Największa atrakcja Kluczy to ich lokalizacja - tuż przy Pustyni Błędowskiej. Sama miejscowość, znaczący ośrodek produkcji papieru i celulozy, nie jest ciekawa, choć jej historia sięga średniowiecza - wzmiankował ją już Jan Długosz w II połowie XV w. W centrum Kluczy stoi XIX-wieczny pałacyk, zaadaptowany przez władze gminy, otoczony starym parkiem.

Klucze, 7 km na północ od Olkusza, przy drodze do Ogrodzieńca.

Jedyna w Polsce pustynia to około 30 km˛ piasków pochodzenia polodowcowego, rozdzielonych rzeką Białą Przemszą. Na tym niewielkim (9 na 4 km) obszarze średnia miąższość piasków wynosi 25 m (maks. 60 m); jeszcze w latach 60. XX w. obserwowano tu zjawiska pustynne: fatamorganę, burze piaskowe, trąby powietrzne. Obecnie Pustynia Błędowska silnie zarasta - głównie wierzbą kaspijską - więc trudno wypatrzyć typowe dla takich obszarów połacie gołego piasku.

Powstanie Pustyni Błędowskiej wiąże się z epoką lodowcową. Podczas zlodowacenia środkowopolskiego przez okolice Kluczy płynęły wody z topniejących lodowców, niosąc wielkie ilości piasku, który osiadał, budując przyszłą pustynię.

Najlepszy widok na pustynię roztacza się z Kluczewskiej Góry (382 m n.p.m.). Zachowały się tutaj ruiny poniemieckiego budynku z czasów ostatniej wojny, z którego obserwowano niegdyś ćwiczenia słynnego Afrika Korps. Dziś z tego punktu można podziwiać rozległy krajobraz. Na Kluczewską Górę prowadzi żółty Szlak Pustynny z Kluczy do Błędowa.

Wioska nad Białą Przemszą, na granicy Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd, na północny wschód od Olkusza, wzmiankowana po raz pierwszy w 1388 r.

Dojazd do Bydlina: z Kluczy do stacji kolejowej w Jaroszowcu, tu skręcić w lewo na Bydlin (jadąc od Olkusza, można skręcić przed Kluczami w prawo za drogowskazem; po przebyciu leśnego odcinka drogi, na rozwidleniu, skręca się w prawo, na Pazurek).

Na szczycie wzgórza, po północnej stronie wsi, widnieją ruiny zamku z XIV w., należącego początkowo do rycerzy herbu Strzała, potem do Szczepanowskich, Brzezickich i Bonerów. Około 1571 r. kolejny właściciel Jan Firlej zainstalował w nim zbór ariański. Jego następca, Mikołaj Firlej, przeszedłszy na katolicyzm, w miejsce zaboru postawił kościół Świętego Krzyża (XVI/XVII w.). W czasie potopu świątynię zdewastowano. Pomimo odbudowy w XVIII stuleciu, budowla szybko popadła w ruinę. Dawne rycerskie tradycje tego miejsca odezwały się 17 i 18 listopada 1914 r., kiedy to ze wzgórza zamkowego ruszył atak Legionów Piłsudskiego na stacjonujące w Załężu wojska rosyjskie (bitwa pod Krzywopłotami).

Ruiny, do których dość trudno trafić, znajdują się w pobliżu cmentarza, na skraju wsi, na szczycie zalesionego pagórka, po lewej stronie drogi prowadzącej do Dłużca. Samochód można zostawić przy kaplicy cmentarnej.

Na miejscowym cmentarzu stoi pomnik legionistów i mogiła żołnierzy z 1939 r., są też groby żołnierzy austriackich i rosyjskich z I wojny światowej.

Na przekór temu, co się zwykle sądzi, ruiny największego na Jurze Orlego Gniazda znajdują się nie w samym Ogrodzieńcu, ale około 2 km na wschód - w Podzamczu.

Głównym zabytkiem okolic Ogrodzieńca są ruiny zamku, największego z Orlich Gniazd. Zbudowano go na najwyższym wzniesieniu Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, obecnie nazywanym Górą Janowskiego albo Górą Zamkową (504 m n.p.m.). To najdoskonalszy przykład wykorzystania dla potrzeb architektury militarnej naturalnych walorów obronnych jurajskiego krajobrazu, takich jak skaliste wzgórza, ostańce, bramy skalne itd.

Najstarsze przekazy pisane, z 1385 r., wiążą Ogrodzieniec z rodem Włodków herbu Sulima. Za ich sprawą na Górze Zamkowej stanęła murowana twierdza, zajmując miejsce wcześniejszego, drewnianego grodu, zwanego Wilczą Szczęką. W 1523 r. dobra ogrodzienieckie kupił Jan Boner, żupnik i burgrabia krakowski, który przekazał je w spadku swojemu bratankowi Sewerynowi Bonerowi. On to przekształcił średniowieczny zamek w przepyszną renesansową rezydencję, niewiele ustępującą stołecznemu Wawelowi. Okres największej świetności w dziejach Ogrodzieńca zakończył się w 1587 r., wraz z najazdem wojsk arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, pretendenta do tronu polskiego, które zdobyły twierdzę. O wiele groźniejszą katastrofą okazały się pożary wzniecane przez Szwedów, którzy dwukrotnie zajmowali i grabili zamek, w 1655 i 1702 r. Ostatni mieszkańcy opuścili zniszczoną rezydencję na początku XIX w. W owym czasie Ogrodzieniec był już tylko romantyczną ruiną.

O malowniczości zamku decyduje wspaniała lokalizacja, ogromne kamienne ściany podziurawione śladami po oknach i trzy baszty nadające sylwecie budowli charakterystyczny postrzępiony kształt. Jedna z baszt jest udostępniona do zwiedzania. Warto na nią wejść, bo z górnego tarasu świetnie widać okolicę.

W kasie można dostać plan ruin i dowolnie długo wędrować, identyfikując mijane skały i budowle z miejscami na planie, co zapewnia świetną zabawę. Zwiedzanie zamku rozpoczyna się od rozległego przedzamcza, o powierzchni około 3 ha. Otaczają je mury; przy ich budowie wykorzystano istniejące do dzisiaj skałki wapienne (np. Wielbłąd, Sfinks czy Korkociąg - ich nazwy są oczywiście współczesne). Wjazd do zamku górnego prowadził przez naturalną szczelinę skalną, w którą wbudowano wieżę bramną. Brama z widocznymi herbami Bonerów prowadzi na dziedziniec otoczony resztkami zabudowań mieszkalnych, połączonych niegdyś krużgankami (wzorowanymi na wawelskich). Na dziedzińcu znajduje się zbiornik na wodę opadową, wykuty w skale w XIV w. Na zamku można zobaczyć także m.in. katapultę, taran i szubienicę podobną do tej, na której wieszano przed wiekami schwytanych grasantów. W muzeum zamkowym znajduje się część eksponatów ze zlikwidowanego Muzeum Historii Naturalnej w Ogrodzieńcu (skamieliny, minerały, muszle, owady itp.), fotografie i makiety zamku, a także stroje wykorzystane w ekranizacji "Zemsty".

Zamek Ogrodzieniec, Ogrodzieniec Podzamcze; tel. 0326732285; www.zamek-ogrodzieniec.pl; godziny otwarcia ruchome, od 9.00 do zmierzchu; zimą zwiedzanie uzależnione od stopnia zaśnieżenia; bilet 5,50 zł, ulgowy 4,50 zł, dzieci do lat 7 bezpł.

Na północ od zamku Ogrodzieniec, na skalistym wzgórzu Birów (460 m n.p.m.) wznosił się niegdyś gród, spalony w I połowie XIV w. Badania archeologiczne pozwoliły dość dokładnie odtworzyć wygląd warowni, przyniosły też szereg informacji o sposobie życia jej mieszkańców. Podjęto decyzję o rekonstrukcji średniowiecznej osady, która w przyszłości ma być atrakcją turystyczną na miarę Biskupina. Wapienne skały Birowa podziurawione są wieloma jaskiniami, które zamieszkane były już w pradziejach. W jednej z nich odnaleziono ślady pobytu łowców reniferów z epoki paleolitu.

Na Górę Birów można dojść z zamku Ogrodzieniec lub z placu Jurajskiego w Podzamczu Szlakiem Warowni Ogrodzienieckich (w ofercie dla grup zorganizowanych znajduje się "Spacer przez epoki" - program obejmujący zwiedzanie okolic zamku; odwiedza się górę Birów, umocnienia z czasów II wojny światowej, Muzeum Zamkowe; bilet 12 zł/os.). W pobliżu góry przebiega też Szlak Orlich Gniazd (znaki czerwone, dojście z Podzamcza ul. Partyzantów).

Liczące ponad 5 tys. mieszkańców miasto leży na prawym brzegu Czarnej Przemszy, na wschodnich krańcach Wyżyny Śląskiej. Pierwsza udokumentowana wzmianka o miejscowości pochodzi z 1125 r. W 1177 r. książę Kazimierz Sprawiedliwy, w zamian za uznanie swoich praw do tronu krakowskiego, odłączył od prowincji krakowskiej Oświęcim, Bytom i Siewierz, wcielając je do Górnego Śląska. Mimo to historia Siewierza jest nierozerwalnie związana z Małopolską. W XIV w., wskutek rozdrobnienia Górnego Śląska na mniejsze dzielnice, miasto stało się stolicą miniaturowego księstwa, które w 1443 r. wykupił kardynał Zbigniew Oleśnicki i włączył do dóbr Kościoła krakowskiego. Od tej pory do schyłku XVIII w. krakowscy biskupi nosili tytuł książąt siewierskich.

Około 3 km na południowy zachód od miasta znajduje się Zalew Przeczycko-Siewierski na Czarnej Przemszy, popularne miejsce weekendowego wypoczynku mieszkańców Górnego Śląska.

Siewierz, przy drodze Katowice-Warszawa, 16 km na zachód od Zawiercia, 21 km od Ogrodzieńca.

Zabytkowe centrum miasta Centrum Siewierza w znacznym stopniu zachowało średniowieczny układ urbanistyczny, wytyczony w czasie lokacji miasta, w II połowie XIII w. Jego ośrodkiem jest rynek o nieregularnym kształcie, otoczony częściowo współczesnymi, częściowo zabytkowymi domami. Najstarszy z nich to kryta dachówką kamienica pod nr. 22, z XVIII w. (obecnie restauracja), w której w 1823 r. zatrzymał się car Aleksander I. 100 m na wschód od rynku wznosi się kościół parafialny św. Macieja Apostoła - ładna rokokowa budowla, wzniesiona staraniem biskupa krakowskiego Kajetana Sołtysa w latach 1782-1784. Nad głównym wejściem umieszczono drewnianą tablicę z monogramem i herbem fundatora. Wyposażenie kościoła pochodzi ze schyłku XVIII w. Nieopodal fary stoi tzw. Budynek Starej Gminy, z początku następnego stulecia, wyróżniający się wysokim łamanym dachem. Druga zabytkowa świątynia w centrum Siewierza to założony w 1618 r. kościółek św. św. Barbary i Walentego, przy ul. Krakowskiej, 100 m na południe od rynku.

Imponująca kamienna ruina między centrum Siewierza a Przemszą to pozostałość rezydencji książąt górnośląskich z XIV w., rozbudowanej w późniejszych stuleciach przez biskupów krakowskich. Po upaństwowieniu dóbr kościelnych, w końcu XVIII w., zamek opustoszał i w ciągu następnych kilkudziesięciu lat popadł w ruinę. Postrzępione mury rezydencji prezentują się dziś bardzo okazale. Szczególne wrażenie wywiera masywna wieloboczna wieża (XVI w.), z bramą, przez którą prowadziło jedyne wejście na wewnętrzny dziedziniec.

Zamek biskupów krakowskich, na wschód od rynku. Dojście ul. Kościuszki obok kościoła św. Macieja.

Kościół romański Najstarszy zabytek Siewierza to kamienny kościółek z przełomu XI i XII w., pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela. Przeprowadzona w latach 1947-1956 konserwacja usunęła pozostałości barokowej przebudowy z XVII w. i przywróciła świątyni oryginalny charakter (jedyny błąd to zrekonstruowanie sklepienia nad nawą, pierwotnie był tu bowiem drewniany strop). W absydzie zachowały się pozostałości romańskich malowideł ściennych datowane na XII w. Ledwo czytelne ślady podobnej dekoracji widnieją na północnej elewacji budynku. Świątynia pełniła funkcję kościoła parafialnego dla rozciągającego się nieopodal najstarszego rejonu Siewierza. Składał się on z grodu kasztelańskiego i osady targowej, prawdopodobnie splądrowanych w czasie któregoś z najazdów tatarskich w XIII w. Spowodowało to przeniesienie Siewierza na obecne miejsce, wytyczenie rynku i odchodzących od niego ulic oraz nadanie osadzie praw miejskich, przypuszczalnie w 1276 r.

Kościół św. Jana Chrzciciela, 2 km na południe od rynku, na cmentarzu, przy drodze Katowice-Warszawa, po wschodniej stronie szosy.

Miejscowość, początkowo nazywana Pilczą, leży u źródeł rzeki Pilicy. Prawa miejskie uzyskała przed 1394 r. - stanowiła wówczas własność rodu Pileckich herbu Topór, z której wywodziła się m.in. Elżbieta Granowska, trzecia żona Władysława Jagiełły. O długiej historii miasta świadczą dwa zabytkowe kościoły, dawny pałac i średniowieczny układ urbanistyczny. Centrum Pilicy to ładny rynek ze studnią pośrodku. Można tu wygodnie i bez opłat zaparkować auto.

Choć miasto leży już poza granicami parku krajobrazowego, przebiega przez nie Szlak Orlich Gniazd.

Pilica, 11 km na zachód od Ogrodzieńca.

Kościół parafialny pochodzi co prawda z I połowy XIV w. i jest w swym zrębie gotycki, ale w XVII i XVIII w. został gruntownie przebudowany. Do jednonawowej świątyni, z niższym od nawy prezbiterium, przylegają kaplice - gotycka (św. Anny), manierystyczna (Padniewskich, z 1601 r.) i barokowa (św. Józefa, z początku XVIII w.). Wnętrze pomalowano tak, by ściany wyglądały na marmurowe - od ich ciemnego tła ładnie odcinają się bogate zdobienia.

Obok kościoła stoją późnobarokowa brama i dzwonnica z końca XVIII w.

Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty, przy ul. Partyzantów, około 50 m od rynku.

W 1740 r. właścicielka Pilicy, synowa Jana III Sobieskiego, Maria Józefa, ufundowała klasztor Franciszkanów Reformatów. Barokowy zespół klasztorny z kościołem Imienia Jezus stanął na wzgórzu za miastem. Budowę ukończono w 1747 r., a sześć lat później w świątyni umieszczono maleńki wizerunek Matki Boskiej (38 na 25 cm), będący miniaturą sławnego wizerunku z rzymskiej bazyliki Santa Maria Maggiore. To jemu kościół zawdzięcza rangę sanktuarium. Malowidło przechowywane jest w ołtarzu bocznym po prawej stronie, przy wejściu do prezbiterium. Obraz jest codziennie odsłaniany i zasłaniany.

Sanktuarium Matki Boskiej Śnieżnej; tel. 0326735008; w Biskupicach, w północnej części Pilicy. Dojazd oznaczony drogowskazami. Niezamożni młodzi turyści mogą poprosić zakonników o nocleg; www.franciszkanie-pilica.sosnowiec.opoka.org.pl, biskupice@ofm.krakow.pl.

W końcu XVI w. Pilica przeszła w ręce Padniewskich herbu Nowina. W 1610 r. Wojciech Padniewski wybudował nieopodal miasta pałac - być może na miejscu wcześniejszego zamku Toporczyków. Założenie kilkakrotnie przebudowywano, m.in. w stylu barokowym, a w II połowie XIX w. - neorenesansowym; mimo to zaliczane jest do piękniejszych przykładów nowożytnej architektury rezydencjonalnej na terenie dawnego województwa krakowskiego (w jego granicach Pilica pozostawała do rozbiorów). Pałac otoczony jest pięknym parkiem oraz XVII-wiecznymi fortyfikacjami. O zabytku stało się głośno, gdy w 1989 r. zakupiła go Barbara Piasecka-Johnson, która zamierzała go wyremontować i urządzić w nim rezydencję i galerię malarstwa. Te ambitne plany spełzły niestety na niczym, gdyż zgłosili się spadkobiercy rodziny Arkuszewskich, właścicieli zamku w latach 1906-1945. Rozpoczął się proces, którego końca na razie nie widać.

Pałac i park są ogrodzone, wstęp wzbroniony.

Zamek obronny w Smoleniu został wybudowany na skalistym wzgórzu (486 m n.p.m.) w I połowie XIV w. przez kasztelana radomskiego Jana z Pilicy herbu Topór. Przypuszcza się, że twierdzę początkowo nazwano Pilcza (Pilica), które to miano przeszło później na sąsiednie miasto. W XVI w. zamek rozbudowano, nadając mu renesansowy charakter, i w takim kształcie dotrwał do 1655 r., kiedy zniszczyli go Szwedzi. Ruiny są bardzo ciekawe: zachowała się ostrołukowa gotycka brama wjazdowa z resztkami mechanizmu służącego do jej podnoszenia, część murów obwodowych, studnia - rzekomo wykuta przez jeńców tatarskich - oraz zamek górny z okrągłą basztą, do którego wychodzi się po klamrach (podczas oblodzenia niebezpiecznie). Przy dobrej pogodzie ze wzgórza można podziwiać rozległe widoki.

Zamek, 4 km na południe od Pilicy, przy drodze do Wolbromia, po zachodniej stronie szosy. Na miejscu bezpł. parking.

Ruiny zamku Smoleń otacza las, którego najpiękniejsza część objęta jest ochroną w rezerwacie krajobrazowym "Smoleń" (4,3 ha) - rosną tu buki, modrzewie i graby. W lesie widać wiele ostańców skalnych, a najciekawsze z nich to Zegarowe Skały. W okolicy jest też kilka jaskiń (m.in. Na Biśniku, Zegarowa i Psia - wszystkie trzy można zwiedzać).

W Wigilię i noc świętojańską w Jaskini Zegarowej słychać bicie tajemniczego zegara.

Do ostańców i jaskiń najłatwiej dotrzeć spod zamku, idąc szlakiem niebieskim lub czerwonym.

Obecnie Kromołów jest częścią Zawiercia, ale do 1977 r. był osobną miejscowością. Od końca XIV w. do 1870 r., kiedy cieszył się prawami miejskimi, słynął z wyrobów sukienniczych, płócien i garncarstwa.

Przez wioskę prowadzi zielony Szlak Tysiąclecia do Ogrodzieńca. W Kromołowie bierze swój początek rzeka Warta.

Kromołów, 5 km od centrum Zawiercia na wschód, przy drodze Katowice-Kielce.

W Kromołowie warto odnaleźć stary, ponad 200-letni cmentarz żydowski. Kirkut jest ogrodzony ładną metalową bramą. Tylko część macew zachowała się w stanie nienaruszonym - w większości pochodzą z XVIII i XIX w. Obok znajduje się cmentarz żołnierzy poległych w czasie I wojny światowej, z pomnikiem.

Cmentarz, przy drodze z Kromołowa do Zawiercia. Obok kirkutu biegnie zielony Szlak Tysiąclecia. O klucz do bramy pytać w Zawierciu, ul. Stefania 50; tel. 0326723144 (klucza nie można pożyczać; brama jest otwierana i zamykana przez opiekuna cmentarza).

Fotografie tej charakterystycznej skały widnieją niemal we wszystkich folderach reklamujących Jurę. Na pierwszy rzut oka ostaniec Okiennik Wielki można wziąć za ruiny małego zamku. Nazwa pochodzi od owalnego otworu o długości około 7 i szerokości 5 m, widocznego w górnej części skały. U podnóża jaskini archeolodzy znaleźli liczne ślady pobytu człowieka w czasach prehistorycznych, najstarsze sprzed ponad 50 tys. lat.

Okiennik Wielki, z Zawiercia główną drogą w stronę Szczekocin, do Żerkowic, gdzie należy skręcić w lewo (na północny zachód) na Skarżyce. Ze Skarżyc do Okiennika jest około 1,5 km (można podjechać lub dojść piechotą czerwonym szlakiem). Z rynku w Skarżycach do Okiennika prowadzi żółty Szlak Skarżycki.

Duża miejscowość letniskowa na trasie Katowice-Kielce, 16 km od Zawiercia, graniczy z Parkiem Krajobrazowym Orlich Gniazd. Wielu turystów (a zwłaszcza wspinaczy zdążających w pobliskie skałki) zaczyna tu wędrówkę po Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej.

Przez Kroczyce przebiega szlak żółty i zaczyna się czarny Szlak Kroczycki, którym przez Skały Podlesickie można dotrzeć do Rzędkowic.

Dojeżdżając do Kroczyc od strony Podlesic, warto wstąpić do zajazdu Amonit (po lewej stronie drogi). Nazwa pochodzi od odcisków ogromnych amonitów, zachowanych w pochodzącym z Rzędkowic kamieniu, z którego zbudowano zajazd. Sympatyczni gospodarze z dumą opowiadają, jak podczas budowy starali się wyeksponować najładniejsze okazy.

W centrum wsi stoi dwuwieżowy kościół parafialny, zbudowany w latach 1893-1895 na miejscu starszej świątyni. Ciekawsze od samego kościoła są rosnące obok kilkusetletnie lipy. Największa, o wysokości 20 m i obwodzie 5,6 m (na wysokości 1,3 m), liczy około 500 lat.

Ze Skarżyc do Podlesic można jechać albo wygodną szosą przez Kroczyce, albo gorszą (na długim odcinku bitą), za to znacznie ładniejszą drogą przez Morsko. Przez tę niewielką wieś nieopodal Skałek Podlesickich przebiegają piesze szlaki turystyczne: Warowni Jurajskich i Orlich Gniazd. W pobliżu miejscowości, przy drodze do Podlesic, na kulminacji lesistego wzgórza zachowały się skromne resztki Bąkowca - zamku rycerskiego z XIV-XVII w. W sąsiedztwie ruin w latach międzywojennych architekt Witold Czeczott zbudował kamienny dom mieszkalny, który z daleka można wziąć za zamek. Obecnie wzgórze zamienione jest na ośrodek wypoczynkowy z restauracją, hotelem, placem zabaw dla dzieci, kortami, odkrytym basenem, wyciągiem narciarskim i innymi atrakcjami.

Do Ośrodka Rekreacyjnego Morsko można dostać się na dwa sposoby. Albo zaparkować przy drodze Skarżyce-Podlesice, obok dolnej stacji wyciągu narciarskiego (bezpł.) i stamtąd wdrapać się pieszo na wzgórze, albo dojechać pod sam ośrodek, gdzie trzeba skorzystać z drogiego parkingu. Ośrodek: tel. 0326737631, 0326737632; www.morsko.com.pl, morsko@morsko.com.pl.

Do Podlesic warto przyjechać przede wszystkim ze względu na walory krajobrazowo-przyrodnicze, m.in. ciekawe grupy białych wapiennych skał ostańcowych, z których najpiękniejsze to Skały Kroczyckie, Podlesickie i Rzędkowickie. Część terenu objęto szczególną ochroną, tworząc rezerwat "Góra Zborów".

Przez wioskę biegnie Szlak Warowni Jurajskich, a w jej pobliżu - Szlak Orlich Gniazd. Rozpoczyna się tu również zielony Szlak Rzędkowicki, którym można dotrzeć do Myszkowa.

Okolice Podlesic są jednym z najpopularniejszych na terenie Jury terenów wspinaczkowych. Amatorzy tego sportu mają do dyspozycji specjalne przewodniki z trasami.

Tak nazwano grupę wapiennych skałek rozciągających się na długości około 5 km. Ukryte wśród drzew ostańce zachęcają do spacerów. Na terenie Skał Kroczyckich jest także wiele jaskiń, a w jednej z nich - jaskini w Kroczycach - znaleziono kości ludzkie oraz resztki palenisk i ceramiki związane z kulturą łużycką.

Rezerwat "Góra Zborów" to jeden z najpiękniejszych obszarów Jury - skałki tworzą tu labirynty, baszty, ulice i bramy. Z najwyższego wzniesienia (462 m n.p.m.), gdzie znajduje się poniemiecka wieża triangulacyjna, roztaczają się rozległe widoki na całą okolicę - m.in. na sąsiednie Skały Kroczyckie.

Górę świetnie widać z drogi Żarki-Kroczyce. Idzie się na nią szlakiem czerwonym spod hotelu Ostaniec, gdzie można zostawić samochód.

Są to ciekawe ostańce skalne w okolicy Podlesic ze słynnym Okiennikiem Rzędkowickim, gdzie znaleziono naczynia z okresu kultury łużyckiej oraz groty strzał scytyjskich z VI w. p.n.e. Inną ze skał - Mały Okiennik - szczególnie upodobali sobie wspinacze. Z wielu miejsc na terenie Skał Rzędkowickich można podziwiać rozległe widoki okolicy.

Skały Rzędkowickie rozpoczynają się około 1,5 km na zachód od Podlesic (dojście szlakiem zielonym spod hotelu Ostaniec).

Te malownicze, wysokie na kilka i kilkanaście metrów ostańce skalne ze względu na biały kolor wapienia oraz oryginalne kształty latem pięknie odcinają się od otaczającej je zieleni. Najciekawsze mają nazwy własne - Dziadowa Skała, Cydzownik, Sowiniec czy Okiennik Mały. Jest tu także kilka jaskiń (wśród nich Wielkanocna i Piaskowa).

Do Skał Podlesickich można dojść z Podlesic szlakiem czerwonym lub niebieskim (ok. 2,5 km)

Bobolice BRON - www.foto.risp.pl

Wspaniale wkomponowany w skały zamek Mirów widać już z daleka. Dobrze zachowała się wysoka kolista baszta, na której czasami powiewa proporzec, zawieszany przez uczestników obozu organizowanego latem pod zamkiem. Z pobliskich skał rozciąga się wspaniała panorama okolicy. Przez naturalną bramę skalną (dziś zakratowaną) można popatrzeć na dawny zamkowy dziedziniec, otoczony wysokimi ścianami. Warownię wzniesiono w XIV w. z polecenia Kazimierza Wielkiego i rozbudowano w dwóch następnych stuleciach. Jej najlepsze lata przypadły na XVI w., kiedy należała do rodziny Myszkowskich. Od XVII w. stopniowo traciła na znaczeniu, a w 1787 r. została opuszczona przez ostatnich mieszkańców.

Dojazd do Mirowa: z Kroczyc drogą na Żarki, przez Podlesie do Kotowic, tu w boczną szosę w prawo (na północ), którą po 2 km dociera się do zamku. Zaparkować można u podnóża zamku w Mirowie, koło baru Jurajskiego lub baru Jurajska Chata (bezpł.).

Usytuowany na szczycie skalistego wzniesienia zamek w Bobolicach zachował się w znacznie gorszym stanie niż sąsiednia warowania Mirów. Ostatnio podjęto jednak zakrojone na dużą skalę prace rekonstrukcyjne zmierzające do odtworzenia budowli, która w przyszłości ma być wykorzystywana w celach komercyjnych. Niewątpliwym plusem konserwacji jest powstrzymanie degradacji zamku, minusem - zmyślanie odtwarzanych form i bezpowrotne zniszczenie romantycznego nastroju ruin. Wygląda niestety na to, że już niedługo w Bobolicach wyrośnie kolejny kiczowaty "zabytek" w nowobogackim stylu.

Zamek powstał z inicjatywy Kazimierza Wielkiego w połowie XIV w. Rozbudowano go w XV i XVI w., ale w czasie potopu szwedzkiego został zniszczony. W XVIII w. był już tylko opuszczoną ruiną, którą penetrowali jedynie poszukiwacze skarbów. Według legendy, nie mającej jednak oparcia w faktach, połączony jest podziemnym przejściem z zamkiem w Mirowie.

Bobolice, niecałe 2 km na wschód od ruin w Mirowie. Można dojechać tu boczną, kiepską drogą spod zamku mirowskiego (obok baru Jurajska Chata), ale przyjemniej zrobić to pieszo, czerwonym szlakiem wzdłuż skalistego grzbietu łączącego obie warownie (w jedną stronę ok. 30 min). Ze względu na trwające prace budowlane wstęp do zamku wzbroniony.

Najstarszy dokument informujący o istnieniu miasta Żarki pochodzi z 1382 r. Od średniowiecza zajmowano się tu przetwórstwem rud żelaza, a w XVII w. uruchomiono nawet wielki piec. Dzielnicą Żarek jest Leśniów, niegdyś odrębna miejscowość, do której w 1703 r. sprowadzono zakon paulinów.

Najstarsza część zespołu klasztornego to kościół Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny z 1559 r. W następnych stuleciach świątynia była poważnie przekształcana - m.in. w 1762 r. od frontu dostawiono kruchtę, w 1791 r. przedłużono nawę, a w 1804 r. wybudowano nowy chór zakonny. Jednonawowy, dość niski kościół urzeka pogodnym wnętrzem. W późnobarokowym ołtarzu głównym umieszczono 70-centymetrową gotycką figurkę Matki Boskiej z Dzieciątkiem (XIV w.).

Budowę klasztoru - połączonego z kościołem przez chór - rozpoczęto w 1755 r. Do zespołu klasztornego należał też szpital z początków XX w. (obecnie dom noclegowy paulinów).

Aby dotrzeć do klasztoru, trzeba przejść koło źródełka Leśniówka, którego woda ma ponoć właściwości lecznicze - pomaga na przykład przy chorobach oczu. W parku otaczającym klasztor rośnie pięć starych lip o obwodach pni od 2,2 do 4,9 m.

Klasztor Paulinów, ul. Leśniowska 99; tel. 0343148022. Dojazd z Żarek wskazują tablice informacyjne.

Miejscowość leży w widłach dwóch niedużych rzek - Sarniego Stoku i Bożego Stoku - które po połączeniu się uchodzą do pobliskiego jeziora Poraj (niegdyś do Warty). Intrygująca nazwa miasteczka pochodzi od jego herbu - trzech głów kozłów. Nieopodal obecnej miejscowości już w początkach XII w. istniał gród i osada, zwane Żabim Krukiem. Za umowną datę założenia Koziegłów przyjmuje się jednak dopiero rok 1402, kiedy ówczesny właściciel tych terenów, Krystyn I herbu Lis, uposażył miejscową parafię - zapewne w związku z przeprowadzoną nieco wcześniej lokacją miasta na obecnym miejscu, po której nie zachował się żaden dokument.

Około 5 km na północny wschód od Koziegłów rozciąga się jezioro Poraj - duży sztuczny zbiornik retencyjny na Warcie, ulubione miejsce rekreacji częstochowian.

Koziegłowy, przy drodze Katowice-Warszawa, między Siewierzem a Częstochową.

Centrum Koziegłów zachowało układ rynku i ulic z okresu lokacji (XIV/XV w.) z pozostałościami dawnej, małomiasteczkowej zabudowy, częściowo drewnianej, przeważnie z XIX w. Najważniejszy zabytek to kryty gontem gotycki kościół parafialny Bożego Ciała przy ul. Kościelnej (na wschód od rynku). Wewnątrz przetrwało kilka średniowiecznych elementów wystroju - gotyckie rzeźby Jana Chrzciciela i Matki Boskiej oraz dużej wartości cykl pasyjny, wymalowany na ścianach prezbiterium około roku 1470. W Koziegłowach jest jeszcze kościół św. Barbary z XVII w., z ładnym ołtarzem z tego samego czasu. Aby doń dojść, trzeba z centrum skierować się na północ ul. Świętokrzyską, przekroczyć Sarni Stok i dalej podążać na zachód ulicami Częstochowską i 3 Maja. Nieopodal świątyni stoi dawny pałac biskupów krakowskich z początków XVII w., który po rozbiórce najstarszej części gmachu, remontach i zmianach, służy obecnie jako przedszkole.

Ruiny zamku Skromne pozostałości XIV-wiecznej obronnej siedziby znajdują się po zachodniej stronie drogi Katowice-Warszawa, na północny zachód od centrum. Na płaskim wzniesieniu pośród łąk, nad Sarnim Stokiem, ocalały zarysy fos, wałów i fundamentów. Dojście spod kościoła św. Barbary ulicami 3 Maja i Zamkową.

• Zamek Ogrodzieniecki w Podzamczu koło Ogrodzieńca; tel. 0326732285; informacje o atrakcjach, imprezach turystycznych, sprzedaż wydawnictw turystycznych.

• Jurajska Informacja Turystyczna, w budynku Poczty na rynku (pl. Mickiewicza 34).

• Jurajska Informacja Turystyczna, ul. Piastowska 1; tel. 0326724331; pn. 7.00-16.00, wt.-pt. 7.00-15.00; www.jura-it.pl, centrala@jura-it.pl.

• Restauracja Oaza, w centrum, blisko ronda; 12.00-22.00.

• Restauracja przy hotelu Sekwana, ul. Wieluńska 24; tel. 0343246367; 7.00-21.00, sb., nd. zamkn.
• Restauracja Pod Skałką, blisko skrzyżowania trasy Zawiercie-Kielce i drogi Kroczyce-Żarki; tel. 0343152033; 9.00-21.00, sb. często zamkn. - wesela.

• Bar Jurajska Chata, Mirów 16; codz. 8.00-22.00.
• Bar Jurajski, u podnóża zamku, w sąsiedztwie Jurajskiej Chaty, przekąska z widokiem na malownicze ruiny.

• Restauracja hotelu Ostaniec; tel. 0343155001; www.ostaniec.com.pl; 7.00-22.00.
• Restauracja w Zajeździe Jurajskim, Podlesice 1; tel. 0343155033; 7.00-22.00.

• Karczma Jurajska, u podnóża zamku; od 9.00; także nocleg.

• Pizzeria La Stazione, ul. 3 Maja, przy dworcu kolejowym; pn.-sb. 10.00- 22.00, nd. 12.00-22.00; tel. 0326706399; przyzwoity lokal, latem ogródek.
• Restauracja grecka Irini, ul Jurajska 138 (Zawiercie-Żerkowice); tel. 0326716624; 9.00-21.30 (lub dłużej, jeśli są klienci); www.irini.pl.
• Kilka punktów małej gastronomii jest przy dworcu.

• Karczma wiejska, ul. Koziegłowska 8; tel. 0343217940; codz. 11.00-22.00.

• Schronisko młodzieżowe (sezonowe: VI-X), ul. Żołnierska 66; tel. 0322607550; pokoje 2-, 3- i 4-os.

• Gospodarstwo agroturystyczne, Julia i Wiesław Kuban, pierwszy budynek po zejściu z zamku do wsi; tel. 0343154310; dostępne tylko w sezonie letnim; dwie czwórki z kuchnią i łazienką, 20 zł/os.; miejsce na namiot.

• Zajazd Magda, ul. Armii Ludowej 75; tel. 0343152184.

• Schronisko młodzieżowe (całoroczne), Łazy koło Jerzmanowic; tel. /fax 0123895208; schroniskomlodziezowe@poczta.onet.pl; 60 miejsc, pokoje 1-, 2-, 3-, 5-, 6-i wieloosobowe; do dyspozycji kuchnia i parking, blisko wejście do Doliny Będkowskiej. Bardzo miła obsługa, wzorowo prowadzony obiekt.
• Krakowsko-Jurajskie Schronisko Młodzieżowe Małgosia, Łazy 41; tel. 0123895278; pokoje 2-, 3-, 4-, 6- i 8-os., pole namiotowe.

• Pole biwakowe pod zamkiem. Bez żadnej infrastruktury turystycznej, ale też bez opłat.
• Gospodarstwo agroturystyczne, Anna i Józef Myga, Mirów 3; tel. 0343215855; możliwość wyżywienia; miejsce na namiot.
• Gospodarstwo agroturystyczne, Teresa Gurbała, Mirów 41; tel. 0343154199.

• Gościniec Jurajski, obok hotelu Ostaniec; tel. 0343152048, 0343152049, fax 0343152065; www.ostaniec.com.pl; 24 miejsca, pokoje 2-3-os., bar, letnia kawiarenka, parking strzeżony, pole namiotowe na ok. 200 namiotów: 10 zł/os., miejsce w przyczepie kempingowej 14-17 zł.
• Zajazd Jurajski, Podlesice 1 (naprzeciwko hotelu Ostaniec); tel. 0343155033; pokoje 2-, 3- i wieloosobowe, częściowo z łazienkami; restauracja, parking bezpł., niestrzeżony.
• Hotel Ostaniec; tel. 0343155001, fax 0343152040; www.ostaniec.com.pl; 100 miejsc, pokoje 1- i 2-os. z wygodami, apartamenty; restauracja, parking strzeżony, dodatkowe atrakcje.
• Gospodarstwo agroturystyczne, Henryk i Barbara Pacan, Podlesice 17; tel. 0343155017.
• Gospodarstwo agroturystyczne, Elżbieta Grześkowiak, Podlesice 72; tel. 0343155018; miejsce na namiot.
• Gospodarstwo agroturystyczne, Helena Łapaj, Podlesice 68; tel. 0343155014; miejsce na namiot.
• Gospodarstwo agroturystyczne, Grażyna Bilnik, Podlesice 44; tel. 0343155041.
• Gospodarstwo agroturystyczne, Krystyna Maligłówka, Podlesice 35; tel. 0343155032.
• Gospodarstwo agroturystyczne, Helena Krowicka, Podlesice 29; tel. 0343155029; tylko latem.
• Gospodarstwo agroturystyczne, Bożena Pasierb, Podlesice 61; tel. 0343155010; 14 miejsc (8 całorocznych).

• Hotel Boner, Podzamcze, ul. Wojska Polskiego 21 (u stóp zamku); tel. 0326732145; 13 miejsc noclegowych.

• Schronisko młodzieżowe, szkoła podstawowa, Rzędkowice 57; tel. 0343153014; VI-VIII; pokoje 2- i wieloosobowe.
• Gospodarstwo agroturystyczne, Wanda Kita, Rzędkowice, ul. Wiejska 22; tel. 0343156110; kuchnia do dyspozycji gości, pokoje z łazienkami, możliwość wyżywienia; miejsce na namiot; wypożyczalnia rowerów. Bardzo sympatyczni gospodarze, dobre jedzenie.
• Gospodarstwo agroturystyczne, Danuta i Zbigniew Wach, Rzędkowice, ul. Jurajska 72; tel. 0343156070; www.alpinizm.com.pl, alpinizm@alpinizm.com.pl; możliwość wyżywienia; właściciele organizują wycieczki i kursy wspinaczki.

• Hotel PKS, ul. Obrońców Poczty Gdańskiej 22; tel. 0326721451 (centrala).
• Hotel OSiR, ul. Moniuszki 10; tel. 0326722332; pokoje 2- i 3-os.

• Hotel Kinga, ul. Nadrzeczna 35, Żarki-Letnisko; tel. 0343144070; pokoje 1-, 2-, 3- i 4-os., przy pokojach łazienki; bar, kawiarnia, parking bezpł.
• Kwatery prywatne, ul. Brzozowa 4, Żarki-Letnisko; tel. 0343146240.

• Ogólnopolski Turniej Rycerski, prezentacja i występy bractw rycerskich, oblężenie i bitwa o zamek, turnieje łucznicze, pokazy walk na miecze i inne atrakcje; przełom VII i VIII.