwitu miasta. O wysokim rozwoju piwowarstwa w Warce świadczy liczba piwowarów wykazana w lustracji dóbr królewskich. Wynika z niej, że w roku 1577, w Warce zamieszkiwało 30 piwowarów. Dla porównania, w znacznie większej Warszawie, było w tym czasie 38 mistrzów piwowarskich. Warka była wówczas drugim co do wielkości ośrodkiem piwowarskim w Księstwie Mazowieckim, a warzone tam piwo doceniane było m.in. przez takie osobistości ówczesnej Europy jak papież Klemens VIII .

W czasie potopu szwedzkiego, regimentarz Stefan Czarniecki pobił w 1656 w bitwie pod Warką wojska szwedzkie.

Od 1795 miasto w zaborze pruskim. W latach 1807-1815, Warka leżała w Księstwie Warszawskim, potem w Królestwie Polskim. W czasie II wojny światowej miasto prawie doszczętnie zniszczone w wyniku działań na przyczółku warecko-magnuszewskim. Nad Warką swój pierwszy lot bojowy odbył pułk lotnictwa myśliwskiego Warszawa stworzony przy armii polskiej na wschodzie.

Tradycje piwowarskie w Warce sięgają piętnastego stulecia. Już wtedy na terenie dzisiejszego miasta Warka produkowany był napój alkoholowy na bazie jęczmienia. W roku 1478 miasto otrzymało od Księcia Mazowieckiego, Bolesława V, przywilej zastrzegający wyłączność dostaw tamtejszego piwa na swój dwór i sprzedaży w piwnicy warszawskiego ratusza.

Przekazy historyczne, legendy i utwory literackie potwierdzają fakt, iż piwo z Warki, które ceniono za smak, klarowność i kolor gościło na stołach całego kraju podczas najważniejszych uczt i biesiad. Książę mazowiecki Bolesław V w dowód uznania nadał przywilej zastrzegający wyłączność dostawy wareckiego piwa na swój dwór (1483). Na początku XVII wieku, Jędrzej Święcicki, geograf i historyk Mazowsza, pisał, że „Pomyślność Warki stała przede wszystkim piwem…”.

Z piwem Warka związana jest legenda dotycząca nuncjusza papieskiego Hipolita Aldobrandiniego, późniejszego papieża Klemensa VIII. Przebywając w Polsce bardzo zasmakował w wareckim piwie. Twierdził iż, „było wyborne, szczypiące, z koloru i smaku do wina podobne”. Po powrocie do Rzymu poważnie zachorował. Gdy na łożu boleści wyszeptał "...sancta piva di Polonia... sancta biera di Warka...", obecni przy nim duchowni, sądząc, że chodzi o jakąś nieznaną świętą, zaczęli się modlić: "Santa Piva ora pro nobis" ("Święta Pivo, módl się za nami"). Chory, słysząc to, wybuchnął śmiechem. W rezultacie wrzód, z powodu którego cierpiał, pękł i Aldobrandini zaczął zdrowieć.

W Warce warto obejrzeć:

1. barokowy kościół parafialny św. Mikołaja z lat 1603-61
2. klasycystyczny ratusz z 1821 r.
3. Dworek szlachecki z XIX wieku (ul. Długa)
4. na cmentarzu grób płk Piotra Wysockiego
5. pomnik – miejsce po domu "na wójtostwie", gdzie mieszkał (od 1857) i zmarł (1875) płk. Piotr Wysocki (dom Piotra Wysockiego spłonął w 1939 r.)
6. stanowisko archeologiczne w Starej Warce (5 km od miasta)
7. w dzielnicy Winiary pałac Pułaskich z końca XVII wieku, a w nim Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego (pamiątki po Pułaskim, udział Polaków w walkach o niepodległość Stanów Zjednoczonych)
   
   • park wokół pałacu
   • pomnik Kazimierza Pułaskiego
8. barokowy kościół Matki Boskiej Szkaplerznej z lat 1652-1746 (dawniej klasztor franciszkański)
   
   • barokowe ołtarze i rokokowa ambona.
   • miejsce pochówku książąt mazowieckich Trojdena I i Konrada II czerskiego i księżnej Danuty Anny, żony Janusza I – XIX w. tablica nagrobna fundacji płk Piotra Wysockiego.
9. pomnik powstańców 1863 na Błoniach, upamiętniający egzekucję płk Władysława Kononowicza i dwóch jego adiutantów, dokonaną przez Rosjan 2 czerwca 1863.
10. pomnik pomordowanych na Wschodzie- Krzyże Katyńskie.
11. ohel cadyka Izaaka Kalisza niedaleko mostu kolejowego posadowiony na przedwojennym kirkucie
12. armata z września 1939 r. wydobyta przez jednego z rolników. Została odnowiona (ale zachowano np. ślady po pociskach). Można ją zobaczyć przy strzelnicy Klubu Oficerów Rezerwy (obok stadionu KS Warka).

Teraz wyruszamy do Kozienic. Opuszczamy Warkę drogą numer 730, w Głowaczowie skręcamy w lewo, w drogę numer 48, którą dojedziemy prosto do Kozienic. Tym razem mamy do przejechania 38 kilometrów.

Kozienice to miasto malowniczo położone na trasie szerokiej i dzikiej doliny środkowej Wisły, na skraju starej Puszczy Kozienickiej obfitującej w jagody i grzyby.

Początek osadnictwa sięga X-XI wieku. Tu zatrzymywał się w czasie polowań i podróży z Krakowa na Litwę król Władysław Jagiełło. W 1467 roku urodził się tutaj król Zygmunt Stary. W 1549 roku król Zygmunt August nadał Kozienicom prawa miejskie.

W 1429 roku nazwa miasta zostaje zapisana jako Coszinicze, co należy czytać jako Kozinice. Obecna forma pojawia się po raz pierwszy w zapiskach z 1569 roku, jako Kozienycze. Przeobrażenie nastąpiło poprzez zmianę grupy -in- w -en-, co było częstym zjawiskiem w ówczesnej polszczyźnie. Nazwa pochodzi od nazwy osobowej Kozina, istnienie osoby o takim imieniu, nazwisku lub przezwisku jest potwierdzone przez źródła historyczne.

Pierwsza wzmianka o Kozienicach pochodzi z 1206 r. kiedy wraz z sąsiednimi wsiami nadane zostały klasztorowi Norbertanek w Płocku. Włości te były jednak znacznie oddalone od Płocka, więc Kozienice w drodze zamiany stały się własnością królewską i pozostały nią aż do rozbiorów. W 1326 roku wieś Kozienice została przeniesiona na prawo magdeburskie przez Władysława Łokietka. Miejscowość położona na skraju Puszczy Kozienickiej przy trakcie z Wilna do Krakowa została jednym z ulubionych miejsc polowań króla Władysława Jagiełły, który przebywał tu 10 razy. Prawdopodobnie dla niego też wzniesiono tu drewniany dwór myśliwski, a sam król w 1394 ufundował tu kościół. Bliskość puszczy i dostęp do drewna pozwoliła na budowę tutaj mostu pontonowego, który po spławieniu do Czerwińska pozwolił wojskom polskim pomiędzy 30 czerwca a 3 lipca 1410 roku na przeprawę przez Wisłę w czasie Wielkiej wojny z zakonem krzyżackim.

W 1467 roku w dworze urodził się wnuk Władysław Jagiełły, późniejszy król Zygmunt I Stary, co upamiętnia do dziś kolumna wzniesiona w 1518 – najstarszy pomnik świecki w Polsce. W 1507 mieszkańcy Kozienic poprosili o prawa miejskie. 8 stycznia 1549 roku król Zygmunt II August wydał na sejmie w Piotrkowie przywilej dla wojewody ruskiego i starosty radomskiego Piotra Firleja z Dąbrowicy na założenie miasta na części gruntów kozienickich, a w 1550 wydany został drugi przywilej lokacyjny. W 1557 król Zygmunt August ufundował tu parafię i uposażył plebana, w roku 1558 Kozienice otrzymały przywilej na organizowanie jarmarków.

W 1652 miasto spustoszyła epidemia cholery. W czasie potopu szwedzkiego 6 kwietnia 1656 doszło do zwycięskiej dla Polaków bitwy pod Kozienicami, ale w 1657 i 1704 miasto zostało kolejno zniszczone przez wojska Jerzego Rakoczego i szwedzkie.

W 1764 powstał tu skład soli dla całego powiatu radomskiego, a w 1779 miasto otrzymuje przywilej na 12 jarmarków rocznie. W 1782 miasto o przeważnie drewnianej zabudowie zostaje zniszczone przez pożar i dzięki królowi odbudowane głównie jako murowane. W latach 1784-1788 powstała tu największa w Rzeczypospolitej fabryka broni palnej (wytwarzała świetne tzw. sztucery kozienickie), a samo miasto praktycznie od nowa lokowane zyskało murowaną zabudowę. Odbudową i przebudową miasta zajął się Stanisław August Poniatowski (wg projektu Jana Fontany). W 1792 roku w czasie wojny polsko-rosyjskiej pod Kozienicami stało polskie wojsko pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego.

Bardzo ważnym wydarzeniem było utworzenie powiatu kozienickiego w 1867 r. Dzięki temu została wybudowana droga do Radomia. Wzniesiono też koszary, przebudowano i rozbudowano pałac. Działała fabryka blachy, garbarnia, browar i młyny. W 1897 r. Kozienice zamieszkiwało 6391 osób, w tym 3764 Żydów.

W 1902 r. przyszedł w Kozienicach na świat Zygmunt Lederman-Lednicki, znany skrzypek i dyrygent. W 1926 r. ukończył Warszawskie Konserwatorium Muzyczne. Był jednym z dyrygentów Polskiego Radia.

W czasie rozbiorów w mieście stacjonował 25 Smoleński Pułk Piechoty, przeniesiony później do Woroneża. Podczas II wojny światowej działały w okolicach oddziały partyzanckie (gł. Bataliony Chłopskie), a w mieście znajdowało się getto. Obecnie rozwój miasta związany jest z budową Elektrowni Kozienice i towarzyszących zakładów. Obecnie Kozienice przekształcają się z ośrodka przemysłowego w ośrodek rekreacyjno-sportowy.

Ciekawe miejsca:

1. Zespół parkowo-pałacowy:
   
   • Muzeum Regionalne
   • Pomnik upamiętniający narodziny Zygmunta Starego
   • Pomnik partyzantów Batalionów Chłopskich
   • Pozostałości grobowca rodziny Dehnów
2. Hamernia (kuźnia) z czasów stanisławowskich
3. Puszcza Kozienicka z licznymi rezerwatami ("Królewskie źródła", "Brzeźniczka")
4. Jezioro Kozienickie z muszlą koncertową (od 2002 r. odbywa się tu Ogólnopolski Festiwal Piosenki im. Bogusława Klimczuka)
5. kościół parafialny Świętego Krzyża, 1868-1869, z dwoma ołtarzami rokokowymi i obrazami z XVII wieku,
6. cmentarz parafialny rzymsko-katolicki, połowa XIX wieku,
7. cmentarz żydowski, XVI-XX wiek,
8. kramy kupieckie drewniano-murowane, połowa  XIX wieku.

Nieopodal Kozienic rozciąga się Puszcza Kozienicka, w której przeważają dęby, graby, buki, jodły i świerki. Występuje tu ponad 240 gatunków ptaków (m.in. orlik krzykliwy i bocian czarny) oraz liczne gatunki ssaków, płazów i gadów, w tym chronionych (m.in. żółw błotny i bóbr europejski).

Opuszczamy Kozienice drogą numer 79 i udajemy się do Czarnolasu. W miejscowości Policzna skręcamy w lewo, w drogę lokalną, która doprowadzi nas do Czarnolasu. Do przejechania mamy 23 kilometry.

Nazwa wsi pochodzi od grądów jodłowych, powszechnie w Puszczy Kozienickiej zwanych "czarnym lasem", obecnie nie występujących w okolicy. Istniała już prawdopodobnie w XIV w., a w końcu XV w. przeszła jako posag w ręce Kochanowskich. Jan Kochanowski otrzymał połowę wsi w spadku po rodzicach w 1559, a na stałe przeniósł się tu około 1571. We dworze czarnoleskim powstały jego największe dzieła: Pieśń świętojańska o Sobótce, Odprawa posłów greckich, Treny oraz tłumaczenia Psalmów. W 1761 wykupił Czarnolas Józef Jabłonowski i rozpoczął starania o zachowanie dla potomnych pamięci o siedzibie poety.

Na miejscu, gdzie według tradycji miał stać dworek Kochanowskiego, wznosi się neogotycka kaplica z lat 1826-1846, Murowany dworek zbudowano około 1870 dla Władysława Jabłonowskiego, prawdopodobnie na miejscu dawnego dworu Raczyńskich z 1789, a spalonego w 1853. Od 1961 w dworku, gruntownie przebudowanym w latach 1979-1980, mieści się Muzeum Jana Kochanowskiego.

W muzeum znajdują się nieliczne, zachowane po poecie pamiątki: drzwi metalowe z herbem Korwin i inicjałami JK, pochodzące prawdopodobnie ze skarbczyka spalonego w 1720 oraz wyściełany kurdybanem fotel poety.

Dwór otacza piękny, romantyczny park, w którym z dawnego założenia zachowały się stawy. W parku zachowały się liczne lipy, graby, egzotyczne gatunki drzew oraz dąb - pomnik przyrody. W miejscu słynnej lipy stoi XIX-wieczny, kamienny obelisk z symbolicznym sarkofagiem Urszulki, popiersiem Piotra Kochanowskiego, bratanka Jana (niesłusznie przypisywanym Janowi) oraz zniekształconym fragmentem Trenu XIII. Przed dworem stoi okazały pomnik Jana Kochanowskiego, dłuta Mieczysława Waltera, wzniesiony z okazji 450 urodzin poety.

Kolejny etap naszej wycieczki to Zwoleń. Opuszczamy Czarnolas tą samą drogą i wracamy do drogi nr 79, w którą skręcamy w lewo. Do Zwolenia mamy 14 kilometrów.

Zwoleń powstał na gruncie wsi Gotardowa Wola w latach dwudziestych XV wieku, na mocy przywileju wydanego przez króla Władysława Jagiełłę. Datowane dokumenty lokacyjne z 1425 roku poświadczają zaawansowany już stopień zasadzenia osady.

Lustracja miasta z 1564 roku potwierdza ważność szlaku komunikacyjnego biegnącego z Lublina przez Zwoleń do Radomia i Wielkopolski. Ważnym czynnikiem do intensywnego rozwoju miasta było rzemiosło, które już w 1555 roku otrzymało prawo zrzeszania się w cechy.

W latach 1566-1575 Jan Kochanowski pełnił tu funkcję prebendarza. W wyniku potopu szwedzkiego Zwoleń poniósł ogromne straty materialne i ludzkie, które zaważyły na jego dalszych losach i spowodowały, że miasto nie powróciło już do dawnej świetności. W 1800 roku przebywał tu, wraz ze swym sztabem, książe Józef Poniatowski. Po likwidacji Księstwa Warszawskiego i utworzeniu w 1815 roku Królestwa Polskiego, Zwoleń wszedł w jego skład.

Od tego momentu zmienił się ustrój miasta, wprowadzono urząd burmistrza wraz z jego ławnikami. Za udział w powstaniach narodowych władze carskie zdegradowały Zwoleń do miasta osady. Efektem tego był zastój ekonomiczo-gospodarczy.

10 VI 1925 roku decyzją Rady Ministrów Zwoleń ponownie zostaje wpisany w poczet miast.
Wybuch II wojny światowej okazał się tragiczny w skutkach, miasto zostało zniszczone w 90%. Za udział w ruchu oporu mieszkańcy Zwolenia i okolic trafili do więzień, a także ginęli w katowniach gestapo.

Dalsza historia Zwolenia to dźwiganie się z pożogi wojennej. Przykładem tego może być powołanie w pierwszych miesiącach po ustaniu działań wojennych Gimnazjum przekształconego później w Liceum Ogólnokształcące. Uruchomiono również średnią szkołę rolniczą.

30 IX 1954 roku w Zwoleniu zostaje utworzony powiat, podnosi to znacznie rangę miasta. Powstają dogodne warunki do rozwoju infrastruktury gospodarczej i przemysłowej. Powstaje filia Zakładów Metalowych "Łucznik" oraz Zakłady Mięsne.

W latach 1970-1972 Zwoleń zdobył I miejsce w konkursie "Mistrz Gospodarności". Po likwidacji powiatu 21 sierpnia 1975 roku gmina i miasto zostają połączone w jedną jednostkę administracyjną. W skład gminy weszło 28 okolicznych wsi. Na podstawie ustawy z marca 1990 roku o terenowej organizacji rządowej w dniu 1 sierpnia 1990 roku zostaje utworzony w Zwoleniu przez Szefa Rady Ministrów Urząd Rejonowy, obejmujący swym zasięgiem 7 gmin w tym miasta Zwoleń i Lipsko. Od 1999r. Zwoleń jest siedzibą Starostwa Powiatowego.

W Zwoleniu warto zobaczyć:

1. kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego z kaplicami Kochanowskich, w podziemiach której spoczywają szczątki Jana Kochanowskiego wraz z rodziną oraz Owadowskich spokrewnionych z Kochanowskimi, siedziba parafii pod tym samym wezwaniem
2. pomnik Jana Kochanowskiego z Urszulką, przy Gimnazjum, od ulicy Kościelnej
3. pomnik Jana Kochanowskiego w centralnej części parku na placu Jana Kochanowskiego
4. pomnik Władysława Jagiełły przy Szkole Podstawowej na ulicy Ludowej
5. ściana straceń w północno-wschodniej części placu Jana Kochanowskiego.

Kolejnym punktem na trasie naszej wycieczki jest Iłża. Opuszczamy Zwoleń drogą nr 79 i w Lipsku skręcamy w prawo, w drogę lokalną nr 747. Do przejechania mamy około 50 kilometrów.

(http://pl.wikipedia.org) Iłża istniała już we wczesnym średniowieczu, od XII wieku do 1789 roku była  to własność biskupów krakowskich. Osada zniszczona w 1241 i 1260 roku w czasie najazdów tatarskich. Prawa miejskie otrzymała w 1294 roku na prawie magdeburskim. Już w XIII wieku istniał tu gród obronny, a około 1340 roku wzniesiono tu z miejscowego kamienia zamek staraniem biskupa Jana Grota, z czasem rozbudowywany. Miasto stanowiło centrum biskupiego klucza dóbr iłżeckich liczącego 2 miasta i 14 wsi.

W XV wieku zasłynęła ceramika iłżecka i powstał miejscowy cech garncarzy. Rozwój miasta w XVI-XVII wieku w związku z ogólnym rozwojem handlu w kraju, a samo miasto znajdowało się na szlaku handlowym z głębi kraju w kierunku do portów na Wiśle w Solcu, Zawichoście i Sandomierzu i dalej do Gdańska.

W 1576 roku miasto zyskało ratusz na rynku, który w XVII wieku zyskał wieżę wzniesioną z nakazu biskupa Marcina Szyszkowskiego. Na iłżeckim zamku gościli polscy królowie: Władysław Jagiełło, Aleksander Jagiellończyk, Zygmunt III Waza i Władysław IV, a także biskupi, uczeni i wybitni humaniści, jak choćby Jan Kochanowski. W XVII wieku nadal kwitło tu garncarstwo, w latach 1615-1619 miejscowi kupcy dostarczyli kupcom krakowskim 312 transportów garnków.

Upadek miasta rozpoczął potop szwedzki i najazd wojsk Jerzego II Rakoczego w latach 1655-1660, w wyniku czego miasto i zamek uległy zniszczeniom. 17 lipca 1789 r. Iłża przeszła na własność skarbu państwa. Po III rozbiorze Polski w zaborze austriackim, w latach 1809-1815 w Księstwie Warszawskim, a po jego upadku w Królestwie Kongresowym w zaborze rosyjskim aż do 1915 r.

W 1823 roku w Iłży osiedlił się Żyd z Anglii, Levi Selig Sunderland, który założył tu słynną fabrykę fajansu. W 1831 w czasie powstania listopadowego miasto ponownie ulega zniszczeniom w czasie zwycięskiej dla powstańców bitwy stoczonej tu 9 sierpnia 1831 r. W 1850 powstaje tu gmina żydowska i w 1857 jest tu już 521 Żydów, czyli 26% ówczesnej ludności miasta. W 1864 dochodzi tu do bitwy w czasie powstania styczniowego dnia 17 stycznia 1864. W ramach sankcji carskich za udział mieszkańców w powstaniach miasto traci prawa miejskie w 1867 roku. Pomimo tego jako osada jest siedzibą powiatu iłżeckiego utworzonego w 1866 roku. W 1870 powstaje tu synagoga w Iłży, a w 1897 Żydzi stanowią już 49% ogółu mieszkańców. W 1903 w wyniku pożaru przestaje istnieć fabryka fajansu. W czasie rewolucji 1905 roku Iłża znalazła się w granicach tzw. Republiki Ostrowieckiej.

W 1915 w czasie I wojny światowej miasto znów ulega zniszczeniom w czasie walk rosyjsko-niemieckich, gdzie w rejonie Iłży i Pakosławia walczy Legion Puławski. W 1918 z podupadłego miasta przeniesiono siedzibę powiatu iłżeckiego do Starachowic. W 1921 miasto odzyskuje prawa miejskie i w okresie międzywojennym odbudowuje się i rozwija.

W czasie wojny obronnej w 1939 w dniach 8-9 września ma miejsce bitwa z Niemcami polskiego Zgrupowania Południowego Armii Odwodowej Prusy, w wyniku której zostają rozbite polskie dywizje. W 1941 powstaje tu żydowskie getto, zlikwidowane w 1942 przez wywóz do obozu zagłady w Treblince. W okresie okupacji hitlerowskiej rozwija się miejscowy ruch oporu - powstaje Oddział Iłżecki ZWZ AK, mieściła się tu też Komenda Obwodu BCh o kryptonimie 3. Silne wpływy mieli tu też komuniści z GL i AL (organizacja Świt). Partyzanci z AL zajmują Iłżę w dniach 16-17 maja 1944 i przeprowadzają akcję zaopatrzeniową. 16 stycznia 1945 r. wkroczyły do miasta wojska radzieckie Pierwszego Frontu Białoruskiego. W 1945 kadry nowej władzy ludowej w Radomiu pochodziły właśnie z oddziałów AL i GL rejonu iłżecko-starachowickiego.

W okresie powojennym miasto kolejny raz podnosi się ze zniszczeń, a silne tradycje garncarskie kultywuje Spółdzielnia Chałupnik, która eksportuje swoje wyroby m.in. do

Australii, Francji, USA, ZSRR i RFN. Miasto jednak pozbawione jest przemysłu i jako znajdujące się na uboczu już w okresie PRL powoli się wyludnia na rzecz Starachowic.
Od 1987 odbywają się tu Dni Leśmianowskie dla upamiętnienia związków wybitnego poety Bolesława Leśmiana z tym miastem oraz jego twórczości. Od 1997 w ruinach zamku biskupiego w Iłży odbywa się corocznie turniej rycerski (początek maja).

W czasie pobytu w Iłży koniecznie trzeba zobaczyć:

Zamek biskupi w Iłży - na Górze Zamkowej, w parku im. D. Czachowskiego pozostałości kamiennego zamku biskupów krakowskich, wzniesionego około 1340 r. przez biskupa Jana Grota, przekształconego około 1560 r. w renesansową rezydencję

• okrągła wieża bez szczytu z XIII wieku,
• podstawa kwadratowej wieży z XIV wieku,
• ślady wjazdu - filary mostu wjazdowego,
• jedna ściana zewnętrzna z kluczowymi strzelnicami.

Kościół farny Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny - W miejscu nieistniejącego obecnie kościoła gotyckiego, który stał już w 1326 r., rozpoczęto w początkach XVII w. budowę nowego. W pierwszej fazie, około 1603 r. wystawiono prezbiterium, nawiązujące stylowo do tradycji późno gotyckich. Następnie w latach 1625-1634 r. powstał wczesnobarokowy (z wyjątkiem podziałów sklepiennych), trójnawowy korpus główny. Wielokrotne zniszczenia w latach 1655, 1657 i 1740 i następujące po nich odbudowy nie zatarły istotnych cech obu - różniących się stylowo - członów budowli. W 1629 r. do ściany południowej kościoła dobudowano manierystyczną kaplicę (pod wezwaniem Św. Krzyża) na kwadratowym planie z okrągłą kopułą i wieńczącą ją latarnią. Kaplica nosi nazwę "Kaplicy Szyszkowskich" od nazwiska fundatora, biskupa Marcina Szyszkowskiego. We wnętrzu kościoła zwraca uwagę stiukowa dekoracja sklepienia, pochodząca z pierwszej połowy XVII w. oraz wczesnobarokowy ołtarz główny z 1629 r. - przykład dobrej roboty snycerskiej. W czasie zwiedzania kościoła należy zwrócić uwagę na:

• wczesnobarokowe ołtarze (boczny - marmurowy, przeniesiony z katedry wawelskiej),
• w nawie głównej stiukowa dekoracja sklepienia z XVII wieku,
• piękne portale: piaskowcowe i kamienne z kartuszami herbowymi oraz marmurowy portal wejściowy do kaplicy z 1629 r.,
• marmurowa tablica inskrypcyjna w późnorenesansowym obramowaniu z piaskowca,
• późnorenesansowa kaplica św. Krzyża, zbudowana z ciosów w 1629 r.,
• pięciokondygnacyjna barokowa dzwonnica z 1758 r.
• zabudowania parafialne z XVII wieku, w bibliotece 150 tomów starodruków z XV-XVIII wieku o tematyce teologicznej

Jeśli znajdziemy jeszcze chwilę, to warto ją poświecić na zobaczenie Kościoła Św. Ducha z 1448 roku, odbudowanego 1922, z łamanego kamienia; dawnego budynku szpitalnego z 1754 roku, powstałego w miejscu poprzedniego z XV wieku, od 1980 roku jest to Muzeum Regionalne; cmentarza parafialnego na wzgórzu Św. Leonarda - czynnego od 1832 roku z mauzoleum poległych w 1939 roku oraz grodziska „Kopiec Tatarski” przy drodze do Chwałowic.

Opuszczamy Iłżę i udajemy się do Skaryszewa. To będzie krótki, zaledwie 19 kilometrowy odcinek. Z Iłży wyjeżdżamy na północ drogą numer 371.
 
Pierwszy wiarygodny przekaz historyczny o Skaryszewie pochodzi z 1198 roku – dotyczy on przejścia osady na własność klasztoru Bożogrobców w Miechowie. Uzyskanie od Kazimierza Sprawiedliwego wolności targowej, dla targu w Skaryszewie w drugiej połowie XII wieku. Wolność targowa była dla osady skaryszewskiej pierwszym prawem typu lokacyjnego, które należy uważać za świadectwo osadnictwa na prawie polskim. Prawa miejskie Skaryszew otrzymał w 1264 roku.

Na rynku wybudowany zostaje ratusz przed rokiem 1618, na wschodnim obrzeżu miasta powstaje szpital w 1629 roku. W czasie wojen szwedzkich miasto zostaje spalone, drugi pożar niszczy zabudowę w 1670 roku. Po zniszczeniach tego wieku miasto liczy tylko 363 mieszkańców i na długi okres traci znaczenie jako ośrodek miejski. Dopiero XVIII wiek przynosi ożywienie gospodarcze miasteczka. Z 1787 r. pochodzą pierwsze wzmianki o Żydach osiedlających się w mieście.

Pomimo zakazu osiedlania się Żydów w Skaryszewie, obowiązującym do 1862, w 1827r. mieszkało ich w nim około 82. Po upadku powstania styczniowego Skaryszew utracił prawa miejskie w 1870 roku. Synagoga w Skaryszewie powstała około 1900 r. Żydowski cmentarz powstał wcześniej, bo już w drugiej połowie XIX w.

W 1921 r. Skaryszew liczył około 2072 mieszkańców, z czego było 820 Żydów[3]. Prawa miejskie Skaryszew odzyskał w 1922 roku. Skaryszew przeżywa szybki rozwój demograficzny i gospodarczy. Rozwija się rzemiosło, natomiast upada znaczenie jarmarków i targów. Jako siedziba gminy i lokalny ośrodek rzemieślniczo – usługowy miasto otrzymuje nowe obiekty administracyjne, usługowe i mieszkalne. Przeprowadzona w 1938 roku komasacja wprowadziła nowe ulice i nowe targowisko.

II wojna światowa przyniosła duże zniszczenia miasta. W marcu 1941 r. do Skaryszewa przesiedlono część Żydów z Przytyka. 18 stycznia 1942 powołano do życia liczącą siedem osób Żydowską Służbę Porządkową w Skaryszewie. Getto w Skaryszewie powstało w kwietniu 1942 r. Mieszkało w nim, zależnie od okresu, pomiędzy 400 a 1200 ludzi. Miały miejsce egzekucje Żydów w radomskim więzieniu za opuszczanie terenu getta w Skaryszewie. W Skaryszewie istniała delegatura radomskiego komitetu Żydowskiej Samopomocy Społecznej. Skaryszewskie getto zostało zlikwidowane w drugiej połowie sierpnia 1942 r., kiedy wszystkich mieszkańców wywieziono do getta w Szydłowcu, a stamtąd 23 września do obozu w Treblince.

Po wyzwoleniu w 1945 roku z okupacji hitlerowskiej Skaryszew nadal jest miastem rolniczo-rzemieślniczym z niewielkim zapleczem produkcyjnym. Miasto wzbogaciło się w nowe obiekty mieszkalne i usługowe oraz administracyjne.

Skaryszew słynie z "Wstępów Skaryszewskich" czyli  jarmarku konnego, który jest organizowany w Skaryszewie bez przerw od roku 1432 (według legendy przywilej targowy nadał sam Władysław Jagiełło w podzięce za dostarczenie koni walczącym w Bitwie pod Grunwaldem). Jarmark był organizowany w maju, w święto Wniebowstąpienia Pańskiego.

W roku 1633 król Władysław IV w dekrecie zezwolił by targi koni były w mieście organizowane w pierwszy (wstępny – stąd nazwa) poniedziałek po Środzie Popielcowej, I tradycja ta pozostała do dzisiejszego dnia. Drugi dzień targów (wtorek) był dniem "poprawin".
Jarmark ten jest do dziś dnia jednym z najstarszych, najsłynniejszych i najpopularniejszych tego typu targiem w Europie.

Godny uwagi jest rówież pochodzący z XVII w. kościół Św. Jakuba, a w nim kopia obrazu Van Dycka „Naigrywanie". Charakterystyczne dla architektury miasteczka są domy z tzw. bramą wjazdową. Dzięki zadaszeniu można było „w bramie" pozostawić konia i zaprzęg bez względu na pogodę. W Odechowie można zwiedzie zabytkowy kościół, którego początki sięgają czasów Jana Długosza, natomiast na pobliskim cmentarzu jest kilka nagrobków z początku XIX w. opatrzonych szczegółowymi inskrypcjami. W Gębarzowie po dworskich zabudowaniach pozostały zaledwie nieliczne ślady, ale istniejący do dziś park ma duże walory zabytkowe i przyrodnicze.

Będąc w tych stronach warto zobaczyć znajdujący się w Makowie zespół dworski z XVIII i XIX w. Składają się nań: dwór, spichlerz, lamus i gorzelnia (w otoczeniu parku). Warto się tam wybrać, choćby po to, by zobaczyć klasycystyczny dwór, który jest w stosunkowo dobrym stanie.

Teraz udajemy się do Radomia. Dzieli nas od niego zaledwie 12 kilometrów. Jedziemy znowu na północ drogą numer 371.

(http://www.pl.wikipedia.org) Pierwsze ślady siedlisk ludzkich na terenie dzisiejszego Radomia pochodzą z przełomu mezolitu i neolitu (środkowej i młodszej epoki kamienia) i są datowane na 8000 do 4400 lat przed naszą erą. Odnalezione na terenie obecnego miasta i terenów przyległych pozostałości mają charakter tymczasowych siedlisk zakładanych przez prowadzące koczowniczy tryb życia grupy ludzi. Liczne znaleziska archeologiczne, głównie cmentarzyska, potwierdzają obecność ludzką na tych terenach także w późniejszych epokach brązu, kultury trzcinieckiej i łużyckiej, oraz przeworskiej (epoka żelaza).

Początki osadnictwa na terenie dzisiejszego Radomia datuje się na VIII wiek od momentu powstania w dolinie rzeki Mlecznej osady o charakterze wiejskim, której mieszkańcy zajmowali się hodowlą bydła i trzody, oraz uprawą prosa i pszenicy. Odnaleziono również ślady wytopu żelaza. Pod koniec IX stulecia najprawdopodobniej na skutek podniesienia się poziomu rzeki i zalewania gospodarstw, osada została przeniesiona na pobliskie wzgórze, na którym w X wieku na wzniesiono gród obronny, w kolejnym stuleciu ogrodzono wałem ziemno-drewnianym i fosą. Korzystnie położony na skraju Puszczy Radomskiej, na pograniczu Mazowsza i Małopolski stał się Radom ważnym ośrodkiem administracyjnym wczesnych Piastów. Prawdopodobnie był on miejscem okresowego rezydowania książąt dzielnicowych Henryka Sandomierskiego, Kazimierza Sprawiedliwego i jego syna Leszka Białego.

Nazwa obecnego grodziska Piętrówka wywodzi się od wybudowanego w XII wieku kościoła pw. świętego Piotra, po którym oprócz wzmianek pisanych nie zachował się do dnia dzisiejszego żaden ślad. Wiadomo jedynie, że w 1222 roku oddano go, wraz z uposażeniem, pod opiekę zakonu benedyktynów przybyłych z Sieciechowa. Aktualnie najstarszym zachowanym zabytkiem radomskim jest kościół świętego Wacława pochodzący z XIII wieku, ufundowany prawdopodobnie przez Leszka Białego. Obecna forma budowli odbiega od XIII-wiecznego pierwowzoru, jednonawowej świątyni, ze względu na liczne przebudowy i odbudowy po wielokrotnych pożarach.

Pierwsza wzmianka o Radomiu villam Slavno iuxta Radom, que vocatur Zlauno (łac. wieś Sławno koło Radomia) pojawiła się w 1155 roku w bulli papieża Hadriana IV (tzw. bulla wrocławska). Wymienienie Radomia jako punktu odniesienia dla wsi Sławno dowodzi, że już wówczas musiał się tu znajdować ośrodek administracyjny, prawdopodobnie kasztelania.

Bezpośrednia wzmianka o mieście, a właściwie kasztelanie radomskim Marku pochodzi z roku 1233 roku.

Około 1300 roku Radom otrzymał z rąk Bolesława Wstydliwego średzkie prawo lokacyjne, ale rozkwit miasta datuje się od roku 1350, kiedy to Kazimierz III Wielki dokonał lokacji Nowego Miasta z rynkiem, ratuszem i zamkiem, otoczonego murami obronnymi. Kształt rynku był prostokątny, a układ ulic, wzorowany na gotyckich miastach niemieckich, miał postać szachownicy. Powierzchnia Nowego Radomia wynosiła ok. 9 hektarów, a długość murów ok. 1100 metrów.

Do miasta prowadziły trzy bramy: Krakowska zwana też Iłżecką, Piotrkowska i Lubelska. Mury miejskie wzmacniało ok. 25 prostokątnych, otwartych do wewnątrz miasta baszt. Wewnątrz murów wybudowano nowy kościół pw. św. Jana Chrzciciela (kościół farny). Po między kościołem a fosą wzniesiono Zamek Królewski. Zamek miał postać jednopiętrowego Domu wielkiego, skrzydła gospodarczego i trzech wież obronnych. Jedyną pozostałością po ówczesnym kompleksie zamkowym jest fragment Domu Wielkiego będący dzisiejszą plebanią kościoła farnego.

Jeszcze za życia Kazimierza Wielkiego w 1364 roku zmieniono przestarzałe wówczas prawo średzkie na korzystniejsze magdeburskie i nadano mieszkańcom miasta wiele przywilejów łącznie ze zwolnieniem z podatków.

Głównym czynnikiem na możliwość rozwoju miasta było jego korzystne położenie przy szlakach handlowych z Rusi, Śląska, Wielkopolski i Pomorza. Najważniejszy "szlak wołowy" z Rusi na Śląsk prawdopodobnie przyczynił się do założenia w Radomiu cechu garbarskiego, a później także innych cechów rzemieślniczych.

W roku 1376 Radom stał się siedzibą starostwa, miejscem zjazdów szlacheckich, sejmów, podpisywania umów, przyjmowania posłów. Prawdopodobnie na jednym z takich sejmów obrano Jadwigę Andegaweńską córkę Ludwika Węgierskiego królem Polski (królem, ponieważ polskie prawo nie przewidywało dziedziczenia tronu przez królową).

Okres panowania Jagiellonów był dla Radomia czasem największej świetności. Władysław II Jagiełło nadał miastu szereg przywilejów, m.in. zwalniających jego mieszkańców z opłat celnych na terenie całego Królestwa Polskiego. Także później Jagiellonowie podróżujący między Wilnem i Krakowem niejednokrotnie zatrzymywali się w zamku radomskim, co było dodatkowym bodźcem do rozwoju gospodarczego miasta. 18 marca 1401 podpisano unia wileńsko-radomską potwierdzającą, po wygasłej wraz ze śmiercią Jadwigi unii w Krewie, wolę połączenia Polski i Litwy. Zaraz potem rozpoczęto intensywne przygotowania do wojny z zakonem krzyżackim.

Syn Władysława Jagiełły Kazimierz IV Jagiellończyk, często bywał wraz z żoną Elżbietą Rakuszanką na radomskim zamku przyjmując zagranicznych gości poczynając od posłańców chana tatarskiego, przez posłów króla czeskiego Jerzego pragnącego w 1469 roku ofiarować koronę Czech jego synowi Władysławowi, po swatów księcia Bawarii Jerzego Bogatego przybyłych w 1475 roku z prośbą o rękę Jadwigi Jagiellonki. Wielki mistrz zakonu krzyżackiego Jan von Tieffen złożył 18 listopada 1489 roku na zamku w Radomiu hołd lenny królowi polskiemu.

W latach 1420-1440 tworzył w mieście Mikołaj z Radomia jeden z pierwszych polskich kompozytorów.

Z okresu panowania Kazimierza Jagiellończyka pochodzi jeden z najcenniejszych zachowanych zabytków radomskich, klasztor i kościół Bernardynów, ufundowany wspólnie przez króla i starostę radomskiego Dominika z Kazanowa w 1468 roku. Początkowo zarówno zespół klasztorny jak i wchodzący w jego skład kościół pw. świętej Katarzyny Aleksandryjskiej zbudowano z drewna, ale do 1507 roku cały kompleks był murowany.

Od 1481 roku Radom stał się stałym miejscem rezydowania królewicza Kazimierza, syna Kazimierza Jagiellończyka, który z upoważnienia przebywającego wtedy na Litwie ojca pełnił rolę namiestnika Królestwa Polskiego, na skutek czego przez okres dwóch lat Radom był nieformalną stolicą kraju. Królewicz Kazimierz wkrótce zmarł na gruźlicę i w 1602 roku został kanonizowany, a obecnie jest patronem diecezji radomskiej i miasta Radomia.

Za panowania Aleksandra Jagiellończyka w 1505 roku na sejmie w Radomiu uchwalono konstytucję Nihil novi jeden z najdonioślejszych dokumentów życia politycznego państwa, według której król praktycznie nie mógł nic nowego postanowić bez zgody izby poselskiej i senatu. Na tymże sejmie zatwierdzono również "Statut Łaskiego", stanowiący zbiór przywilejów szlacheckich i kościelnych, oraz praw miejskich, obowiązujących w Królestwie, który odegrał bardzo ważną rolę w życiu prawnym Polski, jako fundamentalny zbiór prawa ziemskiego, aż do rozbiorów.

Na początku XVII stulecia Radom nadal był miastem o dużym znaczeniu administracyjnym i gospodarczym województwa sandomierskiego. W latach 1613-1764 miasto było siedzibą Trybunału Skarbowego Koronnego instytucji sądowo-egzekucyjnej orzekającej m.in. w sprawach zaległych podatków. W tym okresie gościli w Radomiu królowie: Stefan Batory z żoną Anną Jagiellonką, która wielokrotnie bywała w mieście także po śmierci męża, Zygmunt III Waza i August III Sas. Okres ten nie był dobry dla Radomia ze względu na zarazę, która wybuchła w mieście w 1623 zabijając wielu mieszkańców i pożar z 1628 który zniszczył ponad połowę domów. Ogromu zniszczeń dopełnił potop szwedzki, który uniemożliwił powrót miasta do dawnej świetności.

W 1660 po opuszczeniu miasta przez Szwedów i podpaleniu go, pozostało tylko 37 domów i 395 mieszkańców. Jednym z ocalałych po "potopie" budynków jest stojący do dziś dom Gąski, w którym podczas pobytu w mieście stacjonował król szwedzki Karol X Gustaw. Wycofujące się wojska zniszczyły również zamek i znajdujący się poza murami klasztor benedyktynek.

Kolejne lata przyniosły miastu zarazy i pożary jeszcze bardziej pogarszając jego stan i umniejszając znaczenie. Jedynie raz do roku zjazd szlachty z całego kraju na sesje Trybunału Skarbowego chwilowo ożywiał mozolnie podnoszące się z ruiny miasto.

Na przełomie XVII i XVIII stulecia rozwinęła się społeczność żydowska, która była postrzegana przez mieszczaństwo Radomia jako konkurencja, dlatego też na prośbę mieszczan król August III nadał im w 1746 przywilej de non tolerandis Judaeis, który miał doprowadzić do wyprowadzenia się Żydów z miasta. Tak też się stało, ale 40 lat później, na wniosek starosty radomskiego Aleksandra Potkańskiego pozwolono im na powrót, co jakoby miało pomóc w ożywieniu handlu.

W 1682 do Radomia przybywa zakon pijarów, którzy otwierają w mieście szkołę, a w latach 1737-1756 z inicjatywy Antoniego Konarskiego, brata Stanisława, budują kolegium pijarów, budynek według projektu Antonio Solariego.

W 1763 przeniesiono Trybunał Skarbowy Koronny do Warszawy.

W cztery lata później 23 czerwca 1767 zawiązano pod przewodnictwem Karola Radziwiłła konfederację radomską w obronie "wiary i wolności", która uznała carycę Katarzynę II gwarantką ustroju Rzeczypospolitej, oddając jej władzę nad krajem.

Pijarzy prowadzący kolegium przyczynili się do rozwoju oświatowego i kulturalnego regionu. Posiadali doskonałą kadrę z takimi wykładowcami jak: Franciszek Siarczyński, Józef Herman Osiński, Onufry Kopczyński i Franciszek Ksawery Dmochowski.

Ostatnim sukcesem władz Radomia przed I rozbiorem Polski była powołana w 1787, za panowania i pod patronatem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego Komisja Dobrego Porządku (łac. Commisio Boni Ordinis), która miała określić najpotrzebniejsze inwestycje i wyznaczyć kierunek rozwoju miasta, ale sytuacja polityczna kraju uniemożliwiła realizację tych planów.

Pierwszy i II rozbiór pozostawiły Radom w granicach Polski, ale po przegranej insurekcji kościuszkowskiej i III rozbiorze miasto stało się częścią zaboru austriackiego, wchodząc w skład Galicji Zachodniej, i siedzibą cyrkułu.

W 1809 roku Radom znalazł się w granicach Księstwa Warszawskiego, gdzie otrzymał rangę stolicy departamentu. Po klęsce Napoleona I pod Moskwą i jego abdykacji, Księstwo (w tym i Radom) zajęte przez wojska rosyjskie. Rosjanie znacznie zniszczyli miasto, ale mimo to po kongresie wiedeńskim w 1815 roku i utworzeniu Królestwa Polskiego, utrzymano w Radomiu funkcję stolicy regionu – tym razem w postaci województwa sandomierskiego. W dwa lata później powstała w mieście pierwsza świecka szkoła elementarna, a w 1827 Radomskie Towarzystwo Naukowe.

Pierwszy prezydent miasta Józef Królikowski, sprawujący władze od 1815 roku zlecił wyburzenie będących już w stanie ruiny murów miejskich i zasypanie fos i rowów z wodą. Rozpoczęto też brukowanie ulic i remont domów mieszkalnych.

Podczas powstania listopadowego Radom był punktem zbornym i zaopatrzeniowym dla wojsk powstańczych, a po jego upadku władzę nad miastem przejął namiestnik Królestwa Polskiego feldmarszałek Iwan Paskiewicz.

W 1837 roku osiem województw, na które dzieliło się Królestwo Polskie przemianowano na gubernie. Dotychczasowe województwo sandomierskie ze stolicą w Radomiu odtąd zwano gubernią sandomierską, a od 1844 gubernią radomską.

Dużo większą rolę niż w powstaniu listopadowym odegrał Radom w kolejnym zrywie narodowym jakim było powstanie styczniowe. Już na dwa lata przed jego wybuchem organizowano demonstracje patriotyczne, zamieszki uliczne i akcje uprzykrzania życia urzędnikom carskim. Na kilka dni przed wybuchem powstania do Radomia jako stolicy guberni przybył generał Marian Langiewicz, który na czele oddziałów powstańczych stoczył w pierwszym dniu powstania zwycięską potyczkę pod Jedlnią i drugą przegraną pod Szydłowcem.

Powstanie miało charakter wojny partyzanckiej i wobec coraz większej przewagi wojsk rosyjskich, ostatecznie jesienią 1864 roku. Pod koniec powstania poległ w Jaworze Soleckim położonym niedaleko Lipska pułkownik Dionizy Czachowski, którego pochowano poza miastem we wsi Bukowno. Dopiero w 1937 roku prochy bohatera złożono w okazałym mauzoleum przy kościele oo. Bernardynów. Obecnie zniszczony przez Niemców podczas II wojny światowej grobowiec, został odbudowany w innymi miejscu, przy zbiegu ulic Malczewskiego i Wernera.

Od 1867 roku, na początku polskiego pozytywizmu, wybudowano w Radomiu kanalizację. W 1883 ukazał się pierwszy numer "Gazety Radomskiej", a dwa lata później otwarto linię kolejową łączącą Dąbrowę Górniczą z Iwanogradem (obecny Dęblin), która stała się impulsem do rozwoju przemysłu, głównie w branży browarniczej i budowlanej. W 1894 rozpoczęto największe podówczas radomskie przedsięwzięcie architektoniczne – budowę kościoła pw. Opieki Najświętszej Marii Panny, która ukończono w roku 1911. W 1917 powstaje pierwsza garbarnia, która daje początek przemysłowi skórzanemu i obuwniczemu. Na początku XX wieku wybudowano w Radomiu pierwszą na terenie "kongresówki" elektrownię i zainstalowano elektryczne oświetlenie ulic.

W lipcu 1915 Radom został zajęty przez wojska austriackie, co dało możliwość werbowania na terenie miasta i okolic ochotników do tworzonych w Galicji Legionów Polskich. Pierwszy oddział wymaszerował jeszcze w tym samym miesiącu, a kolejne w miesiącach następnych. Trzy lata po zajęciu miasta przez Austriaków, 2 listopada 1918 roku garnizon wojsk okupacyjnych został rozbrojony przez mieszkańców Radomia i ten dzień stał się pierwszym dniem niepodległości miasta.

W okresie II Rzeczypospolitej Radom utracił pozycję ośrodka władzy, stając się w 1932 roku wydzielonym powiatem grodzkim w ramach województwa kieleckiego. Mimo to rozwój miasta nie został powstrzymany. Włączenie Radomia do Centralnego Okręgu Przemysłowego pozwoliło na powstanie fabryki broni, fabryka telefonów, fabryki obuwia, zakładów przemysłu tytoniowego i gazowni miejskiej. W 1933 wybudowano linię kolejową łączącą Radom z Warszawą.

W 1938 roku populacja miasta przekroczyła 90 tysięcy mieszkańców, z których 30% stanowili Żydzi, druga pod względem wielkości grupa narodowościowa Radomia. W tym okresie powstał w Radomiu Teatr Rozmaitości, którego siedzibą był gmach Resursy Obywatelskiej. W mieście działało także wiele kin, bibliotek i wydawnictw prasowych. Od lat 20. stacjonował w mieście 72 Pułk Piechoty, któremu później nadano imię Dionizego Czachowskiego.

Pierwsze bomby spadły na miasto już 1 września 1939. Stacjonujący w Radomiu 72 Pułk Piechoty, wchodzący w skład 28 Dywizji Piechoty Armii Łódź poniósł ciężkie straty w wojnie obronnej 1939.

8 września 1939 r. Niemcy, wkroczyli do miasta. Po zajęciu miasta przez wojska niemieckie i utworzeniu Generalnego Gubernatorstwa utworzono w nim siedzibę jednego z czterech dystryktów. Radom był miejscem licznych egzekucji (głównie w podradomskim Firleju). Po utworzeniu w 1941 r. getta, hitlerowcy zgromadzili w nim ok. 34 000 Żydów, wywiezionych następnie w lipcu 1942 r. do Treblinki. W l. 1942-44 miasto i jego okolice stanowiły teren intensywnych działań podziemnych organizacji i partyzanckich oddziałów. 16 stycznia 1945 r. Radom został wyzwolony przez wojska I Frontu Białoruskiego Armii Radzieckiej.

W Radomiu warto zobaczyć:

• Grodzisko Piętrówka - powstało ok. X w. Siedziba kasztelana radomskiego. Na podgrodziu rozciągała się osada rzemieślniczo-handlowa. Grodzisko zostało częściowo odrestaurowane w 2004 staraniem Społecznego Komitetu Ratowania Zabytków Radomia.
• Kościół św. Wacława  - najstarsza a jednocześnie najbardziej tajemnicza budowla Radomia. Opierając się na niezachowanym do dziś napisu na kamieniu znalezionym w nawie kościelnej datowano go na 1216 lub 1276. W XIX w. popadł w ruinę. Odrestaurowany w latach 1978-1986.
• Kościół farny św. Jana Chrzciciela - kościół ufundowany przez Kazimierza Wielkiego. Wybudowany w latach 1360-1370 w stylu gotyckim.
• Kościół i klasztor oo. Bernardynów - zespół kościelny ufundowany w roku 1468 przez króla Kazimierza Jagiellończyka wspólnie ze starostą radomskim, Dominikiem z Kazanowa. Całkowicie wymurowany do roku 1507. W skład zespołu wchodzi kościół pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej i klasztor z unikalną kuchnią klasztorną.
• Zamek Królewski - wzniesiony w latach 1360-1370 staraniem Kazimierza Wielkiego. Później kilkukrotnie przebudowywany. Zrujnowany podczas potopu szwedzkiego doczekał się tylko częściowej odbudowy. Zachowane elementy zamku obejmują parter i podziemia tzw. "Domu Wielkiego". W ostatnich latach staraniem Społecznego Komitetu Ratowania Zabytków Radomia przeprowadzono na zamku badania archeologiczne oraz częściową rekonstrukcję przypór.
• Mury miejskie - budowane wraz z zamkiem od 1364 przez Kazimierza Wielkiego. Posiadały ponad trzydzieści baszt oraz trzy bramy. Do dziś zachowały się fragmenty jednej z nich (tzw. "iłżeckiej") oraz fragment murów wtopiony w południowe skrzydło Kolegium oo. Pijarów.
• Średniowieczna szkoła parafialna - odkryta zupełnie przypadkiem w 2005 podczas prac badawczych w zespole zabudowy na placu farnym. Niepozorna kamienica, która jak sądzono jest bezwartościową ruderą okazał się kryć pod warstwą tynku stare gotyckie mury. Planowane są kompleksowe prace archeologiczne, które pozwolą m.in. ustalić czas wzniesienia budowli.
• Kolegium oo. Pijarów - wznoszone etapami począwszy od 1736 wg projektu A. Solariego. W latach międzywojennych siedziba Okręgowej Dyrekcji Kolejowej. Obecnie muzeum.
• Klasztor benedyktynek z kościołem św. Trójcy - fundowany w 1613. Zasadniczą część budowli wzniósł w latach późniejszych Tylman z Gameren. Wielokrotnie niszczony i odbudowywany. Ostatni raz w 1920
• Ratusz - pierwotny, gotycki stał pośrodku rynku. Obiekt rozebrano w 1820. Nowy, neorenesansowy zbudowano wg projektu Henryka Marconiego w latach 1847-1848. W latach okupacji hitlerowskiej planowana była rozbiórka ratusza – na szczęście nie doszła do skutku.
• Kościół ewangelicko-augsburski w Radomiu - parafia ewangelicka powstała w 1826 roku na skutek napływu kolonistów ewangelickiego wyznania. W 1827 parafia odkupiła budynek teatru od Towarzystwa Dobroczynności. Po zakończonej przebudowie pierwsze nabożeństwo odprawiono 15 sierpnia 1828 roku. Parafia szybko się rozwijała. W 1893 odnotowano liczbę 5.000 wiernych.
• Dawny gmach komisji województwa sandomierskiego wybudowany w 1825-1827 jako siedziba władz utworzonego w 1816 województwa sandomierskiego ze stolicą w Radomiu. Klasycystyczny, monumentalny, zaprojektowany przez Antonio Corazziego po dziś dzień pełni rolę siedziby władz wojewódzkich.
• Resursa Obywatelska wybudowana w 1852 wg projektu Ludwika Radziszewskiego. W latach 1918-1939 siedziba Teatru Rozmaitości. Po wojnie przebudowana na kino. Obecnie siedziba Centrum Sztuki 'Resursa'.
• Rogatki - murowane, klasycystyczne, wzniesione w XIX w. przy głównych traktach wylotowych. Zachowały się dwie – przy dawnym przedmieściu lubelskim oraz warszawskim.
• Loża masońska - wzniesiona w połowie XIX w. w stylu, klasycystycznym. Obecnie siedziba Prokuratury Okręgowej.
• Stara elektrownia - pierwsza elektrownia w tzw. "Kongresówce", wzniesiona w 1903. Obecnie przebudowywana na Centrum Sztuki Współczesnej.
• Stary Ogród - utworzony w 1820 roku w układzie promienistym. Założenie ogrodowe, poważnie zdewastowane w trakcie I wojny światowej uległo dużym przekształceniom. Trwa renowacja kompleksu parkowego.
• Cmentarz żydowski - założony w 1837 roku. Ostatni pochówek odbył się w 1951 roku.
• Cmentarz rzymskokatolicki - założony w 1812 roku, znajduje się przy jednej z głównych ulic Radomia, Limanowskiego.

Przed nami ostatni etap naszej wyprawy – Grójec. Wyjeżdżamy z Radomia drogą nr 77 w kierunku na Warszawę, do pokonania mamy 60 kilometrów.

Grójec, dawniej zwany Grodźcem, jest uznawany za jedną z najstarszych osad na południowym Mazowszu. Pierwszy ślad osadnictwa istniał już w VII w. p.n.e.Grójec w XI-XII wieku był grodem kasztelańskim, przy którym była zorganizowana parafia i archidiakonat (przeniesiony około 1250 do Czerska). Pierwsza pisemna wzmianka o Grójcu pochodzi z 1234 roku. W 1419 roku osada dostaje od księcia mazowieckiego Janusza I Starego (przywileje chełmińskie) prawa miejskie. Rozszerzone później przez Zygmunta I Starego i Zygmunta Augusta o prawo odbywania targów i jarmarków, a także prawo pobierania opłaty za przejazd przez most na rzece Molnicy.

Do roku 1526 Grójec położony centralnie w Ziemi Czerskiej, jako miasto powiatowe wchodził w skład Księstwa Mazowieckiego. Po wcieleniu Mazowsza do Korony pozostawał aż do czasów zaborów miastem powiatowym w województwie mazowieckim. Słynął wówczas z wyrobu doskonałych strun do instrumentów lutniczych, warzenia dobrego piwa i gorzałki. Po trzecim rozbiorze Polski ziemia grójecka znalazła się w zaborze pruskim pod nazwą Prus Południowych. Stan ten trwał do roku 1809, kiedy to Grójec wszedł w skład departamentu warszawskiego Księstwa Warszawskiego, a później po Kongresie Wiedeńskim w skład Królestwa Kongresowego. Ponowny rozkwit miasta był związany z budową nowej drogi z Warszawy do Radomia w I połowie XIX wieku, ożywieniem handlu na targach i jarmarkach oraz ponowna lokalizacja w Grójcu siedziby powiatu wydzielonego z dawnego powiatu warszawskiego. Podczas II wojny światowej Grójec pełnił rolę schronienia i zaplecza żywnościowego dla mieszkańców Warszawy oraz był ogniskiem lokalnego ruchu oporu.
Grójec jest obecnie siedzibą powiatu w województwie mazowieckim i niepisaną stolica tego regionu oraz polskiego sadownictwa. Płody tej ziemi trafiają na stoły nie tylko polskich konsumentów, świadcząc tym samym o wielkości i sławie dawnego Grodźca, starej osady liczącej już sobie bez mała 3500 lat i miasta o ponad 590 letniej tradycji.

Na terenie powiatu grójeckiego i w niektórych gminach przyległych uprawiane są od ponad 500 lat jabłka. Tak długa historia tego owocu w regionie spowodowała wykształcenie się naturalnej marki "jabłka grójeckie", której istnienie potwierdzają liczne zapisy duchownych i naukowców. Uprawę jabłoni promowała już sama Królowa Bona. Dużą rolę w rozwoju sadownictwa grójeckiego odegrali duchowni, którzy wprowadzali wysoką kulturę upraw sadowniczych. W XIX w. pojawili się już pierwsi doradcy sadowniczy.

Obecnie jabłka grójeckie są już oficjalnie produktem tradycyjnym i starają się o rejestrację jako Chronione Oznaczenie Geograficzne - produkt regionalny.

Jabłka grójeckie wyróżnia:

• wybarwienie - więcej czerwonego rumieńca
• kwasowość - wyższa
• smak - bardziej wyrazisty za sprawą wyższej kwasowości
• ilość antyoksydantów - lepiej wybarwione owoce posiadają więcej antyoksydantów

Oprócz skosztowanie pysznych jabłek, warto w Grójcu również zobaczyć

• Ratusz - wybudowany w 1809 roku według projektu Hilarego Szpilowskiego w stylu klasycystycznym. Został wpisany do rejestru zabytków 23 marca 1962 roku oraz 12 lutego 1982. Mieści się pośrodku Rynku (Plac Wolności). Obecnie siedziba Urzędu Miejskiego.
• Cmentarz żydowski - kirkut założony został w XVIII wieku i zajmuje powierzchnię 1,8 ha, na której, wskutek dewastacji z okresu II wojny światowej, nie zachował się żaden cały nagrobek. Po II wojnie światowej na cmentarz ekshumowano szczątki Żydów rozstrzelanych w 1943 roku w Chynowie, wystawiając na ich mogile stosowny pomnik. W 2003 roku teren nekropolii został uporządkowany i ogrodzony staraniem Fundacji Rodziny Nissenbaumów.